त्यांचे साहित्य

त्यांनी लिहिलेले सर्व

1915 ते 1956 मधील 142 ग्रंथ, प्रबंध, निबंध, शोधनिबंध, वृत्तपत्रे आणि निवेदने — प्रत्येक काही सोप्या ओळींत समजावलेले; येथे वाचण्याच्या, अधिकृत PDF डाउनलोड करण्याच्या किंवा मूळ प्रत असलेले ग्रंथालय शोधण्याच्या दुव्यांसह.

सर्व 17 खंड वाचा →भाषणेमूळ प्रती कुठे आहेतत्यांची वृत्तपत्रे

142 साहित्यकृती दिसत आहेत

1915 (कोलंबिया विद्यापीठात एम.ए. पदवीसाठी 15 मे 1915 रोजी सादर केला.)प्रबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि अर्थव्यवस्था

हा डॉ. आंबेडकरांचा न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठातील एम.ए.चा प्रबंध होता. भारताच्या काही भागांवर राज्य करत असताना ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा कारभार कसा चालत असे आणि ती पैसा कसा उभा करत व कसा खर्च करत असे, हे त्यात स्पष्ट केले आहे. महाराष्ट्र शासनाने BAWS खंड 6 (1989) मध्ये तो छापेपर्यंत तो अप्रकाशितच राहिला.

हे का महत्त्वाचे: हे त्यांचे पहिले दीर्घ शैक्षणिक संशोधन आहे. पैसा आणि शासन सामान्य भारतीयांच्या जीवनाला कसा आकार देतात, यात त्यांना सुरुवातीपासूनच रस होता, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 5–50अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • कोलंबिया विद्यापीठ (न्यूयॉर्क), न्यूयॉर्क, अमेरिका — BAWS खंड 6 नुसार हा प्रबंध कोलंबिया विद्यापीठाच्या ‘मालकीत आणि ताब्यात’ आहे; डॉ. फ्रँक एफ. कॉनलन (वॉशिंग्टन विद्यापीठ) यांनी कोलंबियाकडून त्याची प्रत मिळवली आणि 1979 मध्ये ती वसंत मून यांना दिली. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1915 (BAWS खंड 12 मध्ये या पानांमधून त्यांच्या हस्ताक्षराची प्रतिकृती छापली आहे; ते हस्ताक्षर “1915-16 या वर्षी अमेरिकेत विद्यार्थी असतानाचे” असल्याचे तेथे म्हटले आहे. फ्रान्सिस प्रिचेट यांच्या कालपटानुसार (कीर यांच्या आधारे) त्यांनी 1915 च्या एम.ए.साठी “प्राचीन भारतीय व्यापार” (Ancient Indian Commerce) नावाचा प्रबंध सादर केला; मात्र BAWS खंड 6 मध्ये “ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि अर्थव्यवस्था” हा 1915 चा एम.ए. प्रबंध म्हणून छापला आहे. संदर्भांमध्ये याबाबत मतभेद आहेत.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

प्राचीन भारतीय व्यापार

तीन हस्तलिखित निबंध: रोमन जगत आणि मध्यपूर्व यांच्याशी भारताचा व्यापार; मध्ययुगातील व्यापार आणि इस्लामचा उदय; आणि 1858 मध्ये ब्रिटिश राजसत्तेने कारभार हाती घेण्यापूर्वीचा भारत. काही पाने गहाळ आहेत, आणि एका निबंधाचे शीर्षक संपादकांना स्वतः द्यावे लागले.

हे का महत्त्वाचे: राजकीय नेते होण्याच्या खूप आधी, तरुण विद्यार्थी असताना ते जागतिक इतिहासातील आणि व्यापारातील भारताच्या स्थानाचा अभ्यास करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 1–74अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1916 (1916 मध्ये कोलंबिया विद्यापीठात सादर (प्रिचेट यांनी उद्धृत केलेल्या कीर यांच्या माहितीनुसार). त्यात सुधारणा करून तो 1925 मध्ये लंडनमध्ये “ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती” या नावाने प्रकाशित झाला; त्यांच्या शैक्षणिक गुणपत्रकानुसार (प्रिचेट) कोलंबियाने 8 जून 1927 रोजी त्यांना औपचारिकपणे पीएच.डी. प्रदान केली. इतर संदर्भ वेगळ्या तारखा देतात.)प्रबंधहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारताचा राष्ट्रीय लाभांश : एक ऐतिहासिक आणि विश्लेषणात्मक अभ्यास

हे डॉ. आंबेडकरांनी कोलंबिया विद्यापीठात केलेले डॉक्टरेटचे संशोधन होते. पुढे त्यांनी त्यावर पुन्हा काम करून “ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती” (1925) हा ग्रंथ तयार केला, आणि त्यानंतर कोलंबियाने त्यांना पीएच.डी. प्रदान केली.

हे का महत्त्वाचे: ब्रिटिश भारतातील केंद्र सरकार आणि प्रांतिक सरकारे यांच्यात पैशांची वाटणी कशी होत असे, यावरील त्यांचा ग्रंथ याच संशोधनातून आकाराला आला, आणि याच कामामुळे त्यांना कोलंबियाची पीएच.डी. मिळाली.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 51–312अधिकृत PDF ↗ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती (1925 ची पी. एस. किंग आवृत्ती), इंटरनेट आर्काइव्ह ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • कोलंबिया विद्यापीठ, कुलसचिव कार्यालय / विद्यापीठ अभिलेखागार, न्यूयॉर्क, अमेरिका — प्रिचेट यांचा कालपट त्यांच्या अधिकृत शैक्षणिक गुणपत्रकाचा (ट्रान्सक्रिप्ट) संदर्भ देतो; हे गुणपत्रक ‘कोलंबिया विद्यापीठाच्या कुलसचिव कार्यालयात जतन केलेले’ आहे. 1916 ची मूळ टंकलिखित प्रत आजही अस्तित्वात आहे का, याची ऑनलाइन पुष्टी झालेली नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1916 (कोलंबिया विद्यापीठात प्रा. ए. ए. गोल्डनवायझर यांच्या मानववंशशास्त्र चर्चासत्रात 9 मे 1916 रोजी वाचला; “इंडियन अँटिक्वेरी” मध्ये मे 1917 मध्ये छापला (BAWS मध्ये दिल्याप्रमाणे खंड XLI).)शोधनिबंधहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतातील जाती : त्यांची यंत्रणा, उत्पत्ती आणि विकास

जात कशी सुरू झाली आणि ती स्वतःला कशी टिकवून ठेवते, असा प्रश्न विचारणारा विद्यार्थीदशेतील शोधनिबंध. डॉ. आंबेडकर असे मांडतात की जात मुख्यतः गटाबाहेरील विवाहाला बंदी (अंतर्विवाह, endogamy) आणि हाच हेतू साधणाऱ्या बालविवाह, सक्तीचे वैधव्य यांसारख्या प्रथा यांच्यामुळे टिकून राहते.

हे का महत्त्वाचे: हे त्यांचे पहिले प्रकाशित लेखन आहे, आणि जातीविषयी त्यांनी आयुष्यभर केलेल्या चिंतनाचा हा प्रारंभबिंदू आहे.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 3–22अधिकृत PDF ↗कोलंबिया विद्यापीठ (फ्रान्सिस प्रिचेट) – संपादित मजकूर ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – पुस्तिका रूपातील पुनर्मुद्रण (पत्रिका पब्लिकेशन्स, जालंधर) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1917 (त्यांचे सामान भारतात परत आणणाऱ्या आगबोटीवर 1917 मध्ये टॉर्पेडो हल्ला झाला, तेव्हा हे हरवले (प्रिचेट यांनी उद्धृत केलेल्या कीर यांच्या माहितीनुसार).)हस्तलिखितहरवलेलेइंग्रजी

समुद्रात हरवलेले मूळ प्रबंधाचे हस्तलिखित (1917)

1917 मध्ये डॉ. आंबेडकरांना लंडनहून भारतात परत यावे लागले, तेव्हा त्यांनी आपली पुस्तके आणि कागदपत्रे एका वेगळ्या आगबोटीने पाठवली; जर्मन पाणबुडीने टॉर्पेडो मारून ती बोट बुडवली. नंतर प्रा. सेलिग्मन यांना लिहिलेल्या पत्रात त्यांनी लिहिले की आपल्या मूळ प्रबंधाचे हस्तलिखित हरवले असून आपण नवा प्रबंध लिहिला आहे.

हे का महत्त्वाचे: 1920 मध्ये लंडनला परत गेल्यानंतर तेथील पदव्या पूर्ण करण्यासाठी त्यांना किती काम पुन्हा करावे लागले, हे यातून दिसते.

प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • हरवले, — — 1917 मध्ये जहाजासोबत बुडाले; त्याची कोणतीही प्रत ज्ञात नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1918 (“जर्नल ऑफ द इंडियन इकॉनॉमिक सोसायटी”, खंड I, 1918.)शोधनिबंधहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतातील लहान जमीनधारणा आणि त्यावरील उपाय

भारतातील शेतजमिनी अगदी लहान लहान तुकड्यांमध्ये विभागल्या गेल्या होत्या, त्याविषयीचा अर्थशास्त्रीय शोधनिबंध. डॉ. आंबेडकर असे मांडतात की शेते मोठी करणे पुरेसे नाही; खरा उपाय म्हणजे औद्योगिकीकरण, कारण त्यामुळे जमिनीवरील अतिरिक्त मजूर शेतीतून बाहेर पडतील.

हे का महत्त्वाचे: ग्रामीण दारिद्र्याचा संबंध उद्योगांच्या गरजेशी जोडणारे प्रशिक्षित अर्थतज्ज्ञ म्हणून ते यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 453–480अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1918 (बर्ट्रांड रसेल यांच्या “प्रिन्सिपल्स ऑफ सोशल रिकन्स्ट्रक्शन” (Principles of Social Reconstruction) या ग्रंथाचे परीक्षण; BAWS नुसार “जर्नल ऑफ द इंडियन इकॉनॉमिक सोसायटी”, खंड I, 1918. प्रिचेट यांच्या कालपटात “जर्नल ऑफ इंडियन इकॉनॉमिक्स (1,1)” असे नाव दिले आहे.)परीक्षणहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

श्री. रसेल आणि समाजाची पुनर्रचना

पहिल्या महायुद्धानंतर समाजाची पुनर्रचना कशी करावी, याविषयी बर्ट्रांड रसेल यांनी मांडलेल्या विचारांचे ग्रंथपरीक्षण. माणसे उत्स्फूर्त प्रेरणांमधून (impulses) कृती करतात, या रसेल यांच्या मताची डॉ. आंबेडकर चर्चा करतात आणि संस्था कशा बदलता येतील, असा प्रश्न विचारतात.

हे का महत्त्वाचे: या तरुण अभ्यासकाचे विस्तृत वाचन आणि सामाजिक परिवर्तनात त्यांना सुरुवातीपासून असलेला रस यातून दिसतो.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 481–492अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1919 (लेखी निवेदन आणि 27 जानेवारी 1919 रोजी झालेली तोंडी साक्ष (सुधारणा समिती (मताधिकार) अहवाल, खंड II, 1919).)साक्षहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मताधिकारविषयक साउथबरो समितीसमोरील साक्ष

मतदानाचे नवे नियम ठरवणाऱ्या एका ब्रिटिश समितीसमोर डॉ. आंबेडकरांनी सांगितले की “अस्पृश्य” हिंदू हे “स्पृश्य” हिंदूंपासून वेगळा सामाजिक गट आहेत. कायदेमंडळांमध्ये त्यांना स्वतःची बाजू स्वतः मांडता यावी, म्हणून त्यांनी स्वतंत्र प्रतिनिधित्वाची मागणी केली.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी त्यांनी केलेली ही पहिली जाहीर राजकीय मागणी होती.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 243–278अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1920 (पहिला अंक 31 जानेवारी 1920. पाक्षिक, मराठी, मुंबई (परळ). उपलब्ध असलेला शेवटचा अंक 23 ऑक्टोबर 1920 चा अंक क्र. 19 आहे; काही संदर्भांनुसार हे पत्र 1922 किंवा 1923 पर्यंत चालू होते. प्रिचेट यांच्या कालपटात याला साप्ताहिक म्हटले आहे; अंकांच्या तारखांवरून ते पाक्षिक असल्याचे दिसते.)वृत्तपत्रहयातीत प्रकाशितमराठी

मूकनायक

कोल्हापूरच्या शाहू महाराजांनी दिलेल्या 2,500 रुपयांच्या साहाय्याने सुरू झालेले डॉ. आंबेडकरांचे पहिले वृत्तपत्र. ते तेव्हा महाविद्यालयात प्राध्यापक असल्याने संपादक म्हणून इतरांची नावे दिली गेली (आधी पी. एन. भटकर, नंतर डी. डी. घोलप); पण जुलै 1920 मध्ये लंडनला जाण्यापूर्वी सुरुवातीचे अग्रलेख डॉ. आंबेडकरांनीच लिहिले. त्याच्या शीर्षभागी संत तुकारामांच्या ओळी छापलेल्या असत.

हे का महत्त्वाचे: महाराष्ट्रातील अस्पृश्यांनी आपली बाजू स्वतः मांडलेले हे पहिले वृत्तपत्र होते.

अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – मूकनायक आणि बहिष्कृत भारत यांचे पुनर्मुद्रण असलेला महाराष्ट्र शासनाचा 1990 चा खंड (संपादक वसंत मून) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS मराठी खंड 19 (पत्रकारिता 1920–1928) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्र, राजगृह, दादर, मुंबई — महाराष्ट्र शासनाच्या 1990 च्या खंडानुसार अंक 2, 3, 5, 6 आणि 13–19 यांच्या मूळ प्रती तेथे होत्या (त्यांच्या छायाप्रती केंद्राचे संचालक आर. जी. सुके यांनी उपलब्ध करून दिल्या). सध्याची स्थिती पडताळलेली नाही. तपशील
  • डॉ. आंबेडकर संशोधन संस्था, नागपूर — या संस्थेला 1977 मध्ये अंक 10 मिळाला (1990 च्या खंडाची प्रस्तावना). तपशील
  • शिवाजी विद्यापीठ ग्रंथालय, कोल्हापूर — पहिल्या अंकातील अग्रलेख केवळ येथील एका हस्तलिखित वहीतूनच ज्ञात आहे (1990 च्या खंडाची प्रस्तावना). अंक 4, 7, 8, 9, 11 आणि 12 सापडलेले नाहीत. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4संदर्भ 5संदर्भ 6

1920 (1920–1956 या काळातील भाषणे, वृत्तपत्रांमधून संकलित; प्रथम BAWS मराठी खंड 18 (3 भाग) म्हणून 15 ऑक्टोबर 2002 रोजी प्रकाशित.)निवेदनहयातीत प्रकाशितमराठी

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भाषणे (मराठी भाषणे, 1920–1956)

त्यांच्या मराठी भाषणांचे तीन खंड — आपल्या बहुतेक अनुयायांशी ते याच भाषेत बोलत. ही भाषणे मुख्यतः मूकनायक, बहिष्कृत भारत, जनता आणि प्रबुद्ध भारत यांतील वृत्तांतांमधून गोळा केली आहेत.

हे का महत्त्वाचे: यांतील अनेक भाषणे इंग्रजीत उपलब्ध नाहीत; त्यांचा हिंदी अनुवाद हिंदी मालिकेत (खंड 38–40) आहे.

अधिकृत PDF ↗अधिकृत PDF ↗अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – भाग 1 (1920–1936) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – भाग 2 (1937–1945) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – भाग 3 (1946–1956) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1920 (लंडनहून 3 ऑगस्ट 1920 रोजी लिहिलेल्या पत्रासह; हरवलेल्या आणि पुन्हा लिहिलेल्या प्रबंधाविषयीची नंतरची पत्रे.)पत्रेअप्रकाशितइंग्रजी

प्राध्यापक एडविन आर. ए. सेलिग्मन यांना लिहिलेली पत्रे

लंडनमधील आपला अभ्यास आणि कोलंबियाचे आपल्यावरील ऋण यांविषयी डॉ. आंबेडकरांनी कोलंबियातील आपले शिक्षक, अर्थशास्त्रज्ञ एडविन सेलिग्मन यांना लिहिलेली पत्रे.

हे का महत्त्वाचे: अमेरिकेतील आपल्या शिक्षकांशी त्यांचे असलेले जवळचे नाते यातून दिसते.

प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • कोलंबिया विद्यापीठ, रेअर बुक अँड मॅन्युस्क्रिप्ट लायब्ररी (दुर्मीळ ग्रंथ व हस्तलिखित ग्रंथालय) – एडविन आर. ए. सेलिग्मन कागदपत्रे, बटलर ग्रंथालय, न्यूयॉर्क, अमेरिका — फ्रान्सिस प्रिचेट यांच्या कालपटात याचा संदर्भ दिला आहे (3 ऑगस्ट 1920 चे पत्र). तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

1921 (एम.एस्सी. (अर्थशास्त्र), लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स. LSE च्या अभिलेखपालांच्या माहितीनुसार 1920 मध्ये परत आल्यानंतर त्यांनी “भारतातील साम्राज्य-वित्ताचे प्रांतिक विकेंद्रीकरण” (The Provincial Decentralisation of Imperial Finance in India) या शीर्षकाचा प्रबंध सादर करून पदव्युत्तर पदवी पूर्ण करण्यासाठी अर्ज केला. प्रिचेट यांच्या कालपटात हा एम.एस्सी. प्रबंध 1922 चा दाखवला आहे; इतर संदर्भ 1921 सांगतात.)प्रबंधअप्रकाशितइंग्रजी

ब्रिटिश भारतातील साम्राज्य-वित्ताचे प्रांतिक विकेंद्रीकरण (एम.एस्सी. प्रबंध)

लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधील डॉ. आंबेडकरांचा पदव्युत्तर (मास्टर्स) प्रबंध. भारतातील ब्रिटिश सरकारने काही आर्थिक अधिकार प्रांतांकडे कसे सोपवले, हा त्याचा विषय आहे. हा विषय प्रांतिक वित्तावरील त्यांच्या 1925 च्या ग्रंथाच्या जवळचा आहे, पण हा प्रबंध स्वतंत्र मजकूर म्हणून छापला गेलेला नाही.

हे का महत्त्वाचे: ज्या शैक्षणिक कामगिरीमुळे ते आपल्या काळातील सर्वाधिक पात्रता असलेल्या अर्थतज्ज्ञांपैकी एक ठरले, त्याचा हा एक भाग आहे.

प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स ग्रंथालय अभिलेखागार / लंडन विद्यापीठ, लंडन, ब्रिटन — LSE चे अभिलेखपाल तेथील डॉ. आंबेडकरांच्या विद्यार्थी-फाइलचे वर्णन करतात. एम.एस्सी. प्रबंधाची बांधीव प्रत आजही अस्तित्वात आहे का, हे ऑनलाइन कुठेही नमूद केलेले नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1923 (लंडन विद्यापीठातील (LSE) डॉक्टरेटचा प्रबंध: मार्च 1923 मध्ये सादर, ऑगस्ट 1923 मध्ये पुन्हा सादर, नोव्हेंबर 1923 मध्ये स्वीकृत (LSE अभिलेखपाल); पी. एस. किंग अँड सन, लंडन यांनी 1923 मध्ये प्रकाशित केला. 1947 मध्ये “भारतीय चलन आणि बँकिंगचा इतिहास, खंड 1” या नावाने पुन्हा प्रकाशित.)प्रबंधहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

रुपयाचा प्रश्न : त्याचा उगम आणि त्यावरील उपाय

रौप्यमानापासून (silver standard) “सुवर्ण विनिमय मान” (gold exchange standard) पर्यंतचा भारतीय चलनाचा इतिहास. ज्या सुवर्ण विनिमय मानाखाली सरकार आपल्या मर्जीनुसार रुपये चलनात आणू शकत असे, त्यावर डॉ. आंबेडकर टीका करतात; आणि किंमती स्थिर राहाव्यात म्हणून रुपये चलनात आणण्यावर ठरावीक मर्यादा असलेल्या सुवर्णमानाकडे (gold standard) परत जावे, असे ते मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: यामुळे त्यांना लंडन विद्यापीठाची डी.एस्सी. पदवी मिळाली, आणि भारतीय चलनाच्या इतिहासावरील चर्चांमध्ये आजही याचा संदर्भ दिला जातो.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 315–620अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1923 ची पी. एस. किंग आवृत्ती (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडियाची स्कॅन प्रत) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – भारतीय चलन आणि बँकिंगचा इतिहास (1947) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4संदर्भ 5

1924 (1924 मध्ये स्थापना.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

बहिष्कृत हितकारिणी सभा (उद्दिष्टे आणि घटनापत्र)

“बहिष्कृत हितकारिणी सभा” (बहिष्कृतांचे हित साधणारी संस्था) हिची स्थापना-कागदपत्रे; 9 मार्च 1924 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी आयोजित केलेल्या बैठकीत ही सभा स्थापन झाली.

हे का महत्त्वाचे: आपल्या अनुयायांना संघटित करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी उभारलेल्या संस्थांपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 395–406अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1925 (पी. एस. किंग अँड सन, लंडन, 1925; कोलंबियाचे प्रा. एडविन आर. ए. सेलिग्मन यांच्या प्रस्तावनेसह. कोलंबियातील त्यांच्या डॉक्टरेट संशोधनावर आधारित (पाहा “भारताचा राष्ट्रीय लाभांश”). प्रिचेट यांच्या 1920 च्या दशकावरील पानावर याला त्यांचा “लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधील एम.ए. प्रबंध” असेही म्हटले आहे — संदर्भांमध्ये एकवाक्यता नाही.)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती : साम्राज्य-वित्ताच्या प्रांतिक विकेंद्रीकरणाचा अभ्यास

ब्रिटिश भारतातील प्रांतांना स्वतःचे स्वतंत्र वित्त कसे मिळत गेले, याचा मागोवा हा ग्रंथ घेतो: जुन्या केंद्रीकृत “साम्राज्य पद्धती” (Imperial System) पासून, ठरावीक रकमा नेमून देण्याच्या (assignments) आणि महसुलाच्या वाटणीच्या पद्धतींवर आधारित अर्थसंकल्पांमधून, भारत सरकार कायदा, 1919 ने केलेल्या बदलांपर्यंत; या बदलांवर डॉ. आंबेडकर टीका करतात.

हे का महत्त्वाचे: हे त्यांचे कोलंबियातील पीएच.डी.चे काम होते, आणि भारतातील सार्वजनिक वित्त आणि संघराज्यवाद यांचा हा सुरुवातीचा, सविस्तर अभ्यास आहे.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 51–312अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1925 ची पी. एस. किंग आवृत्ती ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1925 (कमिशनच्या प्रश्नावलीला उत्तर म्हणून लेखी निवेदन; 15 डिसेंबर 1925 रोजी तोंडी साक्ष (कमिशनच्या अहवालात, खंड II आणि IV, 1926 मध्ये छापली).)साक्षहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय चलन आणि वित्तविषयक रॉयल कमिशनसमोर दिलेले लेखी निवेदन आणि तोंडी साक्ष

भारताच्या चलनाविषयीच्या एका ब्रिटिश कमिशनसमोर डॉ. आंबेडकरांनी लेखी आणि तोंडी साक्ष दिली. त्यांनी “सुवर्ण विनिमय मान” पद्धतीला विरोध केला आणि किंमती स्थिर ठेवणाऱ्या व्यवस्थेची बाजू मांडली.

हे का महत्त्वाचे: डॉक्टरेट पूर्ण केल्यानंतर लगेचच ते आपल्या अर्थशास्त्रीय ज्ञानाचा उपयोग सरकारी धोरणावर प्रभाव टाकण्यासाठी करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 625–670अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – भारतीय चलन आणि वित्तविषयक रॉयल कमिशन, खंड IV, साक्षींचे इतिवृत्त (1926) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1925 (“द सर्व्हंट ऑफ इंडिया”, 1 एप्रिल आणि 16 एप्रिल 1925.)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय चलनातील सध्याचा प्रश्न (भाग I आणि II)

रुपयाचे मूल्य 1 शिलिंग 4 पेन्स ठरवावे की 1 शिलिंग 6 पेन्स, या वादावरील दोन वृत्तपत्रीय लेख. प्रत्येक पर्यायाचा किंमतींवर आणि सामान्य लोकांवर काय परिणाम होईल, हे डॉ. आंबेडकर समजावून सांगतात.

हे का महत्त्वाचे: अवघड अर्थशास्त्र ते सर्वसामान्य लोकांना समजावून सांगत असत, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 671–682अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1925 (“द सर्व्हंट ऑफ इंडिया”, 25 जून 1925.)परीक्षणहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

ग्रंथपरीक्षण : भारतीय चलन आणि विनिमय (Indian Currency and Exchange), लेखक एच. एल. चाबलानी

भारतीय चलनावरील एका पुस्तकाचे छोटे पण धारदार परीक्षण. त्यात माहिती आणि स्पष्टीकरण दोन्ही तोकडे असल्याचे डॉ. आंबेडकरांना आढळते.

हे का महत्त्वाचे: त्यांनी लिहिलेल्या मोजक्या ग्रंथपरीक्षणांपैकी एक; एक अर्थतज्ज्ञ म्हणून त्यांनी लावलेले निकष यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 683–688अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1926 (“द सर्व्हंट ऑफ इंडिया”, खंड IX, अंक 13, 29 एप्रिल 1926.)परीक्षणहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

परीक्षण : कर चौकशी समितीचा अहवाल, 1926

भारताच्या करव्यवस्थेवरील एका सरकारी अहवालाचे डॉ. आंबेडकर परीक्षण करतात, आणि धोरणांचा अभ्यास करण्यासाठी समित्यांचा वापर कसा केला जातो, यावर भाष्य करतात.

हे का महत्त्वाचे: सार्वजनिक वित्त आणि करआकारणी या विषयांवर त्यांचे काम सातत्याने सुरू होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 689–691अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1926 (मूळतः “तेलुगू समाचार” च्या विशेषांकात, नोव्हेंबर 1926 मध्ये प्रकाशित (BAWS मधील तळटीप).)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

जात आणि धर्मांतर

हिंदूंच्या “शुद्धी” (पुन्हा हिंदू धर्मात आणण्याच्या) चळवळीवरील लेख. हिंदू धर्म प्रसारक (मिशनरी) धर्म का राहिला नाही, असा प्रश्न डॉ. आंबेडकर विचारतात, आणि जातीमुळे बाहेरच्यांना सामावून घेणे अशक्य होते, असे उत्तर देतात.

हे का महत्त्वाचे: आपण हिंदू धर्म सोडणार असल्याची घोषणा करण्याच्या दहा वर्षे आधीपासूनच ते जात आणि धर्मांतर यांचा विचार करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 422–425अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1927 (24 फेब्रुवारी 1927 रोजी अर्थसंकल्पावर केलेल्या त्यांच्या पहिल्या भाषणापासून ऑक्टोबर 1939 मधील युद्धविषयक चर्चांपर्यंत.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मुंबई विधान परिषद आणि विधानसभेतील भाषणे (1927–1939)

मुंबई कायदेमंडळाचे नामनिर्देशित सदस्य म्हणून (फेब्रुवारी 1927 पासून) आणि नंतर निर्वाचित सदस्य म्हणून केलेली सत्तेचाळीस भाषणे. अर्थसंकल्प, शिक्षण, महार वतन पद्धत, खोती जमीन पद्धत, पोलिसांचे अधिकार, दारूबंदी, प्रसूती लाभ आणि कामगारांचे संप हे त्यांचे विषय आहेत.

हे का महत्त्वाचे: कायद्याच्या मार्गाने शेतकरी, कामगार आणि दलित वर्ग यांच्यासाठी लढणारे, प्रत्यक्ष काम करणारे कायदेमंडळ सदस्य म्हणून ते यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 1–262अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1927 (मार्च आणि डिसेंबर 1927.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

महाड सत्याग्रह : भाषणे आणि कागदपत्रे (1927)

महाड (कुलाबा जिल्हा) येथील चवदार तळे — एक सार्वजनिक पाणवठा — वापरण्यासाठी झालेला लढा, आणि ज्या परिषदेत मनुस्मृती जाळण्यात आली ती डिसेंबर 1927 ची परिषद, यांविषयीचे वृत्तांत, भाषणे आणि कागदपत्रे. डॉ. आंबेडकरांनी या परिषदेची तुलना 1789 च्या फ्रेंच नॅशनल असेंब्लीशी केली.

हे का महत्त्वाचे: नागरी हक्कांसाठी अस्पृश्यांनी केलेली पहिली मोठी सामूहिक कृती म्हणजे महाड.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 3–50अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1927 (159 भाषणे, 1 जानेवारी 1927 – 20 नोव्हेंबर 1956; बहुतेक भाषणे वृत्तपत्रांतील वृत्तांत आणि चरित्रग्रंथ यांच्या आधारे पुन्हा उभी केलेली.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

BAWS खंड 17, भाग 3 मध्ये संकलित भाषणे (1927–1956)

1927 मधील कोरेगाव स्मारकाजवळील सभेपासून 1956 मधील काठमांडू येथील शेवटच्या भाषणापर्यंत, त्यांच्या जाहीर भाषणांचा कालानुक्रमे संग्रह; येवला (1935), 1936 ची महार परिषद, 1942 च्या नागपूर परिषदा आणि 1956 मधील धर्मांतराच्या वेळचे भाषण यांचाही त्यात समावेश आहे.

हे का महत्त्वाचे: इंग्रजीतील त्यांच्या भाषणांचा हा सर्वात मोठा एकत्रित संग्रह आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 3, पृ. 3–559अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1927 (पहिला अंक 3 एप्रिल 1927; अंक 2 पासून पाक्षिक (शुक्रवारी); 1990 च्या पुनर्मुद्रणानुसार शेवटचा अंक (जोडअंक 21–22) 15 नोव्हेंबर 1929 चा. “फॉरवर्ड प्रेस” वसंत मून यांच्या आधारे 19 नोव्हेंबर 1929 ही तारीख देते.)वृत्तपत्रहयातीत प्रकाशितमराठी

बहिष्कृत भारत

महाड सत्याग्रहाच्या काळात सुरू झालेले हे एकमेव वृत्तपत्र होते, ज्याचे डॉ. आंबेडकर औपचारिकपणे संपादक आणि प्रकाशक होते. हे बहिष्कृत हितकारिणी सभेचे मुखपत्र होते, आणि त्यात महाड, मंदिरप्रवेश, जात आणि राजकारण यांवरील त्यांचे अग्रलेख प्रसिद्ध झाले.

हे का महत्त्वाचे: यातील अग्रलेख हे त्यांच्या सर्वात प्रभावी मराठी लेखनांपैकी आहेत.

अधिकृत PDF ↗अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – महाराष्ट्र शासनाचा 1990 चा खंड (बहिष्कृत भारत 1927–1929 आणि मूकनायक) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – बी. आर. कांबळे यांचा इंग्रजी अनुवाद, भाग 1 (2011) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS मराठी खंड 19 आणि 20 ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • मुंबई विद्यापीठ ग्रंथालय, मुंबई — 1990 च्या आवृत्तीसाठी सुमारे 1978–79 मध्ये तेथे छायाप्रती काढल्या (1990 च्या खंडाची प्रस्तावना). तपशील
  • डॉ. आंबेडकर संशोधन संस्था, नागपूर — काही अंक (1990 च्या खंडाची प्रस्तावना). तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1928 (1928 चे विधेयक क्र. XII (19 मार्च 1928) आणि 1937 चे विधेयक क्र. XXIII (17 सप्टेंबर 1937).)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मुंबई वंशपरंपरागत पदांच्या कायद्यात (महार वतन) दुरुस्ती करणारी विधेयके

गावकामगार महारांना “वतन” पद्धतीतून मुक्त करण्यासाठीची विधेयके. या पद्धतीत जमिनीच्या छोट्याशा तुकड्याच्या बदल्यात त्यांना बिनमोबदला किंवा अत्यंत तुटपुंज्या मोबदल्याच्या वंशपरंपरागत गावकामांना बांधून ठेवले जात असे.

हे का महत्त्वाचे: महाराष्ट्रातील अस्पृश्यतेच्या आर्थिक मुळांपैकी एकाला या विधेयकांनी हात घातला.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 72–95अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1928 (बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या वतीने भारतीय वैधानिक आयोगाला (Indian Statutory Commission) 29 मे 1928 रोजी सादर.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मुंबई इलाख्यातील दलित वर्गाच्या शिक्षणाच्या स्थितीविषयी निवेदन

सरकारी आकडेवारीचा आधार घेऊन हे निवेदन दाखवते की दलित वर्गाची किती थोडी मुले शाळा-महाविद्यालयांत होती; आणि त्यात शिष्यवृत्त्या, वसतिगृहे आणि विशेष साहाय्य यांची मागणी केली आहे.

हे का महत्त्वाचे: शैक्षणिक न्यायासाठी आकडेवारीच्या आधारे मांडलेली ही बाजू आहे.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 407–428अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1928 (बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या वतीने भारतीय वैधानिक आयोगाला (Indian Statutory Commission) 29 मे 1928 रोजी सादर.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

अल्पसंख्याक म्हणून दलित वर्गाच्या हितरक्षणासाठी आवश्यक संरक्षक तरतुदींविषयी निवेदन

दलित वर्ग हा अल्पसंख्याक असून त्याला कायदेशीर संरक्षणाची गरज आहे — कायदेमंडळांतील आणि सरकारी नोकऱ्यांतील प्रतिनिधित्वासह — असे मांडणारे निवेदन.

हे का महत्त्वाचे: पुढे गोलमेज परिषदांमध्ये ज्या संरक्षक तरतुदींसाठी ते लढले, त्यांची मांडणी यात करण्यात आली.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 429–458अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1928 (तोंडी साक्ष, 23 ऑक्टोबर 1928.)साक्षहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय वैधानिक आयोगासमोरील (सायमन कमिशन) साक्ष

दलित वर्गाची स्थिती आणि त्यांचे राजकीय हक्क यांविषयी सायमन कमिशनने डॉ. आंबेडकरांना प्रश्न विचारले.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या संविधानाचा आढावा घेणाऱ्या ब्रिटिश आयोगासमोर दलित वर्गाची बाजू यामुळे थेट मांडली गेली.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 459–490अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1928 (29 जून 1928 रोजी सुरू; पाक्षिक; 19 अंकांनंतर मार्च 1929 मध्ये बंद झाले (अशोक गोपाल, “द न्यूज मिनिट” मार्फत). “फॉरवर्ड प्रेस” एका ठिकाणी सुरुवातीची वेगळी तारीख देते.)वृत्तपत्रहयातीत प्रकाशितमराठी

समता

समाज समता संघाचे वृत्तपत्र; ते डॉ. आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली प्रसिद्ध होत असे, पण त्याचे संपादक देवराव नाईक होते; डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः त्यात लेखन केले नाही. प्रत्येक अग्रलेखासोबत महाभारत आणि बायबल यांतील “सुवर्ण नियम” (Golden Rule) छापला जात असे.

हे का महत्त्वाचे: सवर्ण हिंदूंनाच जातीविरुद्ध लिहायला लावण्याचा हा एक प्रयोग होता.

प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1929 (सायमन कमिशनसोबत काम करणाऱ्या मुंबई प्रांतिक समितीचे सदस्य म्हणून तयार केला; प्रिचेट यांच्या मते तो 1929 चा आहे.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मुंबई इलाख्याच्या शासनाच्या संविधानाविषयी अहवाल (भारतीय वैधानिक आयोगाला सादर केलेली मते आणि शिफारशी)

सायमन कमिशनसोबत काम करणाऱ्या समितीसाठी डॉ. आंबेडकरांनी स्वतःचा स्वतंत्र अहवाल लिहिला. प्रौढ मताधिकार, दलित वर्गासाठी राखीव जागा आणि निर्वाचित मंत्र्यांना अधिक अधिकार, अशा शिफारशी त्यांनी केल्या.

हे का महत्त्वाचे: एका भारतीयाने लिहिलेला लोकशाही संविधानाचा हा सुरुवातीचा, सविस्तर आराखडा आहे.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 315–406अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1930 (पहिले अधिवेशन नोव्हेंबर 1930 – जानेवारी 1931; दुसरे अधिवेशन सप्टेंबर – डिसेंबर 1931.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

गोलमेज परिषदांमधील भाषणे, लंडन (1930–1931)

भारताच्या भावी संविधानाविषयी लंडनमध्ये झालेल्या परिषदांमध्ये डॉ. आंबेडकरांनी दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व केले. पूर्ण सभेच्या बैठकांमध्ये, तसेच संघराज्य रचना, प्रांत, अल्पसंख्याक, मताधिकार, संरक्षण आणि सरकारी सेवा यांविषयीच्या समित्यांमध्ये ते बोलले.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या संविधानाची आखणी जिथे होत होती, त्या चर्चेच्या टेबलावर पहिल्यांदाच अस्पृश्यांना स्वतःचा आवाज मिळाला.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 503–672अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1930 (डॉ. आंबेडकर आणि रावबहादूर आर. श्रीनिवासन यांचे निवेदन; पहिल्या गोलमेज परिषदेतील (1930–31) अल्पसंख्याक उपसमितीच्या अहवालाला जोडलेले.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

स्वशासित भारताच्या भावी संविधानात दलित वर्गाच्या संरक्षणासाठी राजकीय संरक्षक तरतुदींची योजना

नव्या संविधानात दलित वर्गासाठी करायच्या मागण्यांची यादी: समान नागरिकत्व, सामाजिक बहिष्काराविरुद्ध कायदे, कायदेमंडळांत आणि सरकारी सेवांत न्याय्य प्रतिनिधित्व, आणि शिक्षणाकडे विशेष लक्ष.

हे का महत्त्वाचे: यांपैकी अनेक कल्पना पुढे भारताच्या संविधानात आल्या, उदाहरणार्थ अस्पृश्यतेचे उच्चाटन.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 546–553अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1930 (1930–1935.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह, नाशिक, आणि मंदिरप्रवेश चळवळ (कागदपत्रे)

नाशिकच्या काळाराम मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळावा यासाठीच्या मोहिमेविषयी, आणि व्यापक मंदिरप्रवेश चळवळीविषयीचे वृत्तांत आणि निवेदने.

हे का महत्त्वाचे: मंदिरप्रवेशापेक्षा राजकीय सत्ता आणि शिक्षण अधिक महत्त्वाचे आहेत, असे डॉ. आंबेडकर पुढे का म्हणाले, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 181–210अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1930 (पहिला अंक 24 नोव्हेंबर 1930 (EPW; “फॉरवर्ड प्रेस” 25 नोव्हेंबर ही तारीख देते). साप्ताहिक. 4 फेब्रुवारी 1956 रोजी नाव बदलून “प्रबुद्ध भारत” करण्यात आले.)वृत्तपत्रहयातीत प्रकाशितमराठी

जनता

डॉ. आंबेडकरांच्या चळवळीचे सर्वाधिक काळ चाललेले वृत्तपत्र; 1930 ते 1956 पर्यंत ते त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली प्रसिद्ध झाले. त्याच्या संपादकांमध्ये देवराव नाईक, भास्करराव कद्रेकर, गंगाधर सहस्रबुद्धे आणि नंतर बी. सी. कांबळे यांचा समावेश होता; डॉ. आंबेडकरांकडे संपादकपद नव्हते.

हे का महत्त्वाचे: पाव शतकभर त्यांच्या भाषणांची आणि मोहिमांची नोंद यात होत राहिली.

अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS मराठी खंड 20 (पत्रकारिता 1929–1956, “जनता” सह) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, मुंबई — ही समिती “जनता” चे खंडशः पुनर्मुद्रण करत आहे; आधीच्या सहा खंडांनंतर खंड 7–9 (फेब्रुवारी 1938 – फेब्रुवारी 1941) मंत्रालयात प्रकाशित झाले (2025 मधील वृत्त). मूळ अंकांचा संच कुठे जतन केलेला आहे, हे आढळले नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4संदर्भ 5

1931 (डॉ. आंबेडकर आणि रावबहादूर आर. श्रीनिवासन; अल्पसंख्याक समिती, दुसरी गोलमेज परिषद (1931).)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

विशेष प्रतिनिधित्वासाठी दलित वर्गाच्या मागण्यांविषयी पुरवणी निवेदन

दलित वर्गाला किती जागा मिळाव्यात हे स्पष्टपणे मांडणारे आणि स्वतंत्र मतदारसंघांची मागणी करणारे पुरवणी निवेदन.

हे का महत्त्वाचे: गांधींशी झालेल्या ज्या वादातून 1932 चा पुणे करार झाला, त्या वादाचा हा आधार होता.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 669–672अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1931 (अनेक अल्पसंख्याक प्रतिनिधी मंडळांचे संयुक्त निवेदन, दुसरी गोलमेज परिषद, 1931.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

अल्पसंख्याक समाजांच्या मागण्या – संयुक्त निवेदन (अल्पसंख्याक करार)

मुस्लिम, दलित वर्ग, भारतीय ख्रिश्चन, अँग्लो-इंडियन आणि युरोपियन प्रतिनिधींनी संरक्षणासाठीच्या आपल्या समान मागण्या मांडणारे संयुक्त निवेदन.

हे का महत्त्वाचे: परिषदेत डॉ. आंबेडकर अल्पसंख्याकांच्या ज्या आघाडीत सामील झाले, ती आघाडी यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 664–668अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1931 (123 टंकलिखित पाने, पहिले पान गहाळ; त्यांचे मराठी चरित्रकार चां. भ. खैरमोडे यांच्या मते गोलमेज परिषदांसाठी लंडनमध्ये असताना (1930–32) हे तयार केले. प्रथम 1993 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्य आणि ब्रिटिश शांतता (Pax Britannica)

ब्रिटिश राजवटीने अस्पृश्यांचे जीवन सुधारण्यासाठी फारसे काही केले नाही, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात; आणि आधीच्या युद्धांमध्ये अस्पृश्यांवर विसंबून राहिल्यानंतर ब्रिटिशांनी त्यांना सैन्यातून बाहेर ठेवले, यावर टीका करतात.

हे का महत्त्वाचे: “ब्रिटिश शांततेने” अस्पृश्यांना मुक्त केले नाही, ही त्यांची यातील मांडणी आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 75–154अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

1932 (1 मे 1932.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय मताधिकार समितीला (लोथियन समिती) सादर केलेली टिपणी

नव्या संविधानानुसार मतदानाचा हक्क कोणाला मिळावा हे ठरवणाऱ्या ब्रिटिश समितीला दिलेली टिपणी; ती दलित वर्गाच्या दृष्टिकोनातून लिहिलेली आहे.

हे का महत्त्वाचे: गरिबांना व्यापक मताधिकार मिळावा, यासाठी ते आग्रह धरत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 491–500अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1933 (जून–नोव्हेंबर 1933, लंडन; विन्स्टन चर्चिल (24–25 ऑक्टोबर 1933) आणि सर सॅम्युअल होअर यांच्यासह अनेक साक्षीदारांना त्यांनी प्रश्न विचारले.)साक्षहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय संविधान सुधारणाविषयक संयुक्त समितीसमोरील साक्षी (साक्षीदारांना विचारलेले प्रश्न)

नव्या भारतीय संविधानावरील ब्रिटिश संसदेच्या संयुक्त समितीचे सदस्य म्हणून डॉ. आंबेडकरांनी अनेक साक्षीदारांची उलटतपासणी केली; पुणे करारासंबंधीचे प्रश्नही त्यात होते.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या भवितव्याविषयी ते बलाढ्य ब्रिटिश राजकारण्यांना प्रश्न विचारत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 673–792अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1934 (1934–35 मध्ये मुंबईच्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांना दिलेली व्याख्याने (त्यांच्या स्वतःच्या प्रस्तावनेनुसार). प्रथम 1993 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

इंग्लिश संविधानावरील व्याख्याने

इंग्लिश संविधानावरील पाच व्याख्याने: त्याची तत्त्वे, संसद, राजसत्ता (Crown), हाउस ऑफ लॉर्ड्स, आणि दोन्ही सभागृहांचे अधिकार. एखाद्या भारतीयाने इंग्लिश संविधान समजावून सांगणे किती असामान्य होते, हे ते प्रस्तावनेत नमूद करतात.

हे का महत्त्वाचे: मसुदा समितीचे अध्यक्ष होण्याच्या पंधरा वर्षे आधी संविधानाचे अभ्यासक म्हणून ते कसे काम करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 155–196अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

1935 (हस्तलिखित आठवणी; मजकुरातील अंतर्गत पुराव्यांवरून त्या सुमारे 1935 किंवा 1936 मध्ये लिहिल्या गेल्या असाव्यात, असे फ्रान्सिस प्रिचेट सुचवतात. पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने 19 मार्च 1990 रोजी पुस्तिकेच्या रूपात त्या प्रथम प्रकाशित केल्या.)आत्मकथनपरनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

व्हिसाच्या प्रतीक्षेत

डॉ. आंबेडकरांच्या स्वतःच्या आयुष्यात अस्पृश्यतेचा सामना करावा लागल्याच्या छोट्या सत्यकथा: लहानपणी कोरेगावला जातानाचा प्रवास, तरुण अधिकारी असताना बडोद्यात राहायला खोली न मिळाल्याचा प्रसंग, आणि इतर घटना — त्यांपैकी काही इतर लोकांविषयी सांगितलेल्या.

हे का महत्त्वाचे: त्यांनी मागे ठेवलेल्या लेखनात आत्मचरित्राच्या सर्वात जवळ जाणारे हेच लेखन आहे; कोलंबिया विद्यापीठाने वर्गात शिकवण्यासाठी त्याचे संपादन केले आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 661–692अधिकृत PDF ↗कोलंबिया विद्यापीठ (फ्रान्सिस प्रिचेट) – संपादित मजकूर ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी, मुंबई, मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS नुसार ही हस्तलिखिते “पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या संग्रहात सापडली”. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1936 (लाहोरच्या जात-पात तोडक मंडळाच्या 1936 च्या वार्षिक परिषदेसाठी अध्यक्षीय भाषण म्हणून लिहिले, पण ते भाषण कधीच दिले गेले नाही; डॉ. आंबेडकरांनी 1936 मध्ये ते स्वतः प्रकाशित केले. दुसरी आवृत्ती 1937 (गांधींचे लेख आणि डॉ. आंबेडकरांच्या उत्तरासह); तिसरी आवृत्ती 1944. BAWS मध्ये 1944 चा मजकूर पुनर्मुद्रित केला आहे.)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

जातिनिर्मूलन

लाहोरमध्ये जातीविरुद्ध भाषण देण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांना निमंत्रण देण्यात आले होते, पण त्यांचा मजकूर वाचल्यावर आयोजकांनी माघार घेतली. मग त्यांनी तो स्वतः छापला. त्यात ते असे मांडतात की लहानसहान सुधारणांनी जात संपवता येणार नाही, कारण ती हिंदू धर्मग्रंथांतील धार्मिक श्रद्धांवर आधारलेली आहे; आणि खऱ्या परिवर्तनासाठी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता आवश्यक आहेत.

हे का महत्त्वाचे: हा त्यांचा सर्वात प्रसिद्ध निबंध आहे, आणि जातिव्यवस्थेवर आजवर लिहिल्या गेलेल्या सर्वात महत्त्वाच्या हल्ल्यांपैकी एक आहे. यातून गांधींशी जाहीर वाद सुरू झाला.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 23–96अधिकृत PDF ↗कोलंबिया विद्यापीठ (CCNMTL / फ्रान्सिस प्रिचेट) – विद्यार्थ्यांसाठी टीपांसह ई-मजकूर ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1944/1945 च्या तिसऱ्या आवृत्तीची स्कॅन प्रत (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4

1936 (“द लॅम्प” मध्ये 25 जून 1936 रोजी प्रकाशित (BAWS, खैरमोडे यांच्या आधारे).)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

सर एस. राधाकृष्णन यांना डॉ. आंबेडकरांचे उत्तर

युगानुयुगे हिंदू धर्म टिकून राहिला, यावरूनच त्याची थोरवी सिद्ध होते, या तत्त्वज्ञ एस. राधाकृष्णन यांच्या युक्तिवादाला दिलेले छोटे उत्तर.

हे का महत्त्वाचे: आपण हिंदू धर्म सोडणार असल्याची घोषणा त्यांनी केल्यानंतर 1936 मध्ये झालेल्या वादाचा हा भाग आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 19अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1936 (1936 मध्ये स्थापना.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

स्वतंत्र मजूर पक्ष (कार्यक्रम)

भूमिहीन मजूर, गरीब कूळ आणि कामगार यांच्यासाठी लढण्याकरिता त्यांनी 1936 मध्ये स्थापन केलेल्या राजकीय पक्षाची उद्दिष्टे आणि कार्यक्रम, “द टाइम्स ऑफ इंडिया” मध्ये प्रसिद्ध झाल्याप्रमाणे.

हे का महत्त्वाचे: आपल्या अनुयायांना संघटित करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी उभारलेल्या संस्थांपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 413–422अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1937 (मुंबई विधानसभेत 17 सप्टेंबर 1937 रोजी मांडले.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

खोती पद्धत नष्ट करण्यासाठीचे 1937 चे विधेयक क्र. XX

कोकणातील “खोती” पद्धत संपवण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी तयार केलेले खासगी विधेयक. या पद्धतीत जमीनदार कूळ शेतकऱ्यांकडून खंड वसूल करत आणि त्यांचे शोषण करू शकत. त्याच दिवशी त्यांनी या विधेयकाच्या समर्थनार्थ भाषण केले.

हे का महत्त्वाचे: कायद्याद्वारे जमीनदारी पद्धत नष्ट करण्याच्या भारतातील पहिल्या प्रयत्नांपैकी हा एक होता.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 96–103अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1938 (खासगी विधेयक, मुंबई विधानसभा (BAWS मध्ये नेमकी तारीख दिलेली नाही).)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

सावकारीवर नियंत्रण आणि नियमन करणारे विधेयक

व्याजावर नियंत्रण ठेवून, आणि परवाने व हिशेब ठेवणे बंधनकारक करून, गरीब कर्जदारांचे सावकारांपासून संरक्षण करणारा कायद्याचा मसुदा.

हे का महत्त्वाचे: कर्जबाजारी शेतकरी आणि कामगार यांच्याविषयी त्यांना असलेली कळकळ यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 260–283अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1938 (राजगृह, दादर येथून 10 फेब्रुवारी 1938 रोजी लिहिलेली (कर्नाटक पब्लिशिंग हाउस, मुंबई, 1938).)प्रस्तावनाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

जी. आर. प्रधान यांच्या “मुंबई शहरातील अस्पृश्य कामगार” (Untouchable Workers of Bombay City) या पुस्तकाची प्रस्तावना

मुंबईतील अस्पृश्य कामगारांच्या राहणीमानाच्या आणि कामाच्या परिस्थितीच्या सर्वेक्षणाला लिहिलेली प्रस्तावना.

हे का महत्त्वाचे: कामगारांविषयीच्या सामाजिक संशोधनाला त्यांचा असलेला पाठिंबा यातून दिसतो.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 64–65अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1938 (मूळतः “चित्रा” (मराठी) च्या 1938 च्या दिवाळी विशेषांकात प्रकाशित (BAWS मधील टीप).)लेखहयातीत प्रकाशितमराठी (मूळ); BAWS मध्ये इंग्रजी

गांधी महात्मा आहेत का?

डॉ. आंबेडकरांचा कोणत्याही “महात्म्या”वर विश्वास नाही, असे सांगणारा आणि गांधींच्या शिकवणीचा अस्पृश्यांना उपयोग झाला नाही, असे मांडणारा धारदार लेख.

हे का महत्त्वाचे: गांधींशी असलेले त्यांचे मतभेद किती खोल होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 66–70अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1939 (काळे स्मृती व्याख्यान, गोखले राज्यशास्त्र व अर्थशास्त्र संस्था, पुणे, 29 जानेवारी 1939; “ट्रॅक्ट्स फॉर द टाइम्स क्र. 3” (Tracts for the Times No. 3) म्हणून प्रकाशित.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

संघराज्य विरुद्ध स्वातंत्र्य

भारत सरकार कायदा, 1935 मधील संघराज्य योजनेची चिकित्सा करणारे व्याख्यान. ब्रिटिश प्रांत आणि संस्थाने यांना एकत्र जोडणाऱ्या या योजनेमुळे भारताला खरे स्वातंत्र्य किंवा जबाबदार शासन मिळणार नाही, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या स्वतःच्या संविधानाच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष होण्याच्या कितीतरी वर्षे आधीच त्यांना संविधानांचे सखोल ज्ञान होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 279–354अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1939 च्या आवृत्तीची स्कॅन प्रत (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1939 (BAWS मध्ये (कीर यांच्या आधारे) याचा संबंध डिसेंबर 1939 मध्ये अहमदनगर जिल्ह्यातील हरेगाव येथे झालेल्या वतनदार महार आणि मांग परिषदेशी जोडला आहे.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

वतनदार महार, मांग इत्यादींच्या तक्रारींविषयी निवेदन

गावकामगारांच्या ताब्यातील महार वतन जमिनींवर लावलेल्या नव्या करांविरुद्ध मुंबई सरकारला केलेला अर्ज.

हे का महत्त्वाचे: महारांना गावकामाला बांधून ठेवणाऱ्या वतन पद्धतीविरुद्ध त्यांनी दीर्घकाळ दिलेल्या लढ्याचा हा भाग आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 308–338अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1940 (डिसेंबर 1940 मध्ये “पाकिस्तानविषयी विचार” (Thoughts on Pakistan) या नावाने प्रथम प्रकाशित; फेब्रुवारी 1945 मध्ये दुसरी आणि 1946 मध्ये तिसरी आवृत्ती “पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी” या शीर्षकाने (थॅकर अँड कं., मुंबई). BAWS मध्ये 1946 ची आवृत्ती पुनर्मुद्रित केली आहे.)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी

मुस्लिम लीगच्या 1940 च्या लाहोर ठरावानंतर लिहिलेला हा ग्रंथ पाकिस्तानच्या बाजूने मुस्लिमांचे म्हणणे आणि त्याविरुद्ध हिंदूंचे म्हणणे मांडतो, आणि पर्याय कोणते आहेत असा प्रश्न विचारतो. मुस्लिमांना खरोखरच फाळणी हवी असेल, तर जबरदस्तीने टिकवलेल्या आणि असमाधानी ऐक्यापेक्षा फाळणी अधिक चांगली ठरू शकेल, असा निष्कर्ष डॉ. आंबेडकर काढतात; आणि तुर्कस्तान, ग्रीस आणि बल्गेरिया यांचे उदाहरण देऊन लोकसंख्येच्या अदलाबदलीची चर्चा करतात.

हे का महत्त्वाचे: फाळणीच्या प्रश्नावरील सर्वात गंभीर अभ्यासांपैकी हा एक होता, आणि सर्व बाजूंच्या नेत्यांनी तो वाचला.

आता वाचा · खंड 8, पृ. 1–483अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – पाकिस्तानविषयी विचार (थॅकर, 1941 ची छपाई) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी (1945) ↗कोलंबिया विद्यापीठ (फ्रान्सिस प्रिचेट) – ऑनलाइन आवृत्ती ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1941 (“द ज्युइश ॲडव्होकेट”, मुंबई च्या संपादकांशी झालेली मुलाखत, नोव्हेंबर 1941.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

डॉ. आंबेडकर आणि ज्यू लोक (मुलाखत)

पॅलेस्टाइनमध्ये स्थायिक झालेले ज्यू लोक जी समाजव्यवस्था उभारत होते, त्याबद्दल डॉ. आंबेडकरांनी त्यांची प्रशंसा केलेली मुलाखत.

हे का महत्त्वाचे: छळ सोसलेल्या दुसऱ्या एका लोकसमूहाविषयीच्या त्यांच्या मतांची ही दुर्मीळ नोंद आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 342–344अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – मजकूर ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1942 (जुलै 1942 – 1946.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळाचे मजूर सदस्य म्हणून केलेली भाषणे (1942–1946)

ब्रिटिशकालीन भारत सरकारमध्ये डॉ. आंबेडकर मजूर सदस्य (कामगार मंत्री) असताना केलेली अडुसष्ट भाषणे आणि निवेदने. कारखाना कायदे, खाणींत काम करणाऱ्या स्त्रियांसाठी प्रसूती लाभ, स्त्रियांनी भूमिगत काम करण्यावरील बंदी, आरोग्य विमा, रोजगार विनिमय केंद्रे, कामगार संघटना, आणि दामोदर खोरे योजनेसारखे मोठे नदी प्रकल्प हे त्यांचे विषय आहेत.

हे का महत्त्वाचे: स्वातंत्र्याच्या कितीतरी वर्षे आधी ते भारताचे कामगार कायदे घडवत होते आणि पाणी व वीज प्रकल्पांचे नियोजन करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 1–400अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1942 (ऑल इंडिया रेडिओच्या मुंबई केंद्रावरून दिलेले रेडिओ भाषण; “इंडियन इन्फर्मेशन” मध्ये 1 जानेवारी 1943 रोजी छापले.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय कामगारवर्ग युद्ध जिंकण्यासाठी कृतनिश्चयी का आहे

नाझीवादाविरुद्धच्या युद्धाला भारतीय कामगारांनी पाठिंबा का द्यावा, हे स्पष्ट करणारे रेडिओ भाषण. या युद्धातून अशी नवी व्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे, ज्यात स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही जीवनातील प्रत्यक्ष वास्तवे बनतील, असे त्यात मांडले आहे.

हे का महत्त्वाचे: जागतिक युद्धाचा संबंध त्यांनी देशातील सामाजिक न्यायाशी कसा जोडला, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 36–43अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1942 (29 ऑक्टोबर 1942 रोजी गव्हर्नर-जनरल (लॉर्ड लिनलिथगो) यांना सादर; लेखकाने स्वतः प्रकाशित केलेल्या पुस्तिकेतून पुनर्मुद्रित.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

अनुसूचित जातींच्या तक्रारी (गव्हर्नर-जनरलना सादर केलेले निवेदन)

केवळ केंद्र सरकारच दूर करू शकेल अशा अनुसूचित जातींच्या राजकीय, शैक्षणिक आणि इतर तक्रारींची यादी देणारे गोपनीय निवेदन — उदाहरणार्थ, केंद्रीय कायदेमंडळात आणि कार्यकारी मंडळात अगदी कमी जागा, सरकारी सेवांमध्ये कोणताही वाटा नसणे, आणि उच्च शिक्षणासाठी कोणतीही मदत नसणे.

हे का महत्त्वाचे: युद्धकाळात अनुसूचित जातींना केंद्र सरकारकडून काय हवे होते, याचे हे सविस्तर अधिकृत निवेदन आहे.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 403–444अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1942 (1942 चे वृत्तपत्रीय निवेदन (BAWS मध्ये ते 18–20 जुलै 1942 च्या दलित वर्ग परिषदांच्या अहवालातून पुनर्मुद्रित केले आहे).)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

क्रिप्स प्रस्तावांवरील निवेदन

1942 मध्ये सर स्टॅफर्ड क्रिप्स यांनी भारतासाठी आणलेल्या ब्रिटिश युद्ध मंत्रिमंडळाच्या प्रस्तावांना डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला प्रतिसाद; या प्रस्तावांनी दलित वर्गाकडे दुर्लक्ष केले, असे त्यांचे म्हणणे होते.

हे का महत्त्वाचे: युद्धकाळातील संविधानविषयक वाटाघाटींमध्ये ते अस्पृश्यांच्या मागण्यांचे रक्षण करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 455–462अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1942 (1942 ते 1946 या काळातील पत्रे आणि टिपणे; त्यांपैकी अनेक ब्रिटिशांच्या “सत्तांतर” (Transfer of Power) कागदपत्रांमधून घेतली आहेत.)पत्रेहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

व्हाइसरॉय, कॅबिनेट मिशन आणि ब्रिटिश पंतप्रधान यांच्याशी पत्रव्यवहार (1942–1946)

डॉ. आंबेडकर आणि लॉर्ड लिनलिथगो, लॉर्ड वेव्हेल, सर स्टॅफर्ड क्रिप्स, ए. व्ही. अलेक्झांडर, लॉर्ड पेथिक-लॉरेन्स आणि क्लेमंट ॲटली यांच्यातील पत्रे, तसेच त्यांच्याविषयी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांनी लिहिलेली टिपणे. होऊ घातलेल्या सत्तांतरात अनुसूचित जातींचे स्थान काय असेल, हा त्यांचा विषय आहे.

हे का महत्त्वाचे: स्वातंत्र्याच्या अगदी आधी अस्पृश्यांच्या हक्कांवरून पडद्यामागे झालेल्या वाटाघाटी यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 445–520अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1942 (14 सप्टेंबर 1942 – 12 एप्रिल 1946.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मजूर सदस्य म्हणून केंद्रीय विधानसभेत प्रश्नांना दिलेली उत्तरे (1942–1946)

कामगार, खाणी, कारखाने, युद्धकालीन कामे आणि संबंधित विषयांवर केंद्रीय विधानसभेत (Central Legislative Assembly) सदस्यांनी विचारलेल्या प्रश्नांना डॉ. आंबेडकरांनी दिलेली उत्तरे.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या खात्याचे दैनंदिन कामकाज यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 551–1072अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1942 (नागपूर येथे जुलै 1942 मध्ये स्थापना.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघ) घटना

1942 च्या नागपूर परिषदेत स्थापन झालेल्या अनुसूचित जातींच्या राष्ट्रीय पक्षाची नियमावली.

हे का महत्त्वाचे: आपल्या अनुयायांना संघटित करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी उभारलेल्या संस्थांपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 455–477अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1943 (म. गो. रानडे यांच्या 101 व्या जयंतीनिमित्त दिलेले भाषण, गोखले स्मारक सभागृह (Gokhale Memorial Hall), पुणे, 18 जानेवारी 1943; 1943 मध्ये प्रकाशित.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

रानडे, गांधी आणि जीना

समाजसुधारक महादेव गोविंद रानडे यांच्या सन्मानार्थ केलेले भाषण. रानडे यांच्या समाजसुधारणेवरील निष्ठेची डॉ. आंबेडकर प्रशंसा करतात, आणि गांधी व जीना यांच्याभोवती त्यांना दिसलेल्या अंध विभूतिपूजेवर टीका करतात.

हे का महत्त्वाचे: माणूस महान कशामुळे ठरतो याविषयी डॉ. आंबेडकरांचे काय मत होते, आणि राजकीय घोषणांपेक्षा समाजसुधारणेला ते अधिक महत्त्व का देत, हे यातून स्पष्ट होते.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 205–240अधिकृत PDF ↗कोलंबिया विद्यापीठ (फ्रान्सिस प्रिचेट) – 1943 च्या आवृत्तीचा संपूर्ण मजकूर ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1943 (थॅकर अँड कं., पहिली आवृत्ती डिसेंबर 1943.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

श्री. गांधी आणि अस्पृश्यांची मुक्ती

अस्पृश्यांची संख्या, त्यांच्या राजकीय मागण्या आणि त्या मागण्यांना हिंदूंनी केलेला विरोध — संयुक्त आणि स्वतंत्र मतदारसंघांवरील वादासह — यांची माहिती देणारे छोटे पुस्तक. डिसेंबर 1942 मधील इन्स्टिट्यूट ऑफ पॅसिफिक रिलेशन्सच्या परिषदेसाठी लिहिलेल्या निबंधातून याची सुरुवात झाली, असे डॉ. आंबेडकर प्रस्तावनेत सांगतात.

हे का महत्त्वाचे: ते व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळाचे सदस्य असताना लिहिलेल्या या पुस्तकाने अस्पृश्यांची बाजू आंतरराष्ट्रीय वाचकांसमोर मांडली.

आता वाचा · खंड 9, पृ. 389–436अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – स्कॅन प्रत (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1943 (अखिल भारतीय ट्रेड युनियन कार्यकर्ता अभ्यास शिबिराच्या (दिल्ली, 8–17 सप्टेंबर 1943) समारोप सत्रातील भाषण; इंडियन फेडरेशन ऑफ लेबरने प्रकाशित केले.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कामगार आणि संसदीय लोकशाही

संसदीय लोकशाहीचा कामगारांसाठी काय अर्थ असला पाहिजे, याविषयी कामगार संघटनांच्या कार्यकर्त्यांसमोर केलेले भाषण. कामगार संघटनांपेक्षा व्यापक असा स्वतःचा मजूर पक्ष संघटित करून सरकारची सूत्रे हाती घेण्याचे ध्येय कामगारवर्गाने ठेवावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

हे का महत्त्वाचे: लोकशाही आणि कामगारवर्ग यांविषयीच्या त्यांच्या सर्वात स्पष्ट मांडणींपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 106–112अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1945 (ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघ) अधिवेशनातील भाषण, मुंबई, 6 मे 1945; 1945 मध्ये प्रकाशित.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

सांप्रदायिक कोंडी आणि ती सोडवण्याचा मार्ग

कायदेमंडळातील जागा भारतातील विविध समाजांमध्ये कशा वाटून द्याव्यात, याविषयीचा प्रस्ताव. एकाच समाजाचे “बहुमताचे राज्य” अन्यायकारक आहे, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात: बहुसंख्य समाजाला इतरांपेक्षा जास्त जागा मिळू शकतात, पण केवळ स्वतःच्या बळावर निर्विवाद बहुमत (absolute majority) कधीच मिळता कामा नये.

हे का महत्त्वाचे: स्वातंत्र्याच्या अगदी आधी विविध समाजांमधील राजकीय कोंडी फोडण्यासाठी त्यांनी मांडलेली ही योजना होती.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 355–380अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1945 (थॅकर अँड कं., जून 1945; दुसरी आवृत्ती 1946 (1946 च्या आवृत्तीतील प्रकरण IX हे BAWS खंड 9 मध्ये परिशिष्ट म्हणून जोडले आहे).)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

काँग्रेस आणि गांधी यांनी अस्पृश्यांचे काय केले?

1917 पासून काँग्रेस पक्षाने आणि गांधींनी अस्पृश्यांबाबत घेतलेल्या भूमिकेवरची सविस्तर, कागदपत्रांवर आधारित टीका. त्यांचे कार्यक्रम अस्पृश्यांना खरी राजकीय सत्ता देणारे नव्हते, तर केवळ दया-दान स्वरूपाचे होते, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: काँग्रेस आणि गांधी यांच्याविरुद्धची त्यांची ही सर्वात सविस्तर मांडणी आहे, आणि त्यांनी स्वतंत्र राजकीय चळवळ का उभारली, हे यातून स्पष्ट होते.

आता वाचा · खंड 9, पृ. 1–388अधिकृत PDF ↗आता वाचा · खंड 9, पृ. 439–470अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1945 ची थॅकर आवृत्ती (सेंट्रल सेक्रेटरिएट लायब्ररीची स्कॅन प्रत) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1946 ची आवृत्ती ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4

1946 (पहिली आवृत्ती 1946 (थॅकर अँड कं., मुंबई); दुसरी आवृत्ती 1947; तिसरी 1970 (BAWS खंड 7 मध्ये नोंदवल्याप्रमाणे).)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

शूद्र पूर्वी कोण होते? इंडो-आर्य समाजात ते चौथा वर्ण कसे बनले

चौथा आणि सर्वात खालचा वर्ण असलेल्या शूद्रांचा ऐतिहासिक अभ्यास. शूद्र हे जिंकले गेलेले अनार्य वंशाचे लोक होते, हा सिद्धांत डॉ. आंबेडकर फेटाळतात, आणि ते मूळचे क्षत्रिय (योद्धा) समाज होते, पण ब्राह्मणांशी झालेल्या संघर्षांनंतर त्यांना खाली ढकलले गेले, असे मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: जातीविषयीच्या लोकप्रिय वंशाधारित सिद्धांतांना या ग्रंथाने आव्हान दिले आणि मागासवर्गीयांचा नवा इतिहास मांडला. डॉ. आंबेडकरांनी हा ग्रंथ “आधुनिक भारतातील सर्वश्रेष्ठ शूद्र” महात्मा जोतिबा फुले यांना अर्पण केला.

आता वाचा · खंड 7, पृ. 1–228अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1946 च्या थॅकर आवृत्तीची स्कॅन प्रत (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1946 (1946.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कॅबिनेट मिशनच्या भारतीय संविधानात्मक बदलांविषयीच्या प्रस्तावांची, अनुसूचित जातींवरील परिणामांच्या दृष्टीने समीक्षा

ब्रिटिश कॅबिनेट मिशनच्या 1946 च्या योजनेमुळे नव्या संविधानात अनुसूचित जातींना योग्य संरक्षक तरतुदीच मिळाल्या नाहीत, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: संविधान सभेची बैठक होण्याच्या अगदी आधीच्या निर्णायक वळणावर त्यांनी नोंदवलेला निषेध यात आहे.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 521–536अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1946 (छापील पत्रक, 1946 (BAWS खंड 10); “द टाइम्स ऑफ इंडिया”, 15 ऑक्टोबर 1946 मधूनही BAWS खंड 17, भाग 2 मध्ये छापले.)पुस्तिकाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कॅबिनेट मिशन आणि अस्पृश्य

कॅबिनेट मिशनच्या 10 मे 1946 च्या निवेदनात अस्पृश्यांकडे कसे दुर्लक्ष झाले, असा प्रश्न विचारणारे पत्रक.

हे का महत्त्वाचे: 1946 मध्ये स्वतंत्र राजकीय मान्यता मिळवण्यासाठी त्यांनी चालवलेल्या जाहीर मोहिमेचा हा भाग होता.

आता वाचा · खंड 10, पृ. 537–550अधिकृत PDF ↗आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 263–276अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1946 (17 डिसेंबर 1946 ते 26 नोव्हेंबर 1949.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारताच्या संविधान सभेतील भाषणे (1946–1949)

भारताचे संविधान लिहिणाऱ्या संस्थेत डॉ. आंबेडकरांनी केलेली सर्व भाषणे: उद्दिष्टांच्या ठरावावरील त्यांचे पहिले भाषण, संविधानाचा मसुदा मांडतानाचे भाषण, प्रत्येक अनुच्छेदावरील त्यांची उत्तरे, आणि संविधान स्वीकारण्यापूर्वीचे त्यांचे अंतिम भाषण यांसह.

हे का महत्त्वाचे: मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी संविधानाच्या जवळजवळ प्रत्येक भागाचे स्पष्टीकरण दिले आणि त्याचे समर्थन केले.

आता वाचा · खंड 13, पृ. 5–1219अधिकृत PDF ↗संविधान सभेतील चर्चा – लोकसभा डिजिटल ग्रंथालय (eParlib) ↗संविधान सभेतील चर्चा – कॉन्स्टिट्यूशन ऑफ इंडिया (constitutionofindia.net) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1946 (1946 (BAWS, कीर यांच्या आधारे).)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कॅबिनेट मिशनला सादर केलेले निवेदन

स्वतंत्र भारतात अनुसूचित जातींचे संरक्षण कसे केले जावे, याविषयी ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनने ब्रिटिश कॅबिनेट मिशनकडे केलेल्या मागण्या.

हे का महत्त्वाचे: 1946 मध्ये अनुसूचित जातींची बाजू मांडणारे हे अधिकृत निवेदन आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 171–186अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1947 (ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या वतीने संविधान सभेला सादर केलेले निवेदन; 1947 मध्ये प्रकाशित.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

राज्ये आणि अल्पसंख्याक : त्यांचे हक्क कोणते आणि स्वतंत्र भारताच्या संविधानात ते कसे सुरक्षित करावेत

“युनायटेड स्टेट्स ऑफ इंडिया” (भारताची संयुक्त राज्ये) साठी नमुना संविधान म्हणून लिहिलेल्या या निवेदनात मूलभूत हक्क, अनुसूचित जातींसाठी संरक्षक तरतुदी आणि एक आर्थिक योजना दिली आहे. मोठी विषमता टाळण्यासाठी शेती आणि प्रमुख उद्योग यांवर राज्याची मालकी (“राज्य समाजवाद”, State Socialism) असावी, असा प्रस्ताव त्यात आहे.

हे का महत्त्वाचे: मसुदा समितीचे अध्यक्ष होण्यापूर्वी डॉ. आंबेडकरांना कसे संविधान हवे होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 381–452अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1947 च्या थॅकर आवृत्तीची स्कॅन प्रत ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

1947 (त्रावणकोर आणि हैदराबाद यांनी 15 ऑगस्ट रोजी स्वातंत्र्य जाहीर करणार असल्याचे घोषित केल्यानंतर, 1947 मध्ये लिहिले.)निबंधहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

सार्वभौम सत्ता (Paramountcy) आणि भारतीय संस्थानांचा स्वतंत्र होण्याचा दावा

ब्रिटन भारत सोडून गेल्यावर त्रावणकोर आणि हैदराबादसारखी संस्थाने कायदेशीरपणे स्वतःला स्वतंत्र घोषित करू शकतात का, असा प्रश्न डॉ. आंबेडकर विचारतात, आणि ती तसे करू शकत नाहीत आणि त्यांनी तसे करूही नये, असे मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: संस्थानांना भारतीय संघराज्यात सामील करून घेण्याविषयीच्या कायदेशीर चर्चेचा हा भाग होता.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 197–208अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1947 (17 नोव्हेंबर 1947 ते 25 सप्टेंबर 1951 या काळात यावर चर्चा झाली.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

हिंदू कोड बिल (मसुदा आणि भाषणे)

डॉ. आंबेडकरांनी तयार केलेला हिंदू कोडचा मसुदा आणि त्याच्या समर्थनार्थ कायदामंत्री म्हणून त्यांनी केलेली भाषणे. मालमत्ता, वारसा, पोटगी, विवाह, घटस्फोट, दत्तक आणि पालकत्व यांविषयीचा हिंदू कायदा संहिताबद्ध करणे, हा या विधेयकाचा उद्देश होता. त्यात स्त्रियांना मालमत्तेचा वारसा मिळण्याचा हक्क दिला होता, घटस्फोटाला परवानगी दिली होती, आणि एकपत्नीत्व हा नियम केला होता.

हे का महत्त्वाचे: कौटुंबिक जीवनात समता आणण्याचा हा त्यांचा सर्वात मोठा प्रयत्न होता. 1951 मध्ये हे विधेयक मंजूर होऊ शकले नाही; मंत्रिमंडळाचा राजीनामा देताना त्यांनी सांगितलेल्या कारणांपैकी हे एक होते.

आता वाचा · खंड 14 भाग 1, पृ. 1–786अधिकृत PDF ↗आता वाचा · खंड 14 भाग 2, पृ. 789–1312अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS खंड 14 भाग 1 (2014 चे पुनर्मुद्रण) ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS खंड 14 भाग 2 (2014 चे पुनर्मुद्रण) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4

1947 (20 नोव्हेंबर 1947 पासून त्यांच्या निधनापर्यंत; 1952–56 मधील राज्यसभेतील (Council of States) भाषणांचा समावेश.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कायदामंत्री आणि विरोधी पक्षाचे सदस्य म्हणून संसदेतील भाषणे (1947–1956)

हंगामी संसदेत आणि नंतर राज्यसभेत डॉ. आंबेडकरांनी विविध विधेयके, संविधानातील दुरुस्त्या, निवडणुका, आंध्र राज्य विधेयक, अस्पृश्यताविषयक गुन्हे, परराष्ट्र धोरण आणि राज्यांची पुनर्रचना यांवर केलेली भाषणे.

हे का महत्त्वाचे: आधी सरकारचे कायदामंत्री म्हणून आणि नंतर विरोधी बाकांवरून टीका करणारे म्हणून ते यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 15, पृ. 1–983अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1947 (18 नोव्हेंबर 1947 – 28 सप्टेंबर 1951.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

कायदामंत्री म्हणून संसदेत प्रश्नांना दिलेली उत्तरे (1947–1951)

न्यायालये, निवडणुका, हिंदू कायद्यातील सुधारणा, अनुसूचित जातींचे कर्मचारी आणि इतर विषयांवर खासदारांनी विचारलेल्या प्रश्नांना त्यांनी दिलेली उत्तरे.

हे का महत्त्वाचे: कायदामंत्री म्हणून त्यांच्या दैनंदिन कामकाजाची ही नोंद आहे.

आता वाचा · खंड 15, पृ. 984–1094अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1948 (भाषिक प्रांत आयोगाला सादर केलेले निवेदन; 1948 मध्ये प्रकाशित.)निवेदन-पत्रहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भाषिक प्रांत म्हणून महाराष्ट्र

भाषेच्या आधारावर राज्यांचा अभ्यास करणाऱ्या सरकारी आयोगाला दिलेले निवेदन. डॉ. आंबेडकर मराठी भाषिक प्रांताला पाठिंबा देतात, आणि मुंबई शहर महाराष्ट्राबाहेर ठेवावे या दाव्याचे मुद्द्यामुद्द्याने खंडन करतात.

हे का महत्त्वाचे: ज्या चर्चेतून 1960 मध्ये मुंबईसह महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली, त्या चर्चेतील ही सुरुवातीची, तर्कशुद्ध मांडणी होती.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 99–128अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1948 (अमृत बुक कं., नवी दिल्ली यांनी ऑक्टोबर 1948 मध्ये प्रथम प्रकाशित केले (BAWS खंड 7).)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्य मूळचे कोण? ते अस्पृश्य का बनले?

अस्पृश्यतेची सुरुवात कशी झाली याचा अभ्यास. डॉ. आंबेडकर असे मांडतात की अस्पृश्य हे गावाबाहेर राहणाऱ्या “छिन्नविछिन्न लोकांचे” (Broken Men) वंशज होते; ते बौद्धच राहिले; आणि अस्पृश्यतेचा जन्म “सुमारे इ.स. 400 च्या आसपास” झाला. ब्राह्मणांनी गोमांस खाणे सोडल्यानंतरही हे लोक ते खात राहिले, हे त्यामागचे एक कारण होते.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेच्या उत्पत्तीविषयीचा हा त्यांचा प्रमुख सिद्धांत आहे; हा ग्रंथ त्यांनी संत नंदनार, रविदास आणि चोखामेळा यांना अर्पण केला.

आता वाचा · खंड 7, पृ. 229–380अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1948 च्या अमृत बुक कं. आवृत्तीची स्कॅन प्रत (डिजिटल लायब्ररी ऑफ इंडिया) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4संदर्भ 5

1948 (सोबतचे पत्र 21 फेब्रुवारी 1948 रोजीचे; मसुदा 26 फेब्रुवारी 1948 रोजी भारताच्या राजपत्रात (Gazette of India) प्रसिद्ध झाला.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारताच्या संविधानाचा मसुदा (संविधान सभेच्या अध्यक्षांना लिहिलेल्या सोबतच्या पत्रासह)

डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखालील मसुदा समितीने तयार केलेला भारताच्या संविधानाचा पहिला संपूर्ण मसुदा; त्यातील प्रमुख निवडी स्पष्ट करणारे, त्यांनी डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांना लिहिलेले पत्रही सोबत आहे.

हे का महत्त्वाचे: 1948–49 मध्ये संविधान सभेने ज्या मजकुरावर अनुच्छेदवार चर्चा केली, तो हाच मजकूर आहे.

आता वाचा · खंड 13, पृ. 95–317अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1948 (10 मार्च 1948 रोजीची; तिसरी आवृत्ती थॅकर अँड कं., मुंबई यांनी 1948 मध्ये प्रकाशित केली.)प्रस्तावनाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

पी. लक्ष्मी नरसू यांच्या “बौद्ध धम्माचे सार” (The Essence of Buddhism) या ग्रंथाची प्रस्तावना (तिसरी आवृत्ती)

प्रा. पी. लक्ष्मी नरसू यांच्या बौद्ध धम्मावरील ग्रंथाच्या पुनर्मुद्रणाला डॉ. आंबेडकरांनी लिहिलेली प्रस्तावना; जातीविरुद्ध लढणारे समाजसुधारक म्हणून त्यांनी नरसू यांची प्रशंसा केली आहे.

हे का महत्त्वाचे: बौद्ध धम्मातील त्यांची आवड वाढत असताना त्यांनी हा ग्रंथ पुन्हा प्रकाशित करण्याचे ठरवले.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 86–88अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – बौद्ध धम्माचे सार (1948 च्या आवृत्तीची स्कॅन प्रत) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1948 (नोव्हेंबर 1948 (BAWS मध्ये ही टिपणी अर्थमंत्र्यांनी त्यांना लिहिलेल्या 19 नोव्हेंबर 1948 च्या पत्रापाठोपाठ छापली आहे).)निवेदन-पत्रनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

भारत आणि ब्रिटिश राष्ट्रकुल (टिपणी)

प्रजासत्ताक भारताने ब्रिटिश राष्ट्रकुलाशी संबंध ठेवावा का, आणि ठेवायचा तर कसा, याविषयीची टिपणी.

हे का महत्त्वाचे: 1949 मध्ये घेतलेल्या परराष्ट्र धोरणविषयक एका मोठ्या निर्णयाबाबत त्यांनी दिलेला सल्ला यातून दिसतो.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 361–373अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1950 (“महाबोधी” (महाबोधी सोसायटी, कलकत्ता यांचे नियतकालिक), वैशाख अंक, खंड 58, मे 1950.)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

बुद्ध आणि त्यांच्या धर्माचे भवितव्य

डॉ. आंबेडकर बुद्धांची येशू, मुहम्मद आणि कृष्ण यांच्याशी तुलना करतात, आणि विवेक व नैतिकता यांवर आधारलेली बुद्धांची शिकवण हाच आधुनिक जगाला सर्वाधिक अनुरूप धर्म आहे, असे मांडतात. बौद्ध धम्माच्या प्रसारासाठी ते व्यावहारिक उपायही सुचवतात.

हे का महत्त्वाचे: धर्मांतराच्या सहा वर्षे आधी त्यांनी बौद्ध धम्माची निवड जाहीरपणे मांडलेले हे महत्त्वाचे निवेदन आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 97–108अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1951 (नवी दिल्ली, 10 ऑक्टोबर 1951 रोजीचे.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मंत्रिमंडळाच्या राजीनाम्याचे स्पष्टीकरण देणारे निवेदन

डॉ. आंबेडकरांनी नेहरूंचे मंत्रिमंडळ का सोडले, याचे त्यांनी दिलेले स्पष्टीकरण: हिंदू कोड बिलाला मिळालेली वागणूक, अनुसूचित जातींकडे झालेले दुर्लक्ष, परराष्ट्र धोरण आणि काश्मीर यांबाबतचे त्यांचे मतभेद, आणि मंत्रिमंडळाची कार्यपद्धती. सभागृहात हे निवेदन वाचू दिले गेले नाही, म्हणून त्यांनी ते वृत्तपत्रांना दिले.

हे का महत्त्वाचे: स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री म्हणून घालवलेल्या काळाचा हा त्यांनी दिलेला स्पष्ट लेखाजोखा आहे.

आता वाचा · खंड 14 भाग 2, पृ. 1315–1327अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन (आंबेडकर कागदपत्रे), मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS मध्ये हे निवेदन “डॉ. आंबेडकरांनी वृत्तपत्रांना दिलेल्या प्रतीवरून” पुनर्मुद्रित केले आहे; ही प्रत “महाराष्ट्र शासनाला मुंबई उच्च न्यायालयाकडून मिळालेल्या आंबेडकर कागदपत्रांमध्ये सापडली”. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1951 (6 ऑक्टोबर 1951 रोजी त्यांच्या नवी दिल्लीतील निवासस्थानी झालेल्या बैठकीत निश्चित झाला (BAWS, खैरमोडे यांच्या आधारे).)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

अनुसूचित जातींची मुक्ती – ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या निवडणूक जाहीरनाम्याचा मसुदा

भारताच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीसाठीचा जाहीरनामा; त्यात अनुसूचित जातींसाठी आणि देशासाठी फेडरेशनचा कार्यक्रम मांडला आहे.

हे का महत्त्वाचे: मंत्रिमंडळ सोडल्यानंतरचा त्यांचा राजकीय कार्यक्रम यातून दिसतो.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 385–403अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1951 (“महाबोधी”, मे–जून 1951, खंड 59, पृ. 137–151 (BAWS मधील तळटीप). “ईव्हज वीकली” (21 जानेवारी 1950) मधील एका लेखाला हे उत्तर आहे.)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

हिंदू स्त्रीचा उदय आणि ऱ्हास : त्याला जबाबदार कोण?

भारतीय स्त्रियांच्या अधोगतीसाठी बुद्धांना दोष देणाऱ्या एका नियतकालिकातील लेखाला डॉ. आंबेडकर उत्तर देतात. बुद्धांनी स्त्रियांचा दर्जा उंचावला, आणि त्यांच्या अधःपतनाला मनुस्मृती जबाबदार होती, असे ते मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: स्त्रिया आणि धर्म या विषयावरील त्यांच्या प्रमुख लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 109–129अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1953 (“द टाइम्स ऑफ इंडिया”, 23 एप्रिल 1953.)लेखहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

नियंत्रण आणि समतोलाची गरज

भाषेच्या आधारावर निर्माण होणाऱ्या राज्यांविषयीचा वृत्तपत्रीय लेख. अशा राज्यांत एखादी मोठी जात किंवा समाज लहान समाजांवर वर्चस्व गाजवू शकतो, म्हणून संविधानात संरक्षक तरतुदी असल्याच पाहिजेत, असा इशारा डॉ. आंबेडकर देतात.

हे का महत्त्वाचे: त्यांनी भाषिक राज्यांना पाठिंबा दिला, पण त्या राज्यांतील अल्पसंख्याक आणि अस्पृश्य यांच्या सुरक्षिततेची त्यांना काळजी होती, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 129–136अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1955 (प्रथम 1955 मध्ये प्रकाशित.)ग्रंथहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भाषिक राज्यांविषयी विचार

राज्य पुनर्रचना आयोगाच्या अहवालाला प्रतिसाद म्हणून लिहिलेले हे छोटे पुस्तक “एक राज्य, एक भाषा” हे तत्त्व मान्य करते, पण फार मोठ्या राज्यांविरुद्ध इशारा देते. उत्तर प्रदेशचे तीन राज्यांमध्ये विभाजन करावे, असा प्रस्ताव डॉ. आंबेडकर मांडतात; आणि उत्तर व दक्षिण यांच्यातील तणाव कमी करण्यासाठी भारताला दुसऱ्या राजधानीची गरज आहे, असे सुचवतात.

हे का महत्त्वाचे: राज्यांचा आकार आणि उत्तर–दक्षिण समतोल यांविषयी त्यांनी उपस्थित केलेल्या अनेक प्रश्नांवर आजही चर्चा होते.

आता वाचा · खंड 1, पृ. 137–202अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – स्कॅन प्रत ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3संदर्भ 4

1955 (“जनता”, 14 मे 1955 मध्ये प्रसिद्ध झालेले वृत्त.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

भारतीय बौद्ध महासभा (उद्दिष्टे)

बौद्ध धम्माचा प्रसार करण्यासाठी आणि बौद्ध साहित्य प्रकाशित करण्यासाठी त्यांनी नोंदणी केलेल्या भारतीय बौद्ध महासभेची (Buddhist Society of India) उद्दिष्टे.

हे का महत्त्वाचे: आपल्या अनुयायांना संघटित करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी उभारलेल्या संस्थांपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 478–486अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1956 (BAWS खंड 3 (1987) मध्ये छापलेली, तारीख नसलेली टंकलिखित प्रत; याच विषयावरील भाषण त्यांनी 20 नोव्हेंबर 1956 रोजी काठमांडू येथे दिले (BAWS खंड 17, भाग 3).)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

बुद्ध की कार्ल मार्क्स

डॉ. आंबेडकर बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स यांची तुलना करतात. मालमत्तेच्या खासगी मालकीमुळे एका वर्गाला सत्ता मिळते आणि दुसऱ्या वर्गाच्या वाट्याला दुःख येते, हे बुद्धांचे मत ते नोंदवतात; आणि मनपरिवर्तनाचा बुद्धांचा शांततामय मार्ग हिंसा आणि हुकूमशाहीच्या साम्यवादी मार्गापेक्षा श्रेष्ठ आहे, असे मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: न्याय्य समाजाकडे जाण्याचा मार्ग म्हणून त्यांनी साम्यवाद नव्हे तर बौद्ध धम्म का निवडला, हे यातून स्पष्ट होते.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 441–462अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – बंगाली अनुवाद (“बुद्ध ओ कार्ल मार्क्स”, Buda o Karl Marx) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1956 (14 सप्टेंबर 1956.)पत्रेहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

“बुद्ध आणि त्यांचा धम्म” संबंधी जवाहरलाल नेहरूंना लिहिलेले पत्र

ग्रंथ पूर्ण झाला असून छपाईसाठी गेला आहे, असे पंतप्रधान नेहरूंना कळवणारे पत्र; छपाईचा खर्च (सुमारे 20,000 रुपये) आपल्या आवाक्याबाहेर असल्याने भारत सरकार त्याच्या प्रती विकत घेऊ शकेल का, अशी विचारणाही त्यात केली आहे.

हे का महत्त्वाचे: ऑक्टोबर 1956 च्या धर्मांतराच्या काही आठवडे आधी हा ग्रंथ पूर्ण होण्याच्या किती जवळ होता, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 17 भाग 1, पृ. 444–445अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

1956 (4 फेब्रुवारी 1956 पासून “जनता” चे नाव “प्रबुद्ध भारत” करण्यात आले (“द वायर”; “फॉरवर्ड प्रेस”). काही संदर्भ इतर तारखा देतात (1954, किंवा ऑक्टोबर 1956 च्या धर्मांतरानंतर). साप्ताहिक.)वृत्तपत्रहयातीत प्रकाशितमराठी

प्रबुद्ध भारत

नाव बदललेले “जनता”; डॉ. आंबेडकर धर्मांतराची तयारी करत असताना ते आता बौद्ध धम्माला वाहिलेले होते. नागपूर येथील धर्मांतराविषयी त्याने 27 ऑक्टोबर 1956 रोजी “बुद्ध दीक्षा” विशेषांक प्रसिद्ध केला.

हे का महत्त्वाचे: नव्या बौद्ध चळवळीच्या पहिल्या महिन्यांत हे तिचे मुखपत्र होते.

इंटरनेट आर्काइव्ह – प्रबुद्ध भारत ‘आंबेडकर बौद्ध दीक्षा’ विशेषांक, 27 ऑक्टोबर 1956 (वापरकर्त्याने अपलोड केलेला) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • माहीत नाही, — — “द वायर” च्या वृत्तानुसार जून 2016 मध्ये मुंबईतील दादर येथील आंबेडकर भवन पाडण्यात आले, तेव्हा बहुतेक छापील अंक गमावले गेले. 2017 मध्ये एका नव्या पाक्षिकासाठी हे नाव पुन्हा वापरात आले. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

1957 (1956 मध्ये पूर्ण; त्यांच्या निधनानंतर 1957 मध्ये पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी, मुंबई यांनी प्रकाशित केले (BAWS खंड 11 च्या पुरवणीची प्रस्तावना). 2014 च्या BAWS पुनर्मुद्रणात पहिली आवृत्ती म्हणून “सिद्धार्थ पब्लिकेशन : 1957” असे नाव दिले आहे.)ग्रंथनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

बुद्ध आणि त्यांचा धम्म

सामान्य वाचकांसाठी डॉ. आंबेडकरांनी बुद्धांचे जीवन आणि शिकवण नव्याने सांगितली आहे — आठ खंडांमध्ये, प्रास्ताविक आणि उपसंहारासह. धम्म हा विवेक, समता आणि करुणा यांवर आधारलेला नैतिक आणि सामाजिक मार्ग आहे, अशी मांडणी ते करतात.

हे का महत्त्वाचे: 1956 च्या धर्मांतरापासून सुरू झालेल्या आंबेडकरी बौद्ध चळवळीचा हा प्रमुख धर्मग्रंथ बनला.

आता वाचा · खंड 11, पृ. 1–600अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – 1957 च्या आवृत्तीची स्कॅन प्रत (IGNCA संग्रह) ↗कोलंबिया विद्यापीठ (फ्रान्सिस प्रिचेट) – ऑनलाइन आवृत्ती ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी, मुंबई, मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS खंड 11 च्या पुरवणीनुसार पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने 1957 मध्ये हा ग्रंथ प्रकाशित केला आणि नंतर BAWS आवृत्तीसाठी तो महाराष्ट्र शासनाकडे सोपवला. मूळ टंकलिखित प्रत कुठे आहे, हे BAWS मध्ये नमूद केलेले नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(BAWS मध्ये तारीख दिलेली नाही.)प्रस्तावनाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

पी. जी. साळवी यांच्या “वस्तू विनिमय बाजार” (Commodity Exchanges) या पुस्तकाची प्रस्तावना

भारतातील वस्तू विनिमय बाजार (commodity exchanges) आणि त्यांचा शेतीशी असलेला संबंध यांवरील एका पुस्तकाची प्रशंसा करणारी छोटी प्रस्तावना.

हे का महत्त्वाचे: डॉ. आंबेडकर इतर भारतीय अर्थतज्ज्ञांच्या कामाला पाठबळ देत असत, याचे हे एक छोटे उदाहरण आहे.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 692अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(BAWS मध्ये तारीख दिलेली नाही.)प्रस्तावनाहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

एम. आर. इडगुंजी यांच्या “सामाजिक विमा आणि भारत” (Social Insurance and India) या पुस्तकाची प्रस्तावना

कामगार नुकसानभरपाईसारख्या सामाजिक विम्याच्या प्रकारांवरील एका पुस्तकाची छोटी प्रस्तावना.

हे का महत्त्वाचे: कामगारांच्या सामाजिक सुरक्षेत त्यांना असलेला रस यातून दिसतो; पुढे मजूर सदस्य म्हणून त्यांनी या विषयाचा पाठपुरावा केला.

आता वाचा · खंड 6, पृ. 693–694अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(BAWS खंड 2 मध्ये परिशिष्ट III म्हणून छापली; अनुक्रमणिकेत तारीख दिलेली नाही.)साक्षहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

मुंबई विद्यापीठ सुधारणा समितीला दिलेली लेखी साक्ष

मुंबई विद्यापीठातील सुधारणांविषयीच्या प्रश्नावलीला डॉ. आंबेडकरांनी दिलेली उत्तरे; मागास समाजांपर्यंत शिक्षण कसे पोहोचवता येईल, हा मुद्दाही त्यात आहे.

हे का महत्त्वाचे: दलित वर्गाच्या उन्नतीसाठी उच्च शिक्षण ही गुरुकिल्ली आहे, हा त्यांचा आयुष्यभराचा विश्वास यातून दिसतो.

आता वाचा · खंड 2, पृ. 292–311अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेली, तारीख नसलेली टंकलिखित प्रत; प्रथम BAWS खंड 3 (1987) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

हिंदू धर्माचे तत्त्वज्ञान

हिंदू धर्माचे नियम — विशेषतः मनुस्मृतीतील नियम — सर्व लोकांसाठी न्याय्य आहेत का, असा प्रश्न विचारून डॉ. आंबेडकर हिंदू धर्माला “कठघऱ्यात उभे करतात”. न्याय आणि समाजाला असलेली उपयुक्तता या निकषांवर ते धर्माची पारख करतात, आणि हिंदू धर्म — त्याच्या धर्मशास्त्रग्रंथांत मांडल्याप्रमाणे — या निकषांवर अपयशी ठरतो, असा निष्कर्ष काढतात.

हे का महत्त्वाचे: धर्म आणि नैतिकता यांवरील त्यांच्या सर्वात सखोल चर्चांपैकी ही एक आहे; पुढे ते बौद्ध धम्माकडे वळले, त्या वाटचालीला यातूनच आकार मिळाला.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 1–92अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS च्या संपादकांनी याचे वर्णन “व्यवस्थित बांधलेली प्रत” असे केले आहे — फूलस्कॅप आकाराच्या 169 पानांची मूळ टंकलिखित प्रत; 1981 मध्ये महाराष्ट्र शासनाने ताब्यात घेतलेल्या डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमध्ये ती सापडली. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; योजलेल्या पण अपूर्ण राहिलेल्या “भारत आणि साम्यवाद” या ग्रंथाचा भाग. प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

भारत आणि साम्यवादाच्या पूर्वअटी (हिंदू समाजव्यवस्था)

भारतात साम्यवाद यशस्वी होऊ शकेल का, या विषयावरील योजलेल्या ग्रंथातील “हिंदू समाजव्यवस्था” विषयीची दोन प्रकरणे. जातीवर उभारलेल्या समाजात कोणत्याही खऱ्या क्रांतीसाठी आवश्यक असलेल्या स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता या मूलभूत कल्पनांचाच अभाव आहे, असे डॉ. आंबेडकर मांडतात.

हे का महत्त्वाचे: मार्क्सवाद आणि भारतीय समाज यांचा ते एकत्रितपणे विचार करत होते, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 93–129अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार फक्त प्रकरण 4 (“हिंदू समाजव्यवस्था”) सापडले — फूलस्कॅप आकाराच्या 63 टंकलिखित पानांच्या व्यवस्थित बांधलेल्या रजिस्टरमध्ये; योजलेली इतर प्रकरणे त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडली नाहीत. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(तारीख नसलेले हस्तलिखित; प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

हिंदू धर्माची प्रतीके

हिंदू धर्माची प्रमुख प्रतीके कोणती, यावरील अपूर्ण निबंध; “मी हिंदू असू शकतो का?” या योजलेल्या ग्रंथाशी तो संबंधित आहे.

हे का महत्त्वाचे: आपण हिंदू राहू शकतो का, या प्रश्नावर दीर्घकाळ चाललेल्या त्यांच्या प्रश्नमंथनाचा हा भाग आहे.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 130–148अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(त्यांच्या निधनाच्या वेळी अपूर्ण; जून 1956 मध्ये एस. एस. रेगे यांना लिहिलेल्या पत्रावरून (त्याची प्रतिकृती BAWS खंड 3 मध्ये) दिसते की ते तेव्हाही यावर काम करत होते. प्रकरणे प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती

भारताचा इतिहास म्हणजे बौद्ध धम्म आणि ब्राह्मणवाद यांच्यातील संघर्ष, अशा दृष्टीने योजलेला इतिहासग्रंथ. बुद्धांची शिकवण ही समतेसाठीची क्रांती होती, आणि नंतर (मनुस्मृती आणि भगवद्गीता यांच्यासह) झालेला ब्राह्मणवादाचा उदय ही प्रतिक्रांती होती, असे डॉ. आंबेडकर वर्णन करतात.

हे का महत्त्वाचे: हे त्यांनी लावलेले भारतीय इतिहासाचे सर्वात धाडसी विवेचन आहे, आणि ते त्यांच्या जातीविषयक अभ्यासाला पुढे त्यांनी स्वीकारलेल्या बौद्ध धम्माशी जोडते.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 151–440अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — त्यांच्या हस्ताक्षरातील दुरुस्त्या असलेल्या टंकलिखित प्रती (काही प्रकरणांच्या दोन आवृत्त्या). BAWS नुसार “बौद्ध धम्माचा ऱ्हास आणि पतन” आणि “ब्राह्मणवादाचा विजय” यांसारखी प्रकरणे मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयाचे माजी ग्रंथपाल एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाली. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथातील प्रकरण; प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)निबंधअपूर्णइंग्रजी

बौद्ध धम्माचा ऱ्हास आणि पतन

भारतातून बौद्ध धम्म का नाहीसा झाला, हे स्पष्ट करणारे प्रकरण; मुस्लिम आक्रमकांनी केलेला विध्वंस आणि ब्राह्मणी शत्रुत्व यांना त्यात महत्त्व दिले आहे. हे प्रकरण अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथाचा भाग आहे.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या इतिहासावरील त्यांच्या अपूर्ण ग्रंथातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या प्रकरणांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 229–238अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथातील प्रकरण; प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)निबंधअपूर्णइंग्रजी

ब्राह्मणवादाचा विजय : राजहत्या अथवा प्रतिक्रांतीचा जन्म

पुष्यमित्र शुंगाने शेवटच्या मौर्य राजाची हत्या केली, त्यातूनच बौद्ध धम्माविरुद्ध ब्राह्मणी प्रतिक्रांती सुरू झाली, असे मांडणारे प्रकरण. हे प्रकरण अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथाचा भाग आहे.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या इतिहासावरील त्यांच्या अपूर्ण ग्रंथातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या प्रकरणांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 266–331अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथातील प्रकरण; प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)निबंधअपूर्णइंग्रजी

भगवद्गीतेवरील निबंध : प्रतिक्रांतीचे तात्त्विक समर्थन – कृष्ण आणि त्याची गीता

बौद्ध धम्माच्या आव्हानासमोर चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेचे तात्त्विक समर्थन करण्यासाठी भगवद्गीता लिहिली गेली, असे मांडणारे प्रकरण. हे प्रकरण अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथाचा भाग आहे.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या इतिहासावरील त्यांच्या अपूर्ण ग्रंथातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या प्रकरणांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 357–380अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथातील प्रकरण; प्रथम 1987 मध्ये प्रकाशित.)निबंधअपूर्णइंग्रजी

स्त्री आणि प्रतिक्रांती

ब्राह्मणी प्रतिक्रांतीचा भाग म्हणून मनुस्मृतीने स्त्रियांचा दर्जा कसा खालावला, हे दाखवणारे प्रकरण. हे प्रकरण अपूर्ण राहिलेल्या “प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती” या ग्रंथाचा भाग आहे.

हे का महत्त्वाचे: भारताच्या इतिहासावरील त्यांच्या अपूर्ण ग्रंथातील सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या प्रकरणांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 429–440अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नसलेली योजना (रूपरेषा); BAWS खंड 3 मधील “Schemes of Books” (ग्रंथांच्या योजना) या विभागात छापली (1987).)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

ब्राह्मणांनी हिंदूंचे काय केले? (योजलेला ग्रंथ)

या ग्रंथाची फक्त प्रकरणांची योजना उपलब्ध आहे. ब्राह्मणवादाने हिंदू समाज, धर्म, राजकारण आणि स्त्रियांचे स्थान यांना कसा आकार दिला, हे दाखवण्याचा त्याचा उद्देश होता. BAWS नुसार ही योजना छापील स्वरूपात सापडली.

हे का महत्त्वाचे: डॉ. आंबेडकरांनी योजलेले, पण हयातीत लिहू न शकलेले ग्रंथ यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 468–469अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(तारीख नसलेली योजना (रूपरेषा); BAWS खंड 3 मधील “Schemes of Books” (ग्रंथांच्या योजना) या विभागात छापली (1987).)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

मी हिंदू असू शकतो का? (योजलेला ग्रंथ)

या योजलेल्या ग्रंथाची फक्त रूपरेषा उपलब्ध आहे. जात आणि राम, कृष्ण, शिव व विष्णू यांचे उपासना-पंथ यांसारख्या हिंदू धर्माच्या प्रतीकांचा विचार त्यात केला जाणार होता.

हे का महत्त्वाचे: डॉ. आंबेडकरांनी योजलेले, पण हयातीत लिहू न शकलेले ग्रंथ यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 470अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(तारीख नसलेली योजना (रूपरेषा); BAWS खंड 3 मधील “Schemes of Books” (ग्रंथांच्या योजना) या विभागात छापली (1987).)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

भगवद्गीतेवरील निबंध (योजलेला ग्रंथ)

भगवद्गीतेवरील पाच निबंधांची अनुक्रमणिका: गीता काय शिकवते, ती केव्हा आणि का लिहिली गेली, आणि तिचा बौद्ध धम्माशी काय संबंध आहे. प्रत्यक्ष निबंध मात्र सापडले नाहीत.

हे का महत्त्वाचे: डॉ. आंबेडकरांनी योजलेले, पण हयातीत लिहू न शकलेले ग्रंथ यातून दिसतात.

आता वाचा · खंड 3, पृ. 472अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(त्यांच्या हस्ताक्षरातील दुरुस्त्या असलेले, तारीख नसलेले हस्तलिखित; प्रथम BAWS खंड 4 (महाराष्ट्र शासन, 1987) मध्ये प्रकाशित. BAWS खंड 3 च्या प्रस्तावनेनुसार त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये “कोडी” (Riddles) मालिकेतील 26 शीर्षके होती, आणि आणखी एक एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

हिंदू धर्मातील कोडी : जनसामान्यांच्या प्रबोधनासाठी केलेले विवेचन

वेद, देव, चार वर्ण, युगे आणि इतर शिकवणी यांविषयीच्या हिंदू श्रद्धांवर प्रश्न उपस्थित करणाऱ्या “कोड्यांचा” संग्रह. आपल्या प्रस्तावनेत डॉ. आंबेडकर सांगतात की हिंदू धर्म अनेकदा बदलला आहे आणि तो “सनातन” (कधीही न बदलणारा) नाही, हे त्यांना दाखवून द्यायचे होते; आणि सामान्य लोकांना स्वतः विचार करायला लावायचे होते.

हे का महत्त्वाचे: ब्राह्मणी धर्मावरील त्यांच्या सर्वात धारदार टीकांपैकी ही एक आहे, आणि ती आजही मोठ्या प्रमाणावर वाचली जाते व तिच्यावर चर्चा होते.

आता वाचा · खंड 4, पृ. 1–350अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – BAWS खंड 4 आवृत्तीची स्कॅन प्रत ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — उदाहरणार्थ, BAWS मध्ये नोंदवले आहे की प्रस्तावना ही “डॉ. आंबेडकरांच्या हस्ताक्षरातील दुरुस्त्या असलेले सात पानी हस्तलिखित” आहे. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(त्यांच्या कागदपत्रांमधून गोळा केलेले अप्रकाशित निबंध आणि प्रकरणे; महाराष्ट्र शासनाने 1989 मध्ये प्रथम छापले.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्य आणि अस्पृश्यता यांवरील निबंध (BAWS खंड 5 मधील संग्रह)

अस्पृश्यतेवरील 30 प्रकरणांचा संग्रह; संपादकांनी त्यांची चार ग्रंथांमध्ये मांडणी केली आहे: भारतातील “बहिष्कृत वस्ती”विषयीचे (ghetto) एक संपूर्ण हस्तलिखित, आणि सामाजिक, राजकीय व धार्मिक प्रश्नांवरील निबंध. त्यांपैकी अनेक लेख त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये अपूर्ण अवस्थेत सापडले.

हे का महत्त्वाचे: डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यतेचे विश्लेषण कसे केले, याचे सर्वात परिपूर्ण चित्र हे सर्व लेख एकत्रितपणे देतात.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 1–476अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — यांपैकी कोणते निबंध त्यांच्या कागदपत्रांमधून आले आणि कोणते मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयाचे माजी ग्रंथपाल एस. एस. रेगे यांच्याकडून आले, याची यादी BAWS खंड 3 च्या प्रस्तावनेत दिली आहे. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेले 208 पानांचे हस्तलिखित (दुसरी प्रत); प्रथम 1989 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्य अथवा भारताच्या बहिष्कृत वस्तीची लेकरे

अस्पृश्य असणे म्हणजे काय, याचे वर्णन करणारे एक संपूर्ण छोटे पुस्तक: त्यांची संख्या, त्यांचे बहिष्करण, त्यांच्यावर केली जाणारी हिंसा, आणि कायदा त्यांचे संरक्षण करण्यात का अपयशी ठरला. यात अस्पृश्यतेची गुलामगिरीशी तुलना केली आहे, आणि हिंदू समाजात “सार्वजनिक सदसद्विवेकबुद्धी” (public conscience) का नव्हती, असा प्रश्न विचारला आहे.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेचा हा संपूर्ण, ग्रंथाएवढा अभ्यास 1989 पर्यंत वाचकांना माहीतच नव्हता.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 1–126अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — BAWS मध्ये याचे वर्णन स्वतःची अनुक्रमणिका असलेले 208 पानांचे हस्तलिखित (दुसरी प्रत) असे केले आहे. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

सभ्यता की अपराध

भारतातील तीन “तळाला गेलेल्या” गटांची — आदिम जमाती, तथाकथित गुन्हेगार जमाती आणि अस्पृश्य — तुलना करून, हिंदू सभ्यतेने त्यांचे काय केले, असा प्रश्न हा निबंध विचारतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 127–144अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

हिंदूंनी बांधलेले घर

हिंदूंच्या सामाजिक रचनेत वेगळेपण काय आहे, असा प्रश्न हा निबंध विचारतो, आणि एकमेकांच्या वर-खाली क्रमाने रचलेल्या जातींमध्ये ती कशी विभागलेली आहे, याचे वर्णन करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 145–169अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

ज्या खडकावर ते उभे आहे (The Rock on Which It Is Built)

जातिव्यवस्था धार्मिक मान्यतेवर — हिंदू धर्मसंहिता ईश्वराने प्रकट केल्या आहेत, या श्रद्धेवर — उभी आहे, आणि म्हणूनच ती बदलणे इतके कठीण आहे, असे हा निबंध मांडतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 170–191अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

स्पृश्य विरुद्ध अस्पृश्य

सर्व “स्पृश्य” जाती आपापसांत विभागलेल्या असल्या तरी अस्पृश्यांविरुद्ध त्या एकजुटीने एका गटासारख्या कशा उभ्या राहतात, हे हा निबंध दाखवतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 192–210अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

जातीचा शाप

जात समूहांना पुन्हा पुन्हा कशी विभागते आणि तोडते, हे उदाहरणांसह दाखवून, हाच तिचा “शाप” का आहे, हे हा निबंध स्पष्ट करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 211–228अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

दशलक्षांपासून अपूर्णांकांपर्यंत (From Millions to Fractions)

जनगणनेत अस्पृश्यांची संख्या कशी मोजली गेली, आणि राजकीय हक्कांचा प्रश्न आला तेव्हा काही हिंदू नेत्यांनी ही संख्या कमी दाखवण्याचा कसा प्रयत्न केला, हे हा निबंध सांगतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 229–246अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्यांचे बंड

समान हक्क मिळवण्यासाठी अस्पृश्य अर्ज-विनंत्यांकडून उघड बंड आणि थेट कृतीकडे — उदाहरणार्थ महाड येथील लढे — कसे वळले, याचे वर्णन हा निबंध करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 247–258अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

थोपवून धरले (Held at Bay)

अस्पृश्यांचे बंड दडपण्यासाठी सवर्ण हिंदूंनी सामाजिक बहिष्कार आणि हिंसा यांचा कसा वापर केला, आणि अधिकाऱ्यांनी कसा पक्षपात केला, याचे वर्णन हा निबंध करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 259–271अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

त्यांच्या इच्छा हेच आमच्यासाठी कायदे

मनुस्मृतीचे नियम अजूनही सवर्ण हिंदूंच्या — आणि काही दंडाधिकाऱ्यांच्याही — वर्तनाला कसा आकार देत होते, हे हा निबंध स्पष्ट करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 272–286अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

श्री. गांधींच्या कृपाछायेखाली

दुसऱ्या गोलमेज परिषदेनंतर गांधी आणि काँग्रेस यांच्या अस्पृश्यांबाबतच्या कामगिरीचा टीकात्मक आढावा.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 287–328अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

गांधी आणि त्यांचे उपोषण

स्वतंत्र मतदारसंघांविरुद्ध गांधींनी 1932 मध्ये केलेले उपोषण, त्यानंतर झालेला पुणे करार, हरिजन सेवक संघ आणि मंदिरप्रवेशाचा प्रश्न यांचा वृत्तांत.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 329–395अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्यांना इशारा

इतिहास किंवा आध्यात्मिक शक्ती आपली मुक्तता करतील अशी वाट न पाहता, स्वतः संघटित होऊन कृती करा, असा इशारा हा निबंध अस्पृश्यांना देतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 396–402अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

हिंदूंपासून दूर

हिंदू धर्म सोडल्याने (धर्मांतराने) आपला प्रश्न सुटू शकेल, असा विश्वास अनेक अस्पृश्यांना का वाटू लागला, हे हा निबंध 31 मे 1936 च्या महार परिषदेपासून सुरुवात करून स्पष्ट करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 403–421अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अस्पृश्यांचे ख्रिस्तीकरण

भारतात ख्रिस्ती धर्माचा प्रसार कसा झाला, आणि अस्पृश्यांमध्ये त्याची प्रगती धीमी का राहिली, याचा हा निबंध आढावा घेतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 426–444अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नाही; त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडले किंवा एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले; प्रथम BAWS खंड 5 (1989) मध्ये प्रकाशित.)निबंधनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

धर्मांतरितांची स्थिती

गांधींनी धर्मांतराला केलेला विरोध, आणि ख्रिस्ती धर्म स्वीकारलेल्यांनाही जातीचा फटका कसा बसत राहिला, यांचा हा निबंध विचार करतो.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेवरील डॉ. आंबेडकरांच्या विपुल पण अप्रकाशित लेखनाचा हा एक भाग आहे; हे लेखन अखेर 1989 मध्ये छापले गेले.

आता वाचा · खंड 5, पृ. 445–476अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2संदर्भ 3

(तारीख नसलेली टिपणे; प्रथम 1993 मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अधिनियम आणि कायदे यांवरील टिपणे

इंग्लिश कॉमन लॉ आणि डोमिनियन दर्जा यांपासून ते न्यास (ट्रस्ट), मुदत, फौजदारी प्रक्रिया, मालमत्ता आणि पुरावा यांविषयीच्या भारतीय कायद्यांपर्यंत, कायद्याच्या आठ क्षेत्रांवरील डॉ. आंबेडकरांची सविस्तर टिपणे.

हे का महत्त्वाचे: वकील आणि कायद्याचे अध्यापक म्हणून त्यांची काम करण्याची पद्धत यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 209–660अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

ब्रिटिश भारताचे संविधान (टिपणे)

भारत सरकार कायदा, 1919 वरील योजलेल्या अभ्यासाची प्रस्तावना. या विषयावरील इतर कोणताही निबंध मिळाला नाही, असे संपादकांनी नमूद केले आहे.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 697–700अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

संसदीय कार्यपद्धतीवरील टिपणे

कायदेमंडळातील प्रश्न, ठराव, स्थगन प्रस्ताव आणि आर्थिक बाबी यांच्या नियमांविषयीची टिपणे.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 701–708अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

भारताच्या इतिहासावरील टिपणे

प्राचीन भारतीय इतिहासावरील हस्तलिखित टिपणे; त्यांत शक आणि युएची (Yueh-chih) यांच्याविषयीच्या टिपणांचाही समावेश आहे.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 709–718अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

मनू आणि शूद्र

चार वर्णांच्या आत आणि बाहेर असलेल्यांना मनुस्मृतीने कसे वागवले, याविषयीचे 31 पानांचे, शीर्षक नसलेले आणि अपूर्ण हस्तलिखित.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 719–726अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

समाजव्यवस्थेचे जतन

हिंदू समाजव्यवस्था कशी टिकवून ठेवली गेली, याविषयीची चार हस्तलिखित पाने (एका मोठ्या, हरवलेल्या मजकुराच्या पान 56 पासून सुरू होणारी).

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 727–730अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

हिंदूंसोबत

हिंदू कधीतरी अस्पृश्यांना खऱ्या अर्थाने आपल्या समाजात सामावून घेतील का, याविषयी शंका व्यक्त करणारी छोटी, हस्तलिखित, अपूर्ण टीप.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 731–732अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

वैफल्य (Frustration)

अस्पृश्यांमधील तीव्र वैफल्याच्या भावनेचे वर्णन करणारा छोटा निबंध.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 733–736अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

राजकीय दडपशाहीचा प्रश्न

1892 पासून भारतात राजकीय स्वातंत्र्याची झालेली संथ वाढ आणि अस्पृश्यांसाठी तिचा अर्थ काय होता, यावरील अपूर्ण निबंध.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 737–740अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही; प्रथम BAWS खंड 12 (1993) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

अधिक वाईट काय? गुलामगिरी की अस्पृश्यता?

गुलामगिरी आणि अस्पृश्यता यांची तुलना करणारा निबंध. 1943–47 मध्ये डॉ. आंबेडकरांसोबत काम केलेले श्री. देवी दयाल यांनी प्रकाशित केलेल्या पुस्तिकेतील काही जादा परिच्छेद BAWS मध्ये छापले आहेत.

हे का महत्त्वाचे: त्यांच्या निधनानंतर त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेल्या अनेक अपूर्ण लेखनांपैकी हे एक आहे.

आता वाचा · खंड 12, पृ. 741–782अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(त्यांच्या अखेरच्या वर्षांतील अपूर्ण काम; प्रथम BAWS खंड 16 मध्ये प्रकाशित (महाराष्ट्र शासन, 14 एप्रिल 1998).)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

पाली-इंग्रजी शब्दकोश

सुरुवातीच्या बौद्ध धर्मग्रंथांची भाषा असलेल्या पालीचा, इंग्रजी अर्थांसह शब्दकोश. बौद्ध धम्माचा अभ्यास करताना डॉ. आंबेडकरांनी तो संकलित केला.

हे का महत्त्वाचे: मूळ बौद्ध ग्रंथांचा त्यांनी किती गांभीर्याने अभ्यास केला, हे यातून दिसते.

आता वाचा · खंड 16, पृ. 1–436अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – पाली भाषेचे व्याकरण आणि शब्दकोश (स्कॅन प्रत) ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2

(अपूर्ण; BAWS खंड 16 (1998). हा चार भाषांचा शब्दकोश ते पूर्ण करू शकले नाहीत, असे त्या खंडाच्या प्रस्तावनेत म्हटले आहे.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

पाली शब्दकोश : पालीतून इंग्रजी, मराठी, हिंदी आणि गुजराती

पाली शब्द आणि त्यांचे इंग्रजी, मराठी, हिंदी व गुजराती भाषांतील अर्थ देणारी शब्दसूची.

हे का महत्त्वाचे: भारतीयांना आपापल्या भाषांमध्ये बौद्ध ग्रंथ वाचता यावेत, यासाठी हा शब्दकोश तयार केला जात होता.

आता वाचा · खंड 16, पृ. 437–630अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(प्रथम BAWS खंड 16 (1998) मध्ये प्रकाशित.)हस्तलिखितनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी

पाली व्याकरण

पाली भाषेच्या व्याकरणावरील डॉ. आंबेडकरांची टिपणे: ध्वनी, नामे, क्रियापदे, धातुसाधिते आणि इतर शब्दजाती.

हे का महत्त्वाचे: बौद्ध धर्मग्रंथ मूळ भाषेत वाचण्यासाठी त्यांनी केलेल्या तयारीचा हा भाग आहे.

आता वाचा · खंड 16, पृ. 631–722अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ
  • महाराष्ट्र शासन – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (शिक्षण विभाग), मुंबई, महाराष्ट्र — मूळ टंकलिखित/हस्तलिखित प्रती डॉ. आंबेडकरांच्या कागदपत्रांमधून (लोखंडाच्या पाच पेट्या) आल्या; ही कागदपत्रे वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनासाठी ताब्यात घेतली. BAWS च्या संपादकांच्या म्हणण्यानुसार ती मंत्रालयात शिक्षण विभागाच्या एका अधिकारी कक्षात ठेवली होती. आज ती लोकांना पाहता येतात का, याची माहिती ऑनलाइन उपलब्ध नाही. तपशील

संदर्भ: संदर्भ 1

(देवनागरी लिपीत छापलेले बौद्ध प्रार्थनांचे संकलन; BAWS खंड 16 (1998) मध्ये ते ग्रंथ IV म्हणून छापले आहे. त्याची पहिली स्वतंत्र छपाई कोणत्या वर्षी झाली, हे BAWS मध्ये दिलेले नाही (अनेकदा ते 1956 चे मानले जाते), आणि त्यात पाली व मराठी यांचे नेमके प्रमाण किती आहे, हे तपासलेले नाही.)ग्रंथहयातीत प्रकाशितपाली / मराठी

बौद्ध पूजा पाठ

नव्या बौद्ध समाजाच्या वापरासाठी बौद्ध प्रार्थना आणि गाथा (वंदना) यांचे छोटे पुस्तक.

हे का महत्त्वाचे: नव्याने धर्मांतर केलेल्यांना यामुळे उपासनेची एक समान पद्धत मिळाली.

आता वाचा · खंड 16, पृ. 723–744अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(योजलेल्या ग्रंथाची तारीख नसलेली रूपरेषा.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

कोंडीत सापडलेला समाज (रूपरेषा)

अस्पृश्यांविषयीच्या योजलेल्या ग्रंथाची अनुक्रमणिका; अस्पृश्यांनी हिंदू धर्मातच राहावे का, या विषयावरील प्रकरणांचाही त्यात समावेश आहे.

हे का महत्त्वाचे: त्यांनी योजलेला पण न लिहिलेला आणखी एक ग्रंथ.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 131–136अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(शीर्षक नसलेले हस्तलिखित; शीर्षक संपादकांनी दिले आहे.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

महार : ते मूळचे कोण आणि ते अस्पृश्य कसे बनले?

डॉ. आंबेडकर ज्या समाजाचे होते, त्या महाराष्ट्रातील महार समाजाच्या इतिहासावरील अपूर्ण निबंध.

हे का महत्त्वाचे: अस्पृश्यतेविषयीचा आपला सिद्धांत त्यांनी यात स्वतःच्या समाजाला लागू केला आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 137–150अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(तारीख नाही, अपूर्ण; संविधान स्वीकारल्यानंतर (1949) लिहिलेले.)हस्तलिखितअपूर्णइंग्रजी

संविधान आणि संविधानवाद : भारताचे संविधान – त्याच्या तत्त्वांचे विवेचन

भारताच्या नव्या संविधानाची तत्त्वे स्पष्ट करणाऱ्या आणि त्याची इतर संविधानांशी तुलना करणाऱ्या योजलेल्या ग्रंथाचा प्रारंभीचा भाग.

हे का महत्त्वाचे: ज्या संविधानाच्या लेखनात त्यांनी हातभार लावला, त्यावर त्यांनी स्वतः लिहायला सुरुवात केलेले हे भाष्य आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 374–392अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(BAWS च्या या विभागात स्थापनेची तारीख दिलेली नाही.)निवेदनहयातीत प्रकाशितइंग्रजी

पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी (घटना आणि आवाहन)

त्यांनी स्थापन केलेल्या आणि मुंबईत सिद्धार्थ महाविद्यालय सुरू करणाऱ्या शिक्षण संस्थेविषयीची कागदपत्रे; महाविद्यालयासाठी मुंबईचीच निवड का केली, याची त्यांनी दिलेली कारणेही त्यात आहेत.

हे का महत्त्वाचे: आपल्या अनुयायांना संघटित करण्यासाठी डॉ. आंबेडकरांनी उभारलेल्या संस्थांपैकी ही एक आहे.

आता वाचा · खंड 17 भाग 2, पृ. 423–444अधिकृत PDF ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1

(त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यातील पत्रे; या खंडाची नोंद “Correspondence” (पत्रव्यवहार) अशी केलेली आहे (सुमारे 2006, अनिश्चित).)पत्रेनिधनानंतर प्रकाशितइंग्रजी / मराठी

पत्रव्यवहार (BAWS मराठी मालिका, खंड 21)

महाराष्ट्र शासनाने डॉ. आंबेडकरांच्या लेखनाच्या मालिकेत प्रकाशित केलेला त्यांच्या पत्रांचा खंड.

हे का महत्त्वाचे: त्यांचे खासगी विचार, मैत्रीचे संबंध आणि दैनंदिन काम पत्रांमधून दिसते.

अधिकृत PDF ↗इंटरनेट आर्काइव्ह – स्कॅन प्रत ↗
प्रत्यक्ष प्रती आणि संदर्भ

संदर्भ: संदर्भ 1संदर्भ 2