त्यांची वृत्तपत्रे

01

मूकनायक

“मुक्यांचा नायक”

पहिला अंक

31 जानेवारी 1920

शेवटचा अंक

1923

प्रकाशन

पाक्षिक (शनिवारी). प्रिचेट यांच्या कालपटात त्याला साप्ताहिक म्हटले आहे.

भाषा

मराठी

ठिकाण

मुंबई (परळ)

त्यांची भूमिका

संस्थापक, आणि पहिल्या 12 अंकांचे खरे संपादक; त्या अंकांत त्यांचे अग्रलेख होते. त्या वेळी ते सरकारी नोकरीत (सिडनहॅम महाविद्यालयात प्राध्यापक) असल्याने त्यांचे नाव संपादक म्हणून छापले गेले नाही. पत्राची जबाबदारी घोलप यांच्यावर सोपवून ते 5 जुलै 1920 रोजी इंग्लंडला गेले.

मूकनायक हे डॉ. आंबेडकरांचे पहिले वृत्तपत्र. बहिष्कृत लोकांवरील अन्यायाची आणि त्यांच्या उन्नतीच्या मार्गाची चर्चा करण्यासाठी त्यांना स्वतःचे वृत्तपत्र हवे, असे त्यांनी त्यात मांडले. हे पत्र थोडाच काळ चालले, पण त्यातून त्यांच्या पत्रकारितेची सुरुवात झाली.

सुरुवातीचे नामनिर्दिष्ट संपादक व प्रकाशक : पांडुरंग नंदराम भटकर · जुलै 1920 पासून (अंक 13–19) : ज्ञानदेव ध्रुवनाथ घोलप

“आमच्या या बहिष्कृत लोकांवर होत असलेल्या व पुढे होणाऱ्या अन्यायावर उपाययोजना सुचविण्यास … वर्तमानपत्रासारखी अन्य भूमीच नाही.” संदर्भ

पडताळलेली माहिती

• कोल्हापूरच्या शाहू महाराजांनी ते सुरू करण्यासाठी 2,500 रुपये दिले. एका अंकाची किंमत अडीच आणे आणि वार्षिक वर्गणी अडीच रुपये होती. संदर्भ
• त्याच्या शीर्षकाखाली संत तुकारामांचे वचन होते : “काय करूं आतां धरूनियां भीड । निःशंक हें तोंड वाजविलें ॥ नव्हे जगीं कोणी मुकियांचा जाण । सार्थक लाजून नव्हे हित ॥” संदर्भ
• अंकावरील छपाईच्या नोंदीनुसार ते गिरगावातील ‘मनोरंजन’ छापखान्यात छापले जाई आणि 14, हरारवाला बिल्डिंग, पोयबावडी, परळ येथील ‘मूकनायक’ कार्यालयातून प्रसिद्ध होई. संदर्भ
• फक्त काही अंक उपलब्ध आहेत. 1990 च्या खंडात अंक 2, 3, 5, 6 आणि 13–19 हे पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीच्या राजगृह येथील संशोधन केंद्रातील मूळ अंकांवरून, आणि अंक 10 नागपूरच्या आंबेडकर रिसर्च इन्स्टिट्यूटकडून घेऊन छापले. पहिल्या अंकाचा अग्रलेख कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठ ग्रंथालयातील एका हस्तलिखित वहीतच टिकला आहे. संदर्भ
• पुढे घोलप यांनी साताऱ्यात ‘अभिनव मूकनायक’ नावाने ते पुन्हा सुरू केले, पण तेही फार काळ चालले नाही. संदर्भ

पहिला अंक : शनिवार, 31 जानेवारी 1920. संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत. आज उपलब्ध असलेला शेवटचा अंक क्र. 19 (23 ऑक्टोबर 1920) आहे. महाराष्ट्र शासनाच्या 1990 च्या खंडानुसार हे पत्र 1923 मध्ये बंद पडले (फॉरवर्ड प्रेसनुसार एप्रिल 1923); लाइव्हलॉनुसार शाहू महाराजांच्या निधनानंतर 1922 मध्ये.

02

बहिष्कृत भारत

“बहिष्कृत भारत (समाजाने बाहेर ठेवलेला भारत)”

पहिला अंक

3 एप्रिल 1927

शेवटचा अंक

15 नोव्हेंबर 1929

प्रकाशन

पाक्षिक (दुसऱ्या अंकापासून शुक्रवारी)

भाषा

मराठी

ठिकाण

मुंबई (परळ)

त्यांची भूमिका

स्वतःच्या नावाने संपादक व प्रकाशक, आणि त्याचे मुख्य लेखक. दुय्यम संपादक ठेवण्याइतकी पत्राची आर्थिक स्थिती नसल्याने 24 रकाने लिहिण्याची सारी जबाबदारी एकट्या संपादकावर पडली, असे त्यांनी लिहिले.

महाड परिषदेनंतर वाढलेल्या चळवळीला आधार देण्यासाठी त्यांनी बहिष्कृत भारत सुरू केले. ते बहिष्कृत हितकारिणी सभेचे मुखपत्र बनले. महाड, हिंदू धर्मशास्त्रे आणि अस्पृश्यता यांवरील त्यातील दीर्घ अग्रलेख हे त्यांच्या मराठी लेखनातील अत्यंत महत्त्वाचे लेखन आहे.

संपादक व प्रकाशक : डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, रहिम बिल्डिंग, पोयबावडी, परळ

“बहिष्कृत भारताच्या झंझावाताने महाराष्ट्रातील हिंदुसमाजात एक प्रकारचे तुफान आले होते.” संदर्भ

पडताळलेली माहिती

• वार्षिक वर्गणी 3 रुपये आणि एका अंकाची किंमत दीड आणा होती. संदर्भ
• आर्थिक अडचणींमुळे ते अनियमित झाले. 3 फेब्रुवारी 1928 रोजी 22–23–24 असा एकच जोडअंक निघाला, आणि दुसऱ्या वर्षाचा पहिला अंक सुमारे 9 महिन्यांनी, 16 नोव्हेंबर 1928 रोजी निघाला. संदर्भ
• दुसऱ्या अंकापासून त्याच्या शीर्षकावर अर्जुनाला (पार्थाला) उद्देशून ओळी होत्या : “आतां पार्था निःशंक होई । या संग्रामा चित्त देई ।” संदर्भ
• सुरुवातीच्या अग्रलेखांत महाडच्या धर्मसंगरावर तीन भागांची लेखमाला होती – वरिष्ठ हिंदू, इंग्रज सरकार आणि अस्पृश्य वर्ग यांची जबाबदारी (अंक 2–4). संदर्भ
• आर्थिक अडचणींमुळे ते 1929 मध्ये बंद पडले. संदर्भ
• बी. आर. कांबळे यांचे इंग्रजी भाषांतर 2011 मध्ये कोल्हापूर येथे प्रकाशित झाले. संदर्भ

पहिला अंक : रविवार, 3 एप्रिल 1927 – 19–20 मार्च 1927 च्या महाड परिषदेनंतर लगेच. 1990 च्या खंडानुसार शेवटचा जोडअंक (क्र. 21–22) 15 नोव्हेंबर 1929 रोजी निघाला. फॉरवर्ड प्रेस वसंत मून यांच्या हवाल्याने 19 नोव्हेंबर 1929 ही तारीख देते.

03

समता

“समता”

पहिला अंक

29 जून 1928

शेवटचा अंक

मार्च 1929

प्रकाशन

पाक्षिक (बहिष्कृत भारताच्या आलटून पालटून शुक्रवारी)

भाषा

मराठी

ठिकाण

मुंबई

त्यांची भूमिका

शीर्षकावरील नोंदीनुसार ते त्यांच्या नेतृत्वाखाली निघत होते, पण त्यात लिहिण्यास त्यांना वेळ मिळाला नाही.

समता हे समाज समता संघाचे पत्र होते. त्याचे संपादक आणि बहुतेक लेखक सवर्ण हिंदू होते; म्हणजे सवर्णांनीच जातीविरुद्ध लिहावे, असा हा प्रयोग होता. याच अनुभवातून 1930 मध्ये जनता सुरू झाले.

संपादक : देवराव विष्णु नाईक · लेखकांत बी. व्ही. प्रधान आणि त्यांचे थोरले बंधू दत्तात्रेय यांचा समावेश होता

अग्रलेखांवर छापलेला सुवर्ण नियम : “Do unto others as you would be done by.” (इतरांनी आपल्याशी जसे वागावे असे वाटते, तसेच आपण इतरांशी वागावे.) संदर्भ

पडताळलेली माहिती

• प्रत्येक अंक 8 पानांचा असून किंमत दीड आणा होती. संदर्भ
• प्रत्येक अग्रलेखावर सुवर्ण नियम दोनदा छापला जाई – महाभारतातून संस्कृतमध्ये आणि बायबलमधून इंग्रजीत. संदर्भ
• संपादक देवराव नाईक जातीने गोवर्धन ब्राह्मण होते. त्यांनी आधी ‘संजीवनी’ मासिक आणि ‘ब्राह्मण-ब्राह्मणेतर’ पाक्षिक चालवले होते. संदर्भ
• 13 एप्रिल 1929 च्या चिपळूण परिषदेत डॉ. आंबेडकरांसोबत उपस्थित असलेल्यांत नाईक यांचा उल्लेख ‘समता’चे संपादक असा आहे. संदर्भ

29 जून 1928 (अशोक गोपाळ; फॉरवर्ड प्रेसने उद्धृत केलेले वसंत मून). त्याच फॉरवर्ड प्रेस लेखात दुसऱ्या ठिकाणी 29 नोव्हेंबर 1928 ही तारीख आहे. 19 अंकांनंतर मार्च 1929 मध्ये बंद झाले (अशोक गोपाळ).

जनता हे त्यांच्या चळवळीचे सर्वाधिक काळ (1930 ते 1956) चाललेले वृत्तपत्र होते. त्यांची भाषणे, परिषदा आणि मोहिमा यांचे वृत्तांत त्यात येत; लेखन आणि भाषणे खंडांत त्यांच्या अनेक भाषणांसाठी याच वृत्तांतांचा आधार घेतला आहे.

संपादक : देवराव नाईक (1930–1932) · संपादक : भास्करराव कद्रेकर (1932 पासून) · संपादक : गंगाधर सहस्रबुद्धे (1939 पासून) · नंतर त्यांची वृत्तपत्रे चालवण्यात मदत करणाऱ्या सहकाऱ्यांत आर. डी. भंडारे आणि बी. सी. कांबळे होते

पडताळलेली माहिती

• समताचे संपादक देवराव नाईक हेच जनताचे पहिले संपादक होते; जनता सुरुवातीला पाक्षिक होते आणि नंतर साप्ताहिक झाले. संदर्भ
• इंग्रजी लेखन आणि भाषणे (खंड 17, भाग 3) मध्ये 1930 च्या दशकातील त्यांच्या भाषणांसाठी वारंवार जनताच्या अंकांचा संदर्भ दिला आहे. संदर्भ
• नागपूरच्या ‘अरुण’ या नव्या साप्ताहिकासाठी 29 मे 1947 रोजी दिलेल्या संदेशात डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले की मुंबईच्या ‘जनता’चे प्रकाशन बंद झाल्यामुळे दलित वर्गाला या साप्ताहिकाची फारच आवश्यकता आहे. संदर्भ
• 1945 मध्ये पीपल्स हेरल्डच्या उद्घाटनप्रसंगी त्यांनी सांगितले की 1937 च्या विधानसभा निवडणुकीतील विजयात त्यांच्या मुंबईतील साप्ताहिकाच्या प्रभावाचा मोठा वाटा होता. संदर्भ
• महाराष्ट्र शासन जनताचे खंडशः पुनर्मुद्रण करत आहे. 12 फेब्रुवारी 1938 ते 1 फेब्रुवारी 1941 या काळातील (प्रत्येकी 48 अंक) खंड 7, 8 आणि 9 एप्रिल 2025 मध्ये मंत्रालयात प्रकाशित झाले; त्याआधी सहा खंड निघाले होते. संदर्भ

24 नोव्हेंबर 1930, पहिल्या गोलमेज परिषदेच्या पूर्वसंध्येला (EPW; लेखन आणि भाषणे मराठी खंड 19). फॉरवर्ड प्रेस 25 नोव्हेंबर 1930 ही तारीख देते. त्याचे नाव बदलून प्रबुद्ध भारत झाले; नव्या नावाचा पहिला अंक 4 फेब्रुवारी 1956 चा आहे.

05

प्रबुद्ध भारत

“प्रबुद्ध भारत (जागृत, ज्ञानी भारत)”

पहिला अंक

4 फेब्रुवारी 1956

शेवटचा अंक

1960

प्रकाशन

साप्ताहिक (लेखन आणि भाषणे खंड 20 मध्ये 6 आणि 13 ऑक्टोबर 1956 च्या अंकांचे संदर्भ आहेत)

भाषा

मराठी

ठिकाण

मुंबई (गोकुळदास पास्ता रोड, दादर)

त्यांची भूमिका

संस्थापक आणि मार्गदर्शक. बौद्ध धम्माकडे वाटचाल करताना त्यांनी जनताचे नाव बदलले; जनताप्रमाणेच याचेही संपादन त्यांनी स्वतः केले नाही.

प्रबुद्ध भारत म्हणजे बौद्ध धम्माकडे वळलेले, नव्या नावाचे जनता. त्याच्या पहिल्या काही महिन्यांत ऑक्टोबर 1956 च्या नागपूर धर्मांतराच्या आणि रिपब्लिकन पक्षाच्या योजनेच्या बातम्या त्यात आल्या.

संस्थापक : डॉ. भी. रा. आंबेडकर (पत्रावरील नोंदीनुसार)

पडताळलेली माहिती

• 30 सप्टेंबर 1956 रोजी नवी दिल्लीत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ‘अखिल भारतीय रिपब्लिकन पार्टी’ स्थापन करण्याचा निर्णय झाला; त्याचा वृत्तांत 6 आणि 13 ऑक्टोबर 1956 च्या अंकांत प्रसिद्ध झाला. संदर्भ
• नागपूर धर्मांतरावर त्याने 27 ऑक्टोबर 1956 रोजी ‘आंबेडकर बौद्ध दीक्षा विशेषांक’ काढला; त्याची एक प्रत इंटरनेट आर्काइव्हवर आहे. संदर्भ
• जून 2016 मध्ये दादर येथील आंबेडकर भवन (जिथे बुद्ध भूषण छापखाना होता) पाडले गेले, तेव्हा त्याच्या बहुतेक जुन्या प्रती नष्ट झाल्या. संदर्भ
• 2017 मध्ये याच नावाने 16 पानांचे मराठी पाक्षिक पुन्हा सुरू झाले. संदर्भ

4 फेब्रुवारी 1956 पासून जनताला हे नवे नाव मिळाले (द वायर; फॉरवर्ड प्रेस 2020). फॉरवर्ड प्रेसच्या 2017 च्या लेखात 1954 असे आहे, तर प्रिचेट यांच्या कालपटात हा बदल ऑक्टोबर 1956 च्या धर्मांतरानंतर दाखवला आहे. त्यांच्या निधनानंतरही ते चालू राहिले; द वायरनुसार यशवंत आंबेडकरांनी 1960 पर्यंत ते चालवण्याचा प्रयत्न केला. शेवटच्या अंकाची तारीख आढळली नाही.