महू ते संविधान — आणि त्यापुढेही
सुरुवातीपासून वाचा किंवा कोणत्याही प्रकरणावर थेट जा. प्रत्येक प्रकरण छोट्या सारांशाने सुरू होते आणि प्रत्येक तथ्यासोबत त्याचा संदर्भ दिलेला आहे.
भीमरावांच्या आधी
भीमरावांना भेटण्यापूर्वी, ते ज्या जगात जन्मले ते जग आपण समजून घेतले पाहिजे: जातीनुसार उच्च-नीच ठरवलेला समाज, “अस्पृश्य” मानला गेलेला एक समाज, आणि सैन्यात थोडी प्रतिष्ठा व शिक्षण मिळवलेले एक कुटुंब.
बालपण
भीमरावांचा जन्म 1891 मध्ये एका लष्करी गावात झाला, आणि ते दापोली व सातारा येथे लहानाचे मोठे झाले. लहान वयातच त्यांची आई गेली, शाळेत त्यांना गोणपाटावर वेगळे बसावे लागले, आणि कोरेगावच्या प्रवासात “अस्पृश्य” म्हणवले जाणे म्हणजे खरोखर काय, हे त्यांना कळले.
शाळा आणि कॉलेजची वर्षे
मुंबईत भीमरावांनी गर्दीच्या, एका खोलीच्या घरात अभ्यास केला, मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण केली, रमाबाईंशी विवाह केला, आणि बडोद्याच्या महाराजांच्या शिष्यवृत्तीच्या मदतीने एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून बी.ए. पदवी मिळवली. 1913 च्या सुरुवातीला, त्यांच्या शिक्षणासाठी इतका त्याग करणाऱ्या त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले.
कोलंबिया विद्यापीठ
बडोद्याच्या महाराजांकडून मिळालेल्या शिष्यवृत्तीवर डॉ. आंबेडकरांनी 1913 ते 1916 या काळात न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठात शिक्षण घेतले. त्यांनी एम.ए. पदवी मिळवली, जातीवर एक प्रसिद्ध निबंध लिहिला, आणि पीएच.डी.चे काम पूर्ण केले; मात्र कोलंबियाने ती पदवी औपचारिकपणे 1927 मध्येच प्रदान केली.
लंडन, बडोदा आणि पुन्हा लंडन
डॉ. आंबेडकरांनी 1916 मध्ये लंडनमध्ये अर्थशास्त्र आणि कायद्याचा अभ्यास सुरू केला. 1917 मध्ये त्यांना नाइलाजाने मायदेशी परतावे लागले. जातीय पूर्वग्रहामुळे त्यांना बडोद्यातून हाकलून देण्यात आले. त्यानंतर त्यांनी मुंबईत अध्यापन केले आणि 1920 मध्ये ते पुन्हा लंडनला गेले. 1923 पर्यंत त्यांनी अर्थशास्त्रातील एम.एस्सी. आणि डी.एस्सी. या पदव्या मिळवल्या होत्या, आणि ते बॅरिस्टरही झाले होते.
जागृती
भारतात परतल्यावर डॉ. आंबेडकर “अस्पृश्य” मानल्या जाणाऱ्या लोकांसाठी आवाज उठवू लागले. त्यांनी ब्रिटिश समित्यांसमोर साक्ष दिली, वृत्तपत्रे सुरू केली, संघटना उभारल्या आणि सार्वजनिक तळ्याचे पाणी पिण्याच्या हक्कासाठी महाडच्या लढ्याचे नेतृत्व केले.
गोलमेज
डॉ. आंबेडकरांनी नाशिकमध्ये मंदिरप्रवेशाच्या आंदोलनाचे नेतृत्व केले, आणि त्यानंतर लंडनमध्ये दलित वर्गाच्या राजकीय हक्कांसाठी बाजू मांडली. स्वतंत्र मतदारसंघांवरून गांधींशी झालेल्या संघर्षाचा शेवट 1932 च्या पुणे करारात झाला. 1935 मध्ये त्यांनी जाहीर केले की ते हिंदू म्हणून मरणार नाहीत.
पक्ष, संसद आणि मजूर खाते
धावपळीच्या दहा वर्षांत डॉ. आंबेडकरांनी “जातिनिर्मूलन” लिहिले, दोन राजकीय पक्ष उभारले, मुंबई विधानसभेत कुळांसाठी आणि कामगारांसाठी लढा दिला, आणि व्हाइसरॉयच्या सरकारमध्ये मजूर सदस्य म्हणून काम केले. तिथे त्यांनी भारताच्या सुरुवातीच्या काळातील कामगार, रोजगार आणि जल धोरणाला आकार दिला.
संविधानाची निर्मिती
डिसेंबर 1946 ते जानेवारी 1950 या काळात डॉ. आंबेडकर संविधान सभेतील अनुसूचित जातींच्या एकाकी आवाजापासून सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष बनले. त्यांनी संविधानाचा मसुदा मांडला, त्यातील एकेका अनुच्छेदाची बाजू मांडली, समान हक्कांसाठी आणि अस्पृश्यता निर्मूलनासाठी लढा दिला, आणि भारताला तीन इशारे देणारे आपले प्रसिद्ध समारोपाचे भाषण केले.
कायदामंत्री आणि विरोधी आवाज
डॉ. आंबेडकर स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदामंत्री होते. हिंदू स्त्रियांना संपत्ती, विवाह आणि घटस्फोट यांबाबत समान हक्क देणे हा ज्याचा उद्देश होता, त्या हिंदू कोड बिलासाठी त्यांनी लढा दिला. ते बिल बाजूला ठेवले गेले तेव्हा त्यांनी राजीनामा दिला, ते दोन निवडणुका हरले, आणि आपली शेवटची वर्षे त्यांनी राज्यसभेत घालवली; या काळात त्यांनी महाविद्यालये उभारली आणि एका नव्या पक्षाची योजना आखली.
बौद्ध धम्माकडे वाटचाल
किशोरवयात भेट मिळालेल्या एका पुस्तकातून डॉ. आंबेडकरांना बुद्धांची कहाणी पहिल्यांदा कळली. 1935 मध्ये त्यांनी हिंदू म्हणून न मरण्याची प्रतिज्ञा केली, दोन दशके विविध धर्मांचा अभ्यास केला, आणि 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे लाखो अनुयायांसह ते बौद्ध झाले.
अखेरचे दिवस
गंभीर आजारी असलेले डॉ. आंबेडकर नोव्हेंबर 1956 मध्ये एका जागतिक बौद्ध परिषदेसाठी नेपाळला गेले आणि तेथे त्यांनी आपले शेवटचे मोठे भाषण, “बुद्ध की कार्ल मार्क्स”, दिले. 6 डिसेंबर 1956 रोजी दिल्लीतील त्यांच्या घरी झोपेतच त्यांचे निधन झाले. दुसऱ्या दिवशी मुंबईत त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार झाले. तेथे प्रचंड जनसमुदायाने त्यांच्यासाठी शोक केला आणि अनेकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला.
वारसा
डॉ. आंबेडकरांच्या निधनानंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांचे राजकीय, धार्मिक आणि सामाजिक कार्य पुढे चालू ठेवले. त्यांच्या विचारांतून एक नवा पक्ष, वाढता बौद्ध समाज, नव्या चळवळी आणि नवे साहित्य निर्माण झाले. त्यांचे लेखन हळूहळू एकत्र करून प्रकाशित करण्यात आले, त्यांना भारतरत्न देण्यात आले, आणि आज भारतात तसेच जगभरात त्यांच्या नावाचा सन्मान केला जातो.
कार्यामागील माणूस
कुटुंब आणि वैयक्तिक जीवन
सार्वजनिक जीवनातील नेत्यामागे एक पती होते, आपल्या पाचपैकी चार मुले गमावलेले एक वडील होते, आपल्या पुस्तकांसाठी घर बांधणारे एक विद्वान होते, आणि दीर्घ आजाराशी झुंज देणारे एक माणूस होते. हे प्रकरण ती खाजगी कहाणी काळजीपूर्वक आणि संदर्भांसह सांगते.
प्रेरणा आणि प्रभाव
डॉ. आंबेडकरांनी बुद्ध, कबीर आणि जोतिराव फुले हे आपले तीन गुरू असल्याचे सांगितले, आणि आपण विद्या, स्वाभिमान आणि शील यांची उपासना करतो असेही म्हटले. हे प्रकरण त्या प्रेरणास्रोतांचा, त्यांचे शिक्षक जॉन ड्यूई यांचा, त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च करणाऱ्या आणि त्या शिक्षणाचे रक्षण करणाऱ्या व्यक्तींचा, आणि पुढे त्यांनी प्रेरणा दिलेल्या चळवळींचा आढावा घेते.
निळा ध्वज आणि इतर प्रतीके
निळे ध्वज, “जय भीम” हे अभिवादन आणि निळा सूट घालून संविधान हाती घेतलेल्या व्यक्तीचे पुतळे आज भारतभर परिचित आहेत. या प्रतीकांबद्दल जुन्या नोंदी प्रत्यक्षात काय दाखवतात आणि त्यांच्याबद्दल लोकांमध्ये कोणत्या कथा प्रचलित आहेत, यांतील फरक हे प्रकरण स्पष्ट करते.