जागृती

1919 मध्ये डॉ. आंबेडकर मुंबईत (तेव्हाचे नाव बॉम्बे) अर्थशास्त्राचे तरुण प्राध्यापक होते. दहा वर्षांनंतर ते वकील होते, एका वृत्तपत्राचे संस्थापक होते, मुंबईच्या कायदेमंडळाचे सदस्य होते, आणि हिंदू समाज ज्यांना “अस्पृश्य” मानत असे, त्या लोकांचे सर्वांत प्रसिद्ध नेते होते. हे प्रकरण त्या दहा वर्षांचा मागोवा घेते.

ते ज्यांच्यासाठी बोलत होते, त्या लोकांना तेव्हा “दलित वर्ग” (Depressed Classes) म्हटले जात असे. त्यांत त्यांच्या स्वतःच्या महार समाजासारखे समाज होते. जातीचे नियम या समाजांना सार्वजनिक विहिरी, मंदिरे आणि शाळांपासून दूर ठेवत.

एक प्राध्यापक आवाज उठवतात (1919)

1919 मध्ये ब्रिटिश सरकार भारतासाठी नवी, निवडून आलेली मंडळे (कौन्सिल) तयार करण्याची योजना आखत होते. लॉर्ड साउथबरो यांच्या नेतृत्वाखालील समितीने मतदानाचा हक्क कोणाला मिळावा, याबद्दल विचारणा केली. तेव्हा सिडनहॅम महाविद्यालयात शिकवत असलेल्या डॉ. आंबेडकरांनी लेखी निवेदन पाठवले, आणि 27 जानेवारी 1919 रोजी समितीने त्यांना प्रश्न विचारले ^{1 2}.

भारतातील सर्वांत तीव्र विभागणी “स्पृश्य” आणि “अस्पृश्य” हिंदूंमधील आहे, असा युक्तिवाद त्यांनी केला. त्यांनी “भारतातील खऱ्या सामाजिक विभागण्यांची” यादी दिली, आणि त्यात हे दोन गट सर्वांत वर ठेवले ³. मुंबई इलाख्यातील अस्पृश्यांनी स्वतःच्या मतदारसंघातून, म्हणजे फक्त त्यांच्याच समाजाच्या मतदारांच्या यादीतून, आपले नऊ सदस्य निवडावेत, अशी मागणी त्यांनी केली ⁴.

“एक किंवा दोन म्हणजे केवळ दयाळूपणा; ते ना न्याय्य आहे, ना पुरेसे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, अस्पृश्यांना किती जागा मिळाव्यात याविषयी, साउथबरो समितीसमोरील साक्ष (1919) ⁵

मूकनायक: मुक्यांचा आवाज (1920)

31 जानेवारी 1920 रोजी त्यांनी मूकनायक (“मुक्यांचा नायक”) नावाचे मराठी पाक्षिक सुरू केले ⁶. कोल्हापूरचे राज्यकर्ते आणि खालच्या जातींच्या शिक्षणाचे समर्थक शाहू महाराज यांनी ते सुरू करण्यासाठी 2,500 रुपयांची मदत केली ⁷.

सरकारी प्राध्यापक असल्यामुळे डॉ. आंबेडकर अधिकृत संपादक नव्हते, पण हे वृत्तपत्र म्हणजे त्यांचाच आवाज होता ⁶. लोकप्रिय वृत्तपत्र केसरीने त्याची पैसे घेऊन जाहिरात छापायलाही नकार दिला. पहिल्या अंकात त्यांनी भारताला विषमतेचे माहेरघर म्हटले: अनेक मजल्यांचा पण जिना नसलेला एक मनोरा, जिथे माणूस ज्या मजल्यावर जन्मतो, त्याच मजल्यावर मरतो ⁶.

माणगाव आणि शाहू महाराज (1920)

मार्च 1920 मध्ये कोल्हापूरजवळच्या माणगाव या गावी भरलेल्या दलित वर्ग परिषदेचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले ^{6 8}. शाहू महाराज या परिषदेला उपस्थित होते, आणि कीर यांच्या चरित्रानुसार ते म्हणाले:

“आंबेडकरांच्या रूपाने तुम्हाला तुमचा उद्धारकर्ता मिळाला आहे. ते तुमच्या बेड्या तोडतील, याची मला खात्री आहे.”

— शाहू महाराज, माणगाव, मार्च 1920; एस. एन. शिवतरकर यांच्या 1933 मधील वृत्तांतावरून कीर यांनी उद्धृत केल्याप्रमाणे ⁶

परिषदेचा शेवट सहभोजनाने झाला: महाराज आणि त्यांचे अधिकारी डॉ. आंबेडकर आणि अस्पृश्य प्रतिनिधींसोबत जेवले. जातीच्या रूढीनुसार याला मनाई होती ^{6 9}. जुलै 1920 मध्ये डॉ. आंबेडकर आपले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी पुन्हा लंडनला गेले (याविषयी दुसऱ्या एका प्रकरणात माहिती आहे).

मुंबईत वकील (1923 पासून)

जून 1923 मध्ये त्यांना वकिली करण्याचा परवाना मिळाला ⁶. अस्पृश्यतेमुळे अनेक सॉलिसिटर (बॅरिस्टरकडे खटले सोपवणारे वकील) त्यांच्यासोबत काम करायला तयार नव्हते. म्हणून सुरुवातीला त्यांनी शहराबाहेरचे छोटे खटले घेतले ⁶.

त्यांची वकिली वाढत गेली. ऑक्टोबर 1926 मध्ये पुण्यातील तीन ब्राह्मणेतर नेत्यांसाठी त्यांनी एक गाजलेला अब्रुनुकसानीचा खटला जिंकला ⁶. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने 1926 पासून मुंबई उच्च न्यायालयात त्यांनी वकील म्हणून चालवलेल्या खटल्यांची यादी दिली आहे ¹⁰.

बहिष्कृत हितकारिणी सभा आणि “शिका, संघर्ष करा, संघटित व्हा” (1924)

20 जुलै 1924 रोजी त्यांनी बहिष्कृत हितकारिणी सभा स्थापन केली. या नावाचा साधारण अर्थ “बहिष्कृत लोकांच्या कल्याणासाठी संस्था” असा आहे ¹¹. वसतिगृहे, वाचनालये आणि अभ्यास मंडळे सुरू करणे, लोकांचे उत्पन्न वाढवणे, आणि त्यांची गाऱ्हाणी सरकारपुढे मांडणे, ही सभेची उद्दिष्टे होती ¹². 4 जानेवारी 1925 रोजी सभेने सोलापूरमध्ये हायस्कूलच्या विद्यार्थ्यांसाठी वसतिगृह सुरू केले ⁶.

हे ब्रीदवाक्य कुठून आले? अधिकृत लेखन आणि भाषणे (BAWS) खंडांचे संपादक म्हणतात की स्थापनेच्या वेळीच सभेने “शिका, संघर्ष करा आणि संघटित व्हा” ही प्रतिज्ञा स्वीकारली ¹¹. कोलंबिया विद्यापीठाचा कालपटही हेच सांगतो ⁹. पण त्याच खंडात पुन्हा छापलेल्या सभेच्या छापील नियमांमध्ये हे शब्द नाहीत ¹².

अनेक जण उद्धृत करतात ते प्रसिद्ध समारोपाचे वाक्य 20 जुलै 1942 रोजी नागपूर येथे दिलेल्या भाषणातील आहे: “शिका, संघर्ष करा आणि संघटित व्हा; स्वतःवर विश्वास ठेवा आणि कधीही आशा सोडू नका” ¹³. हीच तीन क्रियापदे त्यांनी 1945 मध्येही वापरली ¹⁴. म्हणजे ही कल्पना 1924 शी जोडलेली आहे, पण सर्वांत प्रसिद्ध शब्दरचना 1942 ची आहे. हे तीन शब्द 1880 च्या दशकातील एका जुन्या ब्रिटिश समाजवादी घोषणेतही होते ¹⁵.

मुंबई कायदेमंडळात (1926–1927)

मुंबईच्या गव्हर्नरांनी त्यांना मुंबई प्रांताचे कायदे करणाऱ्या बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलवर (मुंबई कायदेमंडळावर) नामनियुक्त केले ⁶. 18 फेब्रुवारी 1927 रोजी त्यांनी सदस्यपदाची शपथ घेतली ¹⁶. मार्च 1928 मध्ये त्यांनी वतनांविषयी एक विधेयक मांडले. वतन म्हणजे गावाची सेवा करण्याची वंशपरंपरागत पदे; अनेक महार कुटुंबांकडे अशी वतने होती. या विधेयकामुळे त्यांना आपली जमीन स्वतःकडे ठेवून ही सेवा सोडता आली असती, आणि धान्याऐवजी पैशांत मोबदला मिळाला असता ¹⁷.

महाड: पाण्याचा हक्क (मार्च 1927)

1923 मध्ये मुंबई कायदेमंडळाने ठराव केला की अस्पृश्यांना सार्वजनिक विहिरी आणि तळी वापरता येतील. 1924 मध्ये महाड शहराने आपले चवदार तळे खुले केले, पण तरीही सवर्ण हिंदू अस्पृश्यांना ते वापरू देत नसत ¹⁸.

19–20 मार्च 1927 रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली महाड येथे दलित वर्ग परिषद भरली ¹⁹. 20 मार्च रोजी सर्वजण मोर्चाने तळ्याकडे गेले. “डॉ. आंबेडकरांनी तळ्यातील पाणी घेतले आणि ते प्यायले,” आणि जमावानेही तसेच केले ²⁰.

ते लोक मंदिरात प्रवेश करणार आहेत, अशी खोटी अफवा पसरली. टोळ्यांनी प्रतिनिधींवर हल्ला केला आणि सुमारे 20 जण गंभीर जखमी झाले. डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या लोकांना उलट मारहाण न करण्यास सांगितले ²¹. त्यानंतर पुरोहितांनी शेण, गोमूत्र, दूध आणि दही यांच्या 108 घड्यांनी तळे “शुद्ध” केले ²². पुढे पाच हल्लेखोरांना चार महिन्यांचा तुरुंगवास झाला ²³.

बहिष्कृत भारत (1927)

त्यांना पुन्हा एका वृत्तपत्राची गरज होती. 3 एप्रिल 1927 रोजी त्यांनी बहिष्कृत भारत हे मराठी पाक्षिक सुरू केले ⁶. ते 1929 पर्यंत चालले ⁹. 26 जून 1927 रोजी त्यातून महाड येथील नव्या सत्याग्रहासाठी (अहिंसक आंदोलनासाठी) स्वयंसेवकांना आवाहन करण्यात आले ²².

मनुस्मृतीचे दहन (डिसेंबर 1927)

मनुस्मृती म्हणजे काय? हा संस्कृतमधील, पद्यात लिहिलेला एक प्राचीन कायदेग्रंथ आहे. मनू नावाच्या ऋषींनी सांगितलेले हे कायदे आहेत, असे म्हटले जाते. त्यातील शिकवणीने सुमारे 2,000 वर्षे हिंदू कायदा आणि रूढी यांना आकार दिला आहे ²⁴. हा ग्रंथ माणसांची जन्मावरून वर्णांमध्ये (वर्गांमध्ये) विभागणी करतो, आणि शूद्रांना खालचे स्थान देऊन त्यांना अगदी थोडे हक्क देतो ²⁵. 1927 च्या परिषदेच्या ठरावात म्हटले होते की, पवित्र ग्रंथ असलेले वेद ऐकणाऱ्या किंवा वाचणाऱ्या शूद्राच्या कानात वितळलेले शिसे ओतावे, असे मनुस्मृती सांगते ⁶. प्रत्यक्षात ही शिक्षा त्याहून जुन्या, गौतम धर्मसूत्र या कायदेग्रंथात (12.4) लिहिलेली आहे ²⁶. मनुस्मृतीत अशीच एक शिक्षा आहे: ब्राह्मणांना उद्धटपणे त्यांचा धर्म शिकवणाऱ्या शूद्राच्या तोंडात आणि कानात तापलेले तेल ओतावे (8.272) ²⁷. महाड येथे डॉ. आंबेडकरांनी इशारा दिला की अस्पृश्यता संपली तरी त्यांच्या लोकांना फार तर शूद्र म्हणून वागवले जाईल, आणि स्मृतींनी (या ग्रंथासारख्या कायदेग्रंथांनी) शूद्रांना जवळजवळ कोणतेच हक्क दिलेले नाहीत ²⁸.

ऑगस्ट 1927 मध्ये महाड नगरपालिकेने आपला 1924 चा निर्णय मागे घेतला ²⁹. त्यानंतर सवर्ण हिंदूंनी न्यायालयात दावा केला की हे तळे त्यांची खासगी मालमत्ता आहे. 14 डिसेंबर 1927 रोजी एका न्यायाधीशांनी आदेश दिला की खटल्याचा निकाल लागेपर्यंत डॉ. आंबेडकर आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी तळ्यापासून दूर राहावे ³⁰.

तरीही 25 डिसेंबर 1927 रोजी दुसरी परिषद भरली; तिला सुमारे 15,000 लोक उपस्थित होते ³¹. ते लोकांना म्हणाले:

“या विशिष्ट तळ्याच्या पाण्यात काही विलक्षण गुण आहेत असे आम्हाला वाटते म्हणून आम्ही हा सत्याग्रह करत नाही, तर नागरिक म्हणून आणि माणूस म्हणून असलेले आमचे नैसर्गिक हक्क प्रस्थापित करण्यासाठी करत आहोत.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, महाड, 25 डिसेंबर 1927; द इंडियन नॅशनल हेराल्डमधील वृत्तानुसार ³²

त्या संध्याकाळी त्यांचे ब्राह्मण सहकारी गं. नी. सहस्रबुद्धे यांनी मनुस्मृतीतील शूद्रांविषयीचे उतारे वाचून दाखवले. परिषदेने या ग्रंथाचा निषेध करणारा ठराव मंजूर केला आणि त्याची एक प्रत जाळली ³³. कीर यांच्या म्हणण्यानुसार त्या रात्री नऊ वाजता सभामंडपासमोरच्या खड्ड्यात रचलेल्या चितेवर ती जाळण्यात आली ⁶. 1938 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी याचे कारण स्पष्ट केले:

“मनुस्मृतीचे दहन पूर्णपणे जाणूनबुजून केले होते. … आम्ही तिचे दहन केले, कारण शतकानुशतके ज्या अन्यायाखाली आम्ही चिरडले गेलो आहोत, त्या अन्यायाचे प्रतीक म्हणून आम्ही तिच्याकडे पाहतो.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, त्र्यं. वि. पर्वते यांना दिलेली मुलाखत, 1938 ^{6 34}

त्याच मुलाखतीत ते म्हणाले की या ग्रंथातील प्रत्येक भाग वाईट नाही; हे दहन म्हणजे हा ग्रंथ ज्या गोष्टींचे प्रतीक आहे, त्यांच्याविरुद्धचा निषेध होता ⁶.

दुसऱ्या दिवशी न्यायालयाचा आदेश मोडण्यासाठी 3,884 लोकांनी नावे नोंदवली, पण न्यायालयात सरकार पाठिंबा देईल, असे आश्वासन जिल्हाधिकाऱ्यांनी (कलेक्टर) दिले. 27 डिसेंबर रोजी डॉ. आंबेडकरांनी आंदोलन पुढे ढकलले, आणि त्याऐवजी तळ्याभोवती शांततापूर्ण मिरवणूक काढली ³⁵.

न्यायालयात विजय

23 फेब्रुवारी 1928 रोजी त्याच न्यायाधीशांनी आपला आदेश रद्द केला. तळे सार्वजनिक मालमत्ता आहे, असा निष्कर्ष त्यांनी काढला, आणि आधीच अन्याय सोसलेल्या समाजावर “आणखी एक अन्याय लादला गेल्याबद्दल” खेद व्यक्त केला ³⁶. हा खटला अनेक वर्षे चालला. अखेर 17 मार्च 1937 रोजी मुंबई उच्च न्यायालयाने सवर्ण हिंदूंचे अपील फेटाळले ³⁷.

समतेसाठी संघटना: समाज समता संघ, समता आणि समता सैनिक दल

1927 मध्ये अनेक जातींतील समर्थकांनी समाज समता संघ (Social Equality League) स्थापन केला; त्याचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर होते ³⁸. संघ सहभोजने आयोजित करत असे, जिथे वेगवेगळ्या जातींचे लोक एकत्र जेवत. जातीच्या नियमांनुसार याला मनाई होती ³⁹. संघाचे वृत्तपत्र समता 29 जून 1928 ते मार्च 1929 या काळात चालले; त्याचे संपादक देवराव नाईक होते ³⁸.

समता सैनिक दल हे स्वयंसेवकांचे पथक होते. ते शिस्त शिकवत असे आणि सभांचे संरक्षण करत असे ⁴⁰. त्याची स्थापना सहसा 1927 मध्ये झाल्याचे सांगितले जाते ⁴¹.

सायमन कमिशन (1928)

1928 मध्ये सर जॉन सायमन यांच्या नेतृत्वाखाली एक ब्रिटिश आयोग भारताच्या शासनव्यवस्थेचा आढावा घेण्यासाठी आला. त्यात एकही भारतीय सदस्य नसल्यामुळे काँग्रेसने त्यावर बहिष्कार टाकला ⁹. डॉ. आंबेडकरांनी या आयोगासोबत काम केले, आणि 5 ऑगस्ट 1928 रोजी मुंबई समितीवर त्यांची निवड झाली ⁶.

23 ऑक्टोबर 1928 रोजी पुणे येथे त्यांनी आयोगाला सांगितले:

“प्रौढ मताधिकार दिला जात असेल, तर आम्ही राखीव जागांची मागणी करतो.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, सायमन कमिशनसमोरील साक्ष, 23 ऑक्टोबर 1928 ⁴²

प्रौढ मताधिकार म्हणजे प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीला मतदानाचा हक्क. तो मिळाला नाही, तर आपण स्वतंत्र मतदारसंघांची मागणी करू, असे ते म्हणाले. मुंबई कायदेमंडळातील 140 पैकी 22 जागांची त्यांनी मागणी केली ⁴². आपल्या सहकाऱ्यांशी त्यांचे मतभेद झाले, आणि 17 मे 1929 रोजी त्यांनी स्वतःच्या अहवालावर सही केली ⁴³.

अध्यापन आणि शिक्षण (1928)

14 जून 1928 रोजी त्यांनी दलित वर्ग शिक्षण संस्था (डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी) स्थापन केली. ऑक्टोबरमध्ये माध्यमिक शाळांतील विद्यार्थ्यांसाठी पाच वसतिगृहांना निधी देण्याचे सरकारने मान्य केले ⁶. जून 1928 पासून ते मुंबईच्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्येही शिकवू लागले ⁶. ते सायमन कमिशनसोबत काम करत असल्यामुळे काही विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या वर्गावर बहिष्कार टाकला ⁶.

1929 पर्यंत त्यांच्याकडे एक वृत्तपत्र होते, एक संघटना होती, न्यायालयात अजून पूर्ण व्हायचा असलेला एक विजय होता, आणि कायदेमंडळात एक जागा होती. पुढील प्रकरणात आपण त्यांच्यासोबत लंडनला जाऊ.

संदर्भांमधील मतभेद

• माणगाव परिषदेच्या तारखा. कीर 21 मार्च 1920 देतात ⁶; राउंड टेबल इंडिया 21–22 मार्च देते ⁸.
• महाड सत्याग्रहाचे वर्ष. कोलंबियाच्या कालपटांमध्ये महाड सत्याग्रह 1926 या वर्षाखाली नोंदवला आहे ⁹. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंड आणि भारताचे सर्वोच्च न्यायालय यांच्यानुसार हा मोर्चा 20 मार्च 1927 रोजी निघाला ¹⁸.
• मनुस्मृती दहनाची तारीख. कोलंबियाचे कालपट 24 डिसेंबर 1927 सांगतात ⁴⁴. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंडातील वृत्तपत्रीय वृत्तांत 25 डिसेंबर सांगतात ⁴⁵.
• मार्च 1927 मध्ये महाडमधील गर्दी. कीर सुमारे 10,000 म्हणतात; द बॉम्बे क्रॉनिकलने 2,500 हून अधिक असे म्हटले होते ⁴⁶.
• डिसेंबर 1927 मधील स्वयंसेवक. द इंडियन नॅशनल हेराल्डने 3,884 जणांची नावनोंदणी मोजली ³⁵; कीर “4,000 हून अधिक” म्हणतात ⁶.
• ब्रीदवाक्य. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंडांचे संपादक “शिका, संघर्ष करा आणि संघटित व्हा” हे 1924 चे मानतात, पण सर्वांत प्रसिद्ध शब्दरचना 1942 ची आहे, आणि सभेच्या छापील नियमांमध्ये ते नाही (वर पाहा).
• सभेची सुरुवात. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंडानुसार सभेची स्थापना 20 जुलै 1924 रोजी झाली, पण त्याच खंडात पुन्हा छापलेल्या 1931 च्या एका आवाहनात म्हटले आहे की “डिप्रेस्ड क्लासेस इन्स्टिट्यूट” (सभेचे इंग्रजी नाव) जून 1925 मध्ये सुरू झाली ⁴⁷.
• समता सैनिक दल. ऑनलाइन स्रोत 13 मार्च किंवा 19 मार्च 1927 अशी तारीख देतात. मूळ (प्राथमिक) स्रोतात आम्हाला नेमका दिवस निश्चित करता आला नाही.

अधिक वाचा

• लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1 — महाडविषयीचे पोलीस अहवाल, न्यायालयीन आदेश आणि वृत्तपत्रीय वृत्तांत, पृ. 3–50.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 2 — कायदेमंडळातील त्यांची भाषणे आणि सायमन कमिशनसमोरील साक्ष.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 1 — 1919 मधील त्यांची साउथबरो समितीसमोरील साक्ष, पृ. 243–278.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission — अभिजात मानले जाणारे चरित्र (1954).
• फ्रान्सिस प्रिचेट यांचा कालपट, 1920 चे दशक — कोलंबिया विद्यापीठाचा वर्षवार सारांश.
• भारताचे सर्वोच्च न्यायालय: महाड सत्याग्रह — कायदेशीर घडामोडींचा छोटा कालपट.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 243 (शीर्षक पृष्ठ) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. प्रिचेट कालपट, 1910 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 250 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 258–261 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 263 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 41 archive.org ↗ ↩
7. प्रबोधन पोळ, Janata Weekly janataweekly.org ↗ ↩
8. Round Table India roundtableindia.co.in ↗ ↩
9. प्रिचेट कालपट, 1920 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
10. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय, आंबेडकर शताब्दी पृष्ठे api.sci.gov.in ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 395 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 396 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 276 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, Communal Deadlock हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. UNISON unison.org.uk ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 1, तळटीप हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 72–73 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय, महाड सत्याग्रह api.sci.gov.in ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 3 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 6 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 7–10 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 12 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 8 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. पॅट्रिक ऑलिव्हेल, Manu’s Code of Law, ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस academic.oup.com ↗ ↩
25. Forward Press forwardpress.in ↗ ↩
26. ब्यूलर, The Sacred Laws of the Aryas, Sacred Books of the East खंड 2, पृ. 236 archive.org ↗ ↩
27. ब्यूलर, The Laws of Manu, Sacred Books of the East खंड 25, पृ. 302 archive.org ↗ ↩
28. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 23 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
29. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 15 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 16 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 20 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 22 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 24–25 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
34. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 25 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
35. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 26–29 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 36–38 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 43–44 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. अशोक गोपाळ, A Part Apart, The News Minute मधील उतारा thenewsminute.com ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 41 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 450 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. विकिपीडिया, श्री कृष्ण (SAGE, 2005) यांच्या आधारे en.wikipedia.org ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 465 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 401 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
44. कोलंबिया CCNMTL कालपट ccnmtl.columbia.edu ↗ ↩
45. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 21–25 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
46. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 3, 9 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
47. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 407 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩