मूळ प्रती कुठे जपल्या आहेत

डॉ. आंबेडकरांचे बरेचसे लेखन सरकारच्या लेखन आणि भाषणे (Writings and Speeches) या मालिकेत छापले गेले आहे. पण त्यांची मूळ हस्तलिखिते, प्रबंध, पत्रे, पुस्तके आणि वैयक्तिक वस्तू अनेक वेगवेगळ्या ठिकाणी ठेवलेल्या आहेत. आम्ही ज्या गोष्टींची खात्री करू शकलो त्या कोणत्या, त्या कुठे आहेत आणि त्या कशा पाहता येतील, याची यादी या पानावर दिली आहे. खात्री झालेली नाही अशी खूण असलेल्या नोंदींवर अजून संशोधन व्हायचे आहे — आम्हाला मदत करा.

त्यांची अप्रकाशित कागदपत्रे: “पाच लोखंडी पेट्या”

• 1956 मध्ये त्यांच्या निधनानंतर “त्यांच्या अप्रकाशित लेखनासह सर्व कागदपत्रे दिल्ली उच्च न्यायालयाच्या अभिरक्षकाने (custodian) ताब्यात घेतली”, आणि नंतर ती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रशासक जनरलकडे (Administrator General) सोपवण्यात आली ¹.
• हे अप्रकाशित लेखन प्रकाशित व्हावे यासाठी नागपूरचे वकील जे. बी. बनसोड यांनी खटला दाखल केला; हा खटला अनेक वर्षे मुंबई उच्च न्यायालयात प्रलंबित राहिला ¹.
• सविता आंबेडकर, प्रकाश आंबेडकर व कुटुंबीय आणि बनसोड यांच्या संमतीने “पाच लोखंडी पेट्यांमध्ये असलेली” कागदपत्रे सोपवण्यात आली. वसंत मून यांनी 18 सप्टेंबर 1981 रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने ती ताब्यात घेतली, आणि त्या पेट्या मुंबईतील मंत्रालयात शिक्षण विभागात ठेवण्यात आल्या ¹.
• संपादकांना अप्रकाशित लेखनाची 51 शीर्षके सापडली. आणखी चौदा निबंध सिद्धार्थ महाविद्यालयाचे माजी ग्रंथपाल एस. एस. रेगे यांच्याकडून मिळाले. हिंदू धर्मातील कोडी (Riddles in Hinduism) या ग्रंथाचे अंतिम हस्तलिखित “सापडलेले नाही” ¹.
• प्रकाशनाचे काम डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती (Dr. Babasaheb Ambedkar Source Material Publication Committee) करते; ही समिती 1976 मध्ये महाराष्ट्र शासनाच्या शिक्षण विभागाअंतर्गत स्थापन झाली ². 2003 मध्ये शासनाने म्हटले की मूळ साहित्य “प्रकाशन समितीकडे उपलब्ध आहे” ³.
• 2021 मध्ये मुंबई उच्च न्यायालयाने प्रकाशनाच्या संथ गतीची स्वतःहून दखल घेतली; 2022 मध्ये राज्य शासनाने सांगितले की MSc प्रबंध खंड 23 म्हणून प्रकाशित केला जाईल ^{4 5}.
• खात्री झालेली नाही: त्या पाच पेट्या आजही मंत्रालयातच आहेत का.

कोलंबिया विद्यापीठ, न्यूयॉर्क

• MA प्रबंध, “Administration and finance of the East India Company” (ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि अर्थव्यवस्था) (1915), हस्तलिखित — दुर्मीळ ग्रंथ व हस्तलिखित ग्रंथालय (Rare Book & Manuscript Library), कॉल नंबर COA F15 v.12A (ग्रंथालयाबाहेरील साठवणुकीत ठेवलेले) ⁶.
• PhD प्रबंध, ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती (The Evolution of Provincial Finance in British India) (1925) — मायक्रोफॉर्मवर, आणि हाथीट्रस्ट (HathiTrust) मार्फत ऑनलाइन ⁷.
• विद्यापीठ अभिलेखागारात त्यांची चरित्रविषयक फाइल, छायाचित्रे (1952 च्या मानद पदवीच्या छायाचित्रांसह), माजी विद्यार्थी कार्डे आणि मानद पदवीसंबंधीचा पत्रव्यवहार आहे ⁸.
• प्राध्यापक सेलिग्मन यांना त्यांनी लिहिलेली पत्रे (1920, 1922) सेलिग्मन कागदपत्रांमध्ये आहेत; 1922 च्या पत्रात ते सांगतात की 1917 मध्ये त्यांच्या जहाजावर टॉर्पेडो हल्ला झाला तेव्हा त्यांच्या प्रबंधाचे हस्तलिखित हरवले ⁹.
• कसे पाहता येईल: फक्त वाचन कक्षात, विशेष संग्रह संशोधन खाते (Special Collections Research Account) आणि छायाचित्र असलेले ओळखपत्र असल्यास; ग्रंथालयाबाहेरील साठवणुकीतील वस्तूंसाठी किमान 2 कामकाजाचे दिवस आधी कळवावे लागते ⁸.

लंडन: LSE, सिनेट हाऊस ग्रंथालय आणि ग्रेज इन

• त्यांचा MSc प्रबंध (1921) आणि DSc प्रबंध रुपयाचा प्रश्न (The Problem of the Rupee) (1923) लंडन विद्यापीठाच्या सिनेट हाऊस ग्रंथालयात आहेत (ग्रंथालयाबाहेरील प्रबंध-साठवणूक; फक्त संदर्भासाठी) ^{10 11}.
• LSE ग्रंथालयात त्यांची संपूर्ण विद्यार्थी फाइल (डाउनलोड करता येते), एडविन कॅनन यांना प्रबंध अर्पण करणारे त्यांच्या सहीचे अर्पणपत्र (CANNAN/717), आणि जॉर्ज लॅन्सबरी कागदपत्रांतील पत्रे (LANSBURY/22–24) आहेत ^{12 13}.
• ग्रेज इन येथे त्यांचा प्रवेश अर्ज, बॅरिस्टर म्हणून मान्यता मिळावी (called to the Bar) यासाठी त्यांनी केलेला विनंती-अर्ज आणि दोन व्यक्तिचित्रे आहेत ¹⁴. पाहण्यासाठी शुल्क नाही, पण परवानगी देणे इनच्या मर्जीवर अवलंबून आहे; त्यासाठी अभिलेखपालांना पत्र लिहावे ¹⁵.

ब्रिटिश लायब्ररी, इंडिया ऑफिस रेकॉर्ड्स (लंडन)

सूचीमध्ये “Ambedkar” या नावाखाली सुमारे 45 नोंदी आहेत ¹⁶; त्यांत पुढील नोंदींचा समावेश आहे:

• IOR/L/I/1/1272 — आंबेडकरांविषयीची फाइल, 1946 ¹⁷
• IOR/L/PJ/6/1443 — 1916 मधील त्यांचा अमेरिकेहून इंग्लंडपर्यंतचा प्रवास ¹⁸
• IOR/Q/13/4/23 — सायमन कमिशनसोबत काम करणाऱ्या मुंबई समितीसाठी त्यांनी तयार केलेला 1929 चा अहवालाचा मसुदा ¹⁹
• गोलमेज परिषदेची कागदपत्रे (IOR/Q/RTC), मताधिकार समितीची कागदपत्रे (IOR/Q/IFC), पुणे कराराच्या फाइल्स (IOR/L/PO/6), आणि सर एव्हलिन रेंच यांना त्यांनी 1942 मध्ये लिहिलेली पत्रे (Add MS 59545) ²⁰.

हे सर्व लंडनमधील ग्रंथालयात प्रत्यक्ष जाऊनच पाहावे लागते.

भारतीय राष्ट्रीय अभिलेखागार (नवी दिल्ली)

• “B. R. Ambedkar Papers received from People’s Education Society, Bombay” (पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी, मुंबई यांच्याकडून मिळालेली बी. आर. आंबेडकर कागदपत्रे) — खासगी अभिलेख (Private Archives), फाइल 434, 315 पाने, डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध ²¹.
• सुमारे 158 सरकारी फाइल्समध्ये त्यांचा उल्लेख आहे — उदाहरणार्थ, 1942 मध्ये कार्यकारी मंडळावर झालेली त्यांची नियुक्ती ²².

त्यांचे वैयक्तिक ग्रंथालय आणि वस्तू

• सिद्धार्थ महाविद्यालय, मुंबई — त्यांनी 1952 मध्ये आपला संग्रह महाविद्यालयाला दिला; त्यांची हजारो पुस्तके — त्यांपैकी अनेकांच्या समासात त्यांनी स्वतः लिहिलेल्या टिपा आहेत — “आंबेडकर संग्रह” (Ambedkar Collection) म्हणून ठेवलेली आहेत ^{23 24}. त्यांची आरामखुर्चीही तिथे जपून ठेवली आहे ²⁵.
• मिलिंद महाविद्यालय, छत्रपती संभाजीनगर (औरंगाबाद) — त्यांच्या संग्रहातील सुमारे 1,100 दुर्मीळ पुस्तके ²⁶.
• राजगृह, दादर, मुंबई — आपली पुस्तके ठेवण्यासाठी त्यांनी बांधलेले घर (1931–33); तळमजल्यावर संग्रहालय आहे. तिथल्या पुस्तकांची संख्या वेगवेगळी सांगितली जाते — 35,000 पासून 50,000 पर्यंत ²⁶.
• सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय, पुणे — 563 वस्तू; त्यांत 74 हस्तलिखिते, 149 छायाचित्रे, त्यांचा भारतरत्न आणि ज्या टेबल-खुर्चीवर बसून त्यांनी संविधानाचे काम केले ते टेबल व खुर्ची यांचा समावेश आहे; या वस्तू सविता आंबेडकर यांनी दान केल्या ^{27 28}.
• शांतिवन, चिचोली (नागपूरजवळ) — आंबेडकर कुटुंबाने वापरलेल्या वस्तू असलेले संग्रहालय; या वस्तू नानकचंद रत्तू यांनी दिल्या. एका दुय्यम स्रोताखेरीज याची खात्री झालेली नाही.

अजून खात्री न झालेल्या गोष्टी

• प्रधानमंत्री संग्रहालय व ग्रंथालय (नवी दिल्ली) येथील संग्रह — त्यांचे संकेतस्थळ उघडू शकले नाही.
• महाराष्ट्र राज्य अभिलेखागारातील संग्रह.
• 1955 मधील त्यांच्या BBC मुलाखतीचे मूळ ध्वनिमुद्रण कोणाकडे आहे.
• BAWS खंड 21 (पत्रव्यवहार) मध्ये प्रकाशित झालेली मूळ पत्रे.