कुटुंब आणि वैयक्तिक जीवन

डॉ. आंबेडकरांचे सार्वजनिक जीवन सर्वांना माहीत आहे: विद्वान, वकील, नेते, संविधानाचे निर्माते. त्यांचे खाजगी जीवन अधिक शांत होते, आणि अनेकदा दुःखाचे होते. वयाच्या चाळिशीतच त्यांनी आपल्या पाचपैकी चार मुले आणि पहिली पत्नी गमावली. उत्तरायुष्यातील बराच काळ ते आजारी होते.

या सगळ्यातून त्यांनी दोन गोष्टींवरचे प्रेम कायम जपले: आपले कुटुंब आणि आपली पुस्तके. घरातील त्यांच्या रूपाबद्दल विश्वसनीय स्रोत काय सांगतात, ते हे प्रकरण एकत्र मांडते.

रमाबाई: बाजारात झालेला विवाह

भीमराव किशोरवयात असताना मुंबईत (तेव्हाचे बॉम्बे) त्यांचा रमाबाईंशी विवाह झाला; तेव्हा रमाबाई सुमारे नऊ वर्षांच्या होत्या ¹. त्या काळी बालविवाह सामान्य होते. लग्नापूर्वी त्यांचे नाव रामी होते. त्या दापोलीजवळच्या वणंद गावातील एका गरीब कुटुंबातून आल्या होत्या; तिथे त्यांचे वडील हमाल म्हणून काम करत ^{2 3}.

भायखळा मासळी बाजाराच्या उघड्या शेडमध्ये रात्री हा विवाह झाला. दोन्ही कुटुंबे शेडच्या कोपऱ्यांत झोपली, दगडी ओटे त्यांनी बाकांसारखे वापरले, आणि सकाळी मासेविक्रेते येण्यापूर्वी ती निघून गेली ². ते रमाबाईंना “रामू” म्हणत, आणि त्या त्यांना “साहेब” म्हणत ³. त्यांनी रमाबाईंना थोडे लिहायला-वाचायलाही शिकवले ².

कष्टाची वर्षे आणि गमावलेली मुले

भीमराव न्यूयॉर्क आणि लंडनमध्ये शिकत असताना रमाबाई मुंबईतच राहिल्या. त्या अत्यंत दारिद्र्यात जगल्या, त्यांनी भीमरावांच्या दिवंगत थोरल्या भावाच्या कुटुंबाचा सांभाळ केला, आणि भीमरावांच्या अभ्यासावर परिणाम होऊ नये म्हणून घरातील आजारपणाची बातमी त्यांना कळवली नाही ². एकदा त्या एका मित्राच्या निवासी शाळेत राहत होत्या. तिथली मुले उपाशी राहिली होती, तेव्हा अन्न विकत घेता यावे म्हणून त्यांनी आपले सोन्याचे दागिने दिले. मुले त्यांना “रमाई”, म्हणजे “रमा आई”, म्हणत; हे नाव आजही वापरले जाते ³.

या दाम्पत्याला पाच मुले झाली: यशवंत, रमेश, गंगाधर, इंदू आणि राजरत्न. त्यांपैकी फक्त 1912 मध्ये जन्मलेले यशवंत मोठे होईपर्यंत जगले ⁴. रमेश, गंगाधर आणि त्यांची मुलगी इंदू ही सर्व तान्ही असतानाच मरण पावली ².

सर्वांत मोठा आघात होता छोट्या राजरत्नचा मृत्यू; जुलै 1926 मध्ये तो गेला. कीर लिहितात की त्याचे वडील ते पार्थिव सोडायला तयार नव्हते, आणि ज्या खोलीत मुलगा गेला होता तिथे कित्येक दिवस ते पाऊल ठेवू शकले नाहीत ². काही आठवड्यांनंतर त्यांनी एका मित्राला लिहिले:

“आम्ही एकूण चार मौल्यवान मुले मातीआड केली आहेत — तीन मुलगे आणि एक मुलगी. ती सगळीच चुणचुणीत, शुभलक्षणी आणि देखणी मुले होती.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, दत्तोबा पवार यांना पत्र, 16 ऑगस्ट 1926 ^{2 5}

रमाबाईंचे आजारपण आणि निधन

शेवटच्या वर्षांत रमाबाई गंभीर आजारी होत्या. हवाबदलासाठी डॉ. आंबेडकर त्यांना धारवाडला घेऊन गेले, पण त्यांची प्रकृती सुधारली नाही ². त्या अतिशय धार्मिक होत्या आणि पंढरपूरच्या मंदिराला भेट देण्याची त्यांना ओढ होती. “अस्पृश्य” स्त्री म्हणून त्यांना मंदिरापासून दूर उभे राहावे लागले असते. त्यांचा असा अपमान होऊ देण्यास डॉ. आंबेडकरांनी नकार दिला, आणि त्यांना सांगितले की सेवेच्या जीवनातून आपण “दुसरे पंढरपूर” उभे करू ².

27 मे 1935 रोजी रमाबाईंचे निधन झाले ^{6 7}. त्यांच्या अंत्ययात्रेत सुमारे 10,000 लोक सहभागी झाले. कीर लिहितात की त्यांच्या पतीने स्वतःला खोलीत कोंडून घेतले आणि आठवडाभर ते रडत राहिले ².

पाच वर्षांनंतर त्यांनी आपला पाकिस्तानविषयी विचार (Thoughts on Pakistan) हा ग्रंथ रमाबाईंना अर्पण केला:

“रामूच्या स्मृतीस अर्पण — तिच्या हृदयाचा चांगुलपणा, मनाचा मोठेपणा आणि चारित्र्याची शुद्धता यांविषयी मला वाटणाऱ्या कौतुकाचे प्रतीक म्हणून; तसेच आमच्या वाट्याला आलेल्या त्या मित्रहीन, अभावाच्या आणि काळजीच्या दिवसांत तिने दाखवलेल्या शांत धैर्याबद्दल आणि माझ्यासोबत दुःख सोसण्याच्या तिच्या तयारीबद्दलही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, पाकिस्तानविषयी विचार (1940) या ग्रंथाची अर्पणपत्रिका ^{8 9}

पुस्तकांसाठी बांधलेले घर

1931 मध्ये त्यांनी मुंबईतील दादर येथे जमिनीचे दोन भूखंड विकत घेतले आणि कुटुंबासाठी घर बांधायला सुरुवात केली ⁷. 1934 पर्यंत या घराला राजगृह हे नाव मिळाले होते; मगधाच्या प्राचीन बौद्ध राजांची राजधानी राजगृह हिच्या नावावरून ते ठेवले होते ¹⁰. मार्च 1934 मधील त्यांच्या पत्रांवर “राजगृह, दादर” हा पत्ता आधीपासूनच दिसतो ¹¹.

त्यांचे चरित्रकार कीर या घराचे वर्णन पुस्तकांसाठी बांधलेले घर असे करतात. आंबेडकरांनी वास्तुकलेवरील पुस्तकांचा अभ्यास केला, आणि ग्रंथालयाची मांडणी त्यांना हवी तशी होईपर्यंत इमारतीचे काही भाग पाडून पुन्हा बांधून घेतले ². कुटुंब तळमजल्यावर राहत असे ².

पुस्तकांसोबतचे जीवन

कीर वर्णन करतात की ते न्यायालयातून नवी पुस्तके कवेत भरून घरी येत, आणि त्यांचा कुत्रा पीटर सकाळी थोपटून घेण्यासाठी येईपर्यंत रात्रभर वाचत बसत ². त्यांनी हजारो पुस्तके विकत घेतली, त्यांत दुर्मिळ पुस्तकेही होती. कीर सांगतात की पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी एकदा या ग्रंथालयासाठी त्यांना दोन लाख रुपये देऊ केले; पण ते गमावणे म्हणजे आपला प्राण गमावण्यासारखे आहे, असे सांगून त्यांनी नकार दिला ². पुस्तके उसनी देणे त्यांना आवडत नसे.

त्यांच्याकडे किती पुस्तके होती? संकेतस्थळांवर अनेकदा 50,000 हा आकडा दिलेला असतो. हा आकडा आम्हाला कोणत्याही विश्वसनीय जुन्या स्रोतात सापडला नाही, म्हणून आम्ही तो तथ्य म्हणून देत नाही (“जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत” पाहा). त्यांच्या ग्रंथसंग्रहाचा काही भाग आज त्यांनीच स्थापन केलेल्या मुंबईतील सिद्धार्थ महाविद्यालयात ठेवलेला आहे ¹².

त्यांचे आरोग्य

उत्तरायुष्यात त्यांची प्रकृती चांगली नव्हती. कीर यांनी अपेंडिसायटिस, उच्च रक्तदाब आणि सर्वांत जास्त मधुमेह यांचा उल्लेख केला आहे ². 1947 मध्ये त्यांनी झोप न लागणाऱ्या रात्रींबद्दल आणि पायांतील वेदनांबद्दल लिहिले; त्या वेळी ते इन्सुलिन घेत होते ².

1954 मध्ये ते दोन महिने अंथरुणाला खिळून होते. जून ते ऑक्टोबर 1956 या काळात ते दिल्लीतील आपल्या घरी बहुतेक वेळ अंथरुणावरच होते, आणि त्यांची दृष्टी कमी होत चालली होती ^{13 2}. 6 डिसेंबर 1956 रोजी झोपेतच त्यांचे निधन झाले ^{2 13}.

दुसरा विवाह: डॉ. सविता आंबेडकर

डॉ. शारदा कबीर या वैद्यकीय डॉक्टर होत्या. त्यांनी पुण्यात शिक्षण घेतले आणि 1937 मध्ये मुंबईच्या ग्रँट मेडिकल कॉलेजमधून MBBS पदवी मिळवली. डॉ. आंबेडकरांचे डॉक्टर, डॉ. मालवणकर, यांच्यासोबत काम करत असताना त्यांची डॉ. आंबेडकरांशी भेट झाली ¹⁴.

पहिल्या पत्नीच्या निधनानंतर पुन्हा लग्न न करण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला होता. 1948 च्या सुरुवातीला, अतिशय आजारी असताना, त्यांनी आपला विचार बदलला. त्यांनी एका मित्राला लिहिले की आपल्याला अशी सुशिक्षित जोडीदार हवी आहे, जी डॉक्टर असेल आणि आपल्या आरोग्याची काळजी घेऊ शकेल ². 15 एप्रिल 1948 रोजी नवी दिल्लीतील 1 हार्डिंग ॲव्हेन्यू या त्यांच्या घरी, नोंदणी पद्धतीच्या साध्या समारंभात त्यांचा विवाह झाला ². डॉ. शारदा कबीर यांनी सविता हे नाव धारण केले, आणि अनुयायी त्यांना “माई” म्हणत ¹⁵.

त्यांच्या निधनापर्यंत सविता आंबेडकरांनी त्यांची काळजी घेतली, आणि 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला तेव्हा पांढरी साडी नेसून त्या त्यांच्या शेजारी उभ्या होत्या ². बुद्ध आणि त्यांचा धम्म साठी लिहिलेल्या एका प्रस्तावनेत डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे आभार मानले:

“ही विझत चाललेली ज्योत यशस्वीपणे पुन्हा प्रज्वलित झाली, ती माझ्या पत्नीच्या आणि डॉ. मालवणकरांच्या वैद्यकीय कौशल्यामुळे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना (1956) ^{16 2}

त्यांचे मराठी आत्मकथन डॉ. आंबेडकरांच्या सहवासात 1990 मध्ये प्रकाशित झाले. आता ते Babasaheb: My Life with Dr Ambedkar या नावाने इंग्रजीत उपलब्ध आहे ¹⁷. 29 मे 2003 रोजी, वयाच्या 94 व्या वर्षी, मुंबईत त्यांचे निधन झाले ¹⁴.

सवयी आणि आवडी

कीर यांच्या पुस्तकात घरातील त्यांच्या रूपाचे जिवंत चित्र आहे ²:

• संगीत आणि कला. त्यांना संगीताची आवड होती, आणि शेवटच्या वर्षांत ते व्हायोलिन शिकत होते. ते रेखाटने आणि चित्रेही काढत, आणि सुंदर चित्रे व इमारती पाहण्यात त्यांना आनंद वाटे.
• कुत्रे. त्यांना उत्तम कुत्रे आवडत. 1934 मधील एका कौटुंबिक छायाचित्रात टॉबी नावाचा कुत्रा दिसतो ¹⁸, आणि कीर पीटर नावाच्या आणखी एका कुत्र्याचा उल्लेख करतात.
• कपडे आणि पेन. ते उत्तम शिवलेले सूट घालत, आणि त्यांना मोठी फाउंटन पेन आवडत.
• स्वयंपाक. कीर यांच्या मते ते कुशल स्वयंपाकी होते.
• खेळ. तरुणपणी ते क्रिकेट खेळत.
• धूम्रपान नाही, मद्यपान नाही. ते धूम्रपान करत नसत आणि त्यांनी कधीही मद्य घेतले नाही. 1954 मधील एका भाषणाच्या पोलीस अहवालात नोंद आहे की ते म्हणाले, “त्यांना कोणतीही वाईट सवय नव्हती, पण वाचनाची आवड होती” ¹⁹.

साताऱ्यात लहान असताना, बागकामासाठी नवी रोपे घेण्यात ते आपल्याकडचा प्रत्येक पैसा खर्च करत ².

त्यांच्यानंतरचे कुटुंब

त्यांचे पुत्र यशवंत आंबेडकर (1912–1977) यांनी मुंबईत त्यांच्या चितेला अग्नी दिला ². यशवंत यांच्या विधवा पत्नी मीरा (मीराताई) आंबेडकर यांनी, डॉ. आंबेडकरांनी 1955 मध्ये नोंदणी केलेल्या भारतीय बौद्ध महासभेचे (Buddhist Society of India) नेतृत्व केले ²⁰. यशवंत आणि मीराताई यांचे पुत्र प्रकाश आंबेडकर हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत ^{20 10}.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• विवाहाचे वर्ष आणि वये. प्रिचेट कालपट आणि PARI 1906 हे वर्ष देतात ^{1 3}. कीर हा विवाह 1907 मधील मॅट्रिकनंतर झाल्याचे सांगतात, आणि तेव्हा भीमराव सुमारे सतरा वर्षांचे होते असे म्हणतात ². PARI नुसार ते 14 वर्षांचे होते. रमाबाई सुमारे नऊ वर्षांच्या होत्या, याबद्दल सर्वांचे एकमत आहे.
• रमाबाईंचे वडील. कीर त्यांचे नाव भिकू वलंगकर असे देतात; प्रिचेट भिकू धुत्रे असे देतात ^{2 1}.
• मुलांचा क्रम. कीर यांच्या मते वडील अमेरिकेत असताना रमेशचा जन्म झाला आणि ते परतल्यानंतर गंगाधरचा; प्रिचेट 1913 ते 1920 दरम्यान जन्मलेले “गंगाधर आणि रमेश” असे नमूद करतात ^{2 4}.
• रमाबाईंच्या निधनाची तारीख. कीर 27 मे 1935 ही तारीख देतात. तिसऱ्या आवृत्तीच्या स्कॅनमध्ये वर्ष चुकून “1985” असे छापले आहे ². काही ऑनलाइन लेखांमध्ये 26 मे ही तारीख दिली आहे.
• ग्रंथ पाकिस्तानविषयी विचार कधी प्रकाशित झाला. लेखन आणि भाषणे या खंडानुसार तो डिसेंबर 1940 मध्ये प्रथम प्रकाशित झाला ²¹; उपलब्ध असलेल्या एका छापील प्रतीवर 1941 हे वर्ष आहे ⁹.
• पुस्तकांची संख्या. कीर कोणताही आकडा देत नाहीत; फक्त हजारो असे म्हणतात ². 50,000 हा लोकप्रिय आकडा ऑनलाइन आणि विकिपीडियावर पुन्हा पुन्हा दिला जातो, पण विकिपीडिया ज्या लेखाचा संदर्भ देतो त्या लेखात हा आकडा नाही ¹².
• त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचे पहिले नाव. कीर यांच्या 1954 च्या आवृत्तीत त्यांना “लक्ष्मी कबीर” म्हटले आहे; नंतरची आवृत्ती आणि वृत्तपत्रीय बातम्या “शारदा (Sharda / Sharada) कबीर” असे म्हणतात ^{6 2}.

अधिक वाचा

• भीमराव आणि रमाबाई आंबेडकर यांचे स्मरण (PARI) — रमाबाईंचे जीवन आणि त्यांच्यावरील ग्रामीण गीते.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission (इंटरनेट आर्काइव्ह) — अभिजात चरित्र; त्याच्या शेवटच्या प्रकरणांत त्यांच्या सवयींचे वर्णन आहे.
• बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना — आपल्या आरोग्याबद्दल आणि पत्नीने घेतलेल्या काळजीबद्दल त्यांचे स्वतःचे शब्द.
• एका ग्रंथालयाचा उलगडा (व्ही. गीता, द वायर) — त्यांच्या उरलेल्या पुस्तकांतून त्यांच्या विचारविश्वाबद्दल काय कळते.
• सविता आंबेडकर, Babasaheb: My Life with Dr Ambedkar (पेंग्विन) — त्यांच्या दुसऱ्या पत्नीचे इंग्रजीतील आत्मकथन.

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
2. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 20–21 archive.org ↗ ↩
3. PARI ruralindiaonline.org ↗ ↩
4. प्रिचेट कालपट, 1910 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
5. प्रिचेट कालपट, 1920 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
6. कीर, 1954 ची आवृत्ती archive.org ↗ ↩
7. प्रिचेट कालपट, 1930 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, अर्पणपत्रिका हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. 1941 ची थॅकर छपाई, इंटरनेट आर्काइव्ह archive.org ↗ ↩
10. झेलियट, From Untouchable to Dalit, पृ. 137 archive.org ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 202 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. व्ही. गीता, द वायर thewire.in ↗ ↩
13. प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
14. टाइम्स ऑफ इंडिया (PTI), 2003 timesofindia.indiatimes.com ↗ ↩
15. प्रिचेट कालपट, 1940 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
16. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट franpritchett.com ↗ ↩
17. पेंग्विन penguin.co.in ↗ ↩
18. विकिमीडिया कॉमन्स commons.wikimedia.org ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 505 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. इंडियन एक्सप्रेस, 2013 indianexpress.com ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 8 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩