भाषणे
60 महत्त्वाची भाषणे — परिषदांमध्ये, कायदेमंडळांत, संविधान सभेत आणि मोठ्या जाहीर सभांमध्ये — प्रत्येकातील मुख्य विचार आणि संपूर्ण मजकुराच्या दुव्यासह.
साउथबरो (मताधिकार) समितीसमोर दिलेली साक्ष
माँटेग्यू–चेम्सफर्ड सुधारणांची आखणी करणाऱ्या सुधारणा समितीने (मताधिकार) घेतलेली तोंडी साक्ष.
27 वर्षांच्या या प्राध्यापकांनी एका ब्रिटिश समितीला समजावून सांगितले की “स्पृश्य” आणि “अस्पृश्य” हिंदू हे वेगवेगळे सामाजिक गट आहेत, आणि अस्पृश्यांसाठी स्वतंत्र प्रतिनिधित्वाची मागणी केली.
मुख्य विचार: समाजात ज्यांना वेगळे ठेवले जाते, त्यांचा आवाज ऐकला जावा यासाठी त्यांना स्वतःचे प्रतिनिधी हवेत.
महान लढा
कोरेगाव युद्धस्मारकाजवळ भरलेली दलित वर्गांची नववर्ष सभा.
त्यांनी श्रोत्यांना सांगितले की त्यांच्या समाजातील शेकडो योद्धे ब्रिटिशांच्या बाजूने लढले होते, तरीही ब्रिटिशांनी नंतर त्यांना लढाऊ नसलेला समाज ठरवले, आणि सवर्ण हिंदू अजूनही त्यांना अस्पृश्य म्हणूनच वागवत होते.
मुख्य विचार: समाजाच्या शौर्याचा इतिहासच त्याच्यावर लावलेला हीनतेचा शिक्का खोटा ठरवतो.
अर्थसंकल्पावर (पहिले भाषण)
अर्थसंकल्पावरील चर्चा; नामनियुक्त सदस्य म्हणून शपथ घेतल्यानंतर (18 फेब्रुवारी 1927) एका आठवड्याने.
कायदेमंडळातील त्यांच्या या पहिल्या भाषणात त्यांनी गरीब शेतकऱ्यांना सर्वाधिक फटका देणाऱ्या करपद्धतीवर टीका केली आणि शिक्षण, आरोग्य आणि दारूबंदी यांवर खर्च करण्याचा आग्रह धरला.
मुख्य विचार: जे राज्य आपल्या लोकांना भिकेला लावते, ते शेवटी स्वतःलाही भिकेला लावते; प्रगतीसाठी किंमत मोजावी लागते.
महाड (कुलाबा जिल्हा दलित वर्ग) परिषद आणि चवदार तळ्याकडे मोर्चा
दोन दिवसांची परिषद; तिच्यानंतर प्रतिनिधी चालत सार्वजनिक चवदार तळ्यावर गेले आणि त्यांनी तळ्याचे पाणी प्यायले (20 मार्च 1927).
या परिषदेत डॉ. आंबेडकरांनी दलित वर्गांना मेलेल्या जनावरांचे मांस खाणे सोडून देण्यास आणि आपसांतील उच्च-नीचतेच्या कल्पना मुळापासून काढून टाकण्यास सांगितले; त्यानंतर तळ्याकडे निघालेल्या मोर्चाने महाड सत्याग्रहाची सुरुवात झाली.
मुख्य विचार: सार्वजनिक पाणवठा वापरणे हा मूलभूत मानवी हक्क आहे, उपकार नव्हे.
महाड सत्याग्रह परिषदेतील भाषण
सत्याग्रह परिषद; याच परिषदेदरम्यान मनुस्मृतीचे जाहीर दहन करण्यात आले.
BAWS मध्ये त्यांच्या अध्यक्षीय भाषणाचा सारांश छापलेला आहे. त्यांनी या परिषदेची तुलना 1789 च्या फ्रेंच नॅशनल असेंब्लीशी केली आणि सांगितले की चळवळीचे उद्दिष्ट केवळ पाणी मिळवणे नसून सामाजिक विषमता दूर करणे आहे; त्याच दिवशी मनुस्मृतीचे दहन करण्यात आले.
मुख्य विचार: हा लढा केवळ पाण्यासाठी नाही, तर समता आणि मानवी प्रतिष्ठेसाठी आहे.
प्रसूती लाभ विधेयकावर
कारखान्यांतील महिला कामगारांना प्रसूती लाभ देणाऱ्या विधेयकाचे पहिले वाचन.
त्यांनी पगारी प्रसूती रजेला पाठिंबा दिला, आणि निरोगी माता व मुले यांचा लाभ राष्ट्राला होत असल्यामुळे सरकारनेही या खर्चाचा वाटा उचलावा, असा युक्तिवाद केला.
मुख्य विचार: काम करणाऱ्या मातांचे संरक्षण करणे हे संपूर्ण समाजाचे कर्तव्य आहे.
इंडियन स्टॅट्युटरी (सायमन) कमिशनसमोर दिलेली साक्ष
बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या वतीने दिलेली तोंडी साक्ष.
बहिष्कृत हितकारिणी सभेच्या दोन निवेदनांवर प्रश्न विचारले गेले असता, त्यांनी दलित वर्गांसाठी विशेष प्रतिनिधित्व आणि प्रौढ मताधिकार यांची बाजू मांडली.
मुख्य विचार: दलित वर्गांना राजकीय संरक्षक तरतुदींसह एक वेगळा अल्पसंख्याक गट म्हणून वागवले पाहिजे.
आम्ही लढवय्या कुळाचे आहोत
रत्नागिरी जिल्हा बहिष्कृत परिषदेचे दुसरे अधिवेशन.
उपस्थितांनी आपली गुलामगिरी स्वतःच नष्ट केली पाहिजे, आणि स्वाभिमान गमावून जगणे लाजिरवाणे आहे, असे त्यांनी परिषदेला सांगितले.
मुख्य विचार: स्वाभिमानाशिवाय माणूस म्हणजे केवळ एक शून्य.
काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह परिषदेतील भाषण
3 मार्च 1930 रोजी सुरू झालेल्या काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रहाच्या आदल्या दिवशी भरलेली परिषद.
BAWS मध्ये या परिषदेचा वृत्तांत पुनर्मुद्रित केलेला आहे; याच परिषदेत डॉ. आंबेडकरांनी नाशिक येथील मंदिर प्रवेश सत्याग्रह सुरू केला.
मुख्य विचार: सार्वजनिक मंदिरांत प्रवेश करण्याचा आपला समान हक्क अस्पृश्यांनी ठामपणे मांडला पाहिजे.
अध्यक्षीय भाषण, अखिल भारतीय दलित वर्ग काँग्रेस
पहिल्या गोलमेज परिषदेपूर्वी भरलेले अखिल भारतीय दलित वर्ग काँग्रेसचे पहिले अधिवेशन.
त्यांनी भारताच्या स्वराज्याला पाठिंबा दिला, पण सामाजिक वास्तव मान्य केले नाही तर राजकीय सत्ता उच्च जातींच्या हाती जाईल, असा इशारा दिला.
मुख्य विचार: भारताच्या स्वातंत्र्यात दलित वर्गांच्या राजकीय सत्तेचाही समावेश असला पाहिजे.
पहिल्या गोलमेज परिषदेच्या पूर्ण अधिवेशनातील भाषण
पूर्ण अधिवेशनाची पाचवी बैठक.
दलित वर्गांच्या वतीने बोलताना ते म्हणाले की ब्रिटिश राजवटीने त्यांची गाऱ्हाणी दूर केली नाहीत, आणि त्यांनाही अशी जबाबदार शासनव्यवस्था हवी आहे जिच्यात सत्तेत त्यांचा वाटा असेल.
मुख्य विचार: आमची गाऱ्हाणी आमच्याइतकी चांगल्या प्रकारे कोणीही दूर करू शकत नाही, आणि त्यासाठी आम्हाला राजकीय सत्ता हवी आहे.
पहिली गोलमेज परिषद, उपसमिती क्र. III (अल्पसंख्याक) मध्ये
अल्पसंख्याक उपसमितीची दुसरी बैठक.
स्वयंशासित भारतात दलित वर्ग कोणत्या अटींवर बहुमताचे शासन स्वीकारतील, त्या अटी त्यांनी मांडल्या.
मुख्य विचार: अल्पसंख्याकांना संविधानात लिखित हमी हवी.
मला मायभूमी नाही (गांधींशी भेट)
दुसऱ्या गोलमेज परिषदेपूर्वी गांधींशी झालेली पहिली भेट.
BAWS मध्ये मराठी स्रोतांवरून पुनर्रचित केलेल्या या संवादात डॉ. आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले की त्यांना मायभूमी नाही : जिथे आपल्या लोकांना मांजरा-कुत्र्यांपेक्षाही वाईट वागणूक मिळते आणि प्यायला पाणीही मिळू शकत नाही, त्या भूमीला मी आपली कशी म्हणू, असा प्रश्न त्यांनी विचारला.
मुख्य विचार: ज्यांना मूलभूत मानवी प्रतिष्ठाच नाकारली जाते, त्यांच्यासाठी देशभक्तीला फारसा अर्थ उरत नाही.
दुसरी गोलमेज परिषद, संघराज्य रचना समितीमध्ये
संघराज्य रचना समितीतील भाषणे, 16 सप्टेंबर – 16 नोव्हेंबर 1931.
भारतीय संघराज्याचे स्वरूप, संस्थाने आणि केंद्राचे अधिकार यांविषयी त्यांनी चर्चा केली.
मुख्य विचार: संघराज्याची उभारणी जबाबदार, लोकशाही शासनावरच झाली पाहिजे.
दुसरी गोलमेज परिषद, अल्पसंख्याक समितीमध्ये
अल्पसंख्याक समितीच्या सातव्या ते नवव्या बैठका (28 सप्टेंबर – 8 ऑक्टोबर 1931).
दलित वर्गांच्या विशेष प्रतिनिधित्वाच्या मागणीचा त्यांनी आग्रह धरला; याच समितीत गांधींनी जाहीर केले की ते अस्पृश्यांसाठीच्या स्वतंत्र मतदारसंघांना विरोध करतील.
मुख्य विचार: दलित वर्गांना स्वतंत्र अल्पसंख्याक म्हणून मान्यता मिळाली पाहिजे.
भारतीय घटनात्मक सुधारणांवरील संयुक्त समितीसमोर विन्स्टन चर्चिल यांना विचारलेले प्रश्न
ब्रिटिश संसदेच्या संयुक्त निवड समितीने घेतलेली साक्षीदारांची तपासणी.
प्रस्तावित संविधानातील संरक्षक तरतुदींबाबत डॉ. आंबेडकरांनी चर्चिल आणि इतर साक्षीदारांना प्रश्न विचारले.
मुख्य विचार: भारताच्या संविधानाबाबत भारतीयांचा आवाज ऐकला गेला पाहिजे.
दुर्दैवाने मी अस्पृश्य हिंदू म्हणून जन्मलो, पण मी हिंदू म्हणून मरणार नाही
मुंबई इलाख्यातील दलित वर्गांची परिषद.
हिंदू धर्मातच समान वागणूक मिळावी म्हणून दहा वर्षे संघर्ष केल्यानंतर त्यांनी आपण हिंदू धर्म सोडणार असल्याची घोषणा केली. BAWS मध्ये (कीर यांच्या चरित्रातून घेतलेला) वृत्तांत दिला आहे, भाषणाचा शब्दशः संपूर्ण मजकूर नाही.
मुख्य विचार: ते अस्पृश्य हिंदू म्हणून जन्मले, पण हिंदू म्हणून मरणार नव्हते (BAWS मधील परिषदेचे शीर्षक).
मुक्तीचा मार्ग कोणता? (मुक्ती कोण पथे?)
मुंबई इलाखा महार परिषद, 30–31 मे 1936.
भौतिक आणि आध्यात्मिक अशा दोन्ही कारणांसाठी धर्मांतर का आवश्यक आहे, आणि हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांना समता कधीच का मिळणार नाही, हे स्पष्ट करणारे मराठीतील दीर्घ भाषण.
मुख्य विचार: माणसासाठी धर्म आहे, धर्मासाठी माणूस नाही.
खोती पद्धत नष्ट करण्याच्या विधेयकावर
त्यांनी स्वतः मांडलेले खासगी विधेयक सभागृहात सादर करताना.
कोकणातील खोती जमीनदारी पद्धत कूळ शेतकऱ्यांचे शोषण कसे करते, हे त्यांनी स्पष्ट केले आणि ती नष्ट करण्याची विनंती सभागृहाला केली.
मुख्य विचार: जमीनधारणेच्या पद्धतीने शेतकऱ्यांना वेठबिगार बनवू नये.
आपल्या हितांचे रक्षण करण्यासाठी कामगार संघटनांनी राजकारणात उतरले पाहिजे
जी.आय.पी. रेल्वेच्या अस्पृश्य कामगारांची परिषद, 12–13 फेब्रुवारी 1938.
ब्राह्मणशाही आणि भांडवलशाही हे कामगारांचे दोन शत्रू आहेत, आणि कामगार संघटनांनी राजकारणात भाग घेतलाच पाहिजे, असे त्यांनी कामगारांना सांगितले.
मुख्य विचार: कामगारांनी केवळ आर्थिकदृष्ट्या नव्हे, तर राजकीयदृष्ट्याही संघटित झाले पाहिजे.
औद्योगिक कलह विधेयकावर
मुंबई औद्योगिक कलह विधेयकाचे पहिले वाचन.
हे विधेयक संपाला शिक्षापात्र ठरवत असल्यामुळे त्यांनी त्याला विरोध केला; संपाबद्दल शिक्षा करणे म्हणजे माणसाला त्याच्या इच्छेविरुद्ध सेवा करायला भाग पाडणे होय, असा त्यांचा युक्तिवाद होता.
मुख्य विचार: संपाबद्दल शिक्षा करणे म्हणजे कामगाराला गुलाम बनवणेच होय.
संघराज्य विरुद्ध स्वातंत्र्य (काळे स्मृती व्याख्यान)
गोखले इन्स्टिट्यूटचा वार्षिक समारंभ.
भारत सरकार कायदा, 1935 मधील संघराज्य योजनेचे विश्लेषण करणारे दीर्घ व्याख्यान; या योजनेमुळे खरे स्वातंत्र्य मिळणार नाही, असा त्यांचा युक्तिवाद होता.
मुख्य विचार: सदोष रचनेचे संघराज्य स्वातंत्र्याला पुढे नेण्याऐवजी त्याचा मार्ग रोखू शकते.
युद्धातील सहभागाविषयी
दुसऱ्या महायुद्धात भारताला गुंतवण्याविषयी काँग्रेस मंत्रिमंडळाने मांडलेल्या ठरावावरील चर्चा (25–27 ऑक्टोबर 1939).
युद्धविषयक ठरावावर बोलताना त्यांनी सभागृहाला विचार करायला सांगितले की, प्रत्येक गावाच्या वेशीवर वेगळ्या वस्तीत राहणाऱ्या अस्पृश्यांचे भावी भारतीय लोकशाहीत स्थान काय असेल.
मुख्य विचार: भारतीय स्वराज्यात अल्पसंख्याकांच्या संरक्षणाची तरतूद असलीच पाहिजे.
भारतीय कामगारवर्ग युद्ध जिंकण्याचा निर्धार का करतो
मजूर सदस्य म्हणून दिलेले रेडिओ भाषण (“इंडियन इन्फर्मेशन”मध्ये 1 जानेवारी 1943 रोजी छापलेले).
नाझीवादाविरुद्धच्या युद्धाला कामगारांनी पाठिंबा का द्यावा, हे त्यांनी स्पष्ट केले आणि या युद्धातून स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांवर आधारलेली नवी व्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे, असे सांगितले.
मुख्य विचार: विजयातून जुन्या व्यवस्थेकडे परत जाणे नव्हे, तर नवी सामाजिक व्यवस्था निर्माण झाली पाहिजे.
लोकशाही मेली तर आपला सर्वनाश होईल
अखिल भारतीय दलित वर्ग परिषद, तिसरे अधिवेशन, 18–20 जुलै 1942; याच अधिवेशनात ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघ) स्थापना झाली.
BAWS मध्ये या परिषदेचा वृत्तांत पुनर्मुद्रित केलेला आहे — परिषदेला प्रचंड गर्दी जमली होती (वृत्तांतानुसार रेल्वे स्थानकावर पन्नास हजारांहून अधिक लोक त्यांना भेटायला आले होते) — तसेच दलित वर्गांनी लोकशाहीचे रक्षण का केले पाहिजे, यावरील त्यांचे भाषणही दिले आहे.
मुख्य विचार: दलित वर्गांनी लोकशाहीचे रक्षण केले पाहिजे, कारण लोकशाहीचा मृत्यू म्हणजे त्यांचा सर्वनाश ठरेल.
शिका, संघर्ष करा, संघटित व्हा; विश्वास ठेवा आणि आशा सोडू नका
दलित वर्ग परिषदेच्या स्वागत समितीने दिलेल्या मानपत्राला उत्तर.
त्यांनी आपल्या अनुयायांना दिलेला संदेश तीन भागांच्या एका ब्रीदवाक्यात सांगितला आणि आशा सोडू नका, असे आवाहन केले.
मुख्य विचार: शिका, संघर्ष करा, संघटित व्हा (BAWS मधील या भाषणाचे शीर्षक).
समाजाची प्रगती स्त्रियांच्या प्रगतीवरून मोजली जाते
अखिल भारतीय दलित वर्ग महिला परिषदेचे दुसरे अधिवेशन.
सुमारे 20,000–25,000 स्त्रिया उपस्थित असलेल्या जनसमुदायासमोर बोलताना त्यांनी स्त्रियांना स्वच्छ राहण्यास, मुलांना शिक्षण देण्यास, आपल्यातील न्यूनगंड दूर करण्यास आणि लग्नाची घाई न करण्यास सांगितले.
मुख्य विचार: एखाद्या समाजाची प्रगती ते त्या समाजातील स्त्रियांनी केलेल्या प्रगतीवरून मोजत.
रानडे, गांधी आणि जीना
डेक्कन सभेने आयोजित केलेली महादेव गोविंद रानडे यांची 101 वी जयंती.
त्यांनी समाजसुधारक म्हणून रानडे यांचा गौरव केला आणि भारतीय राजकारणातील अंध व्यक्तिपूजेवर टीका केली.
मुख्य विचार: व्यक्तिपूजा लोकशाहीसाठी धोकादायक आहे.
कामगारवर्ग आणि संसदीय लोकशाही
अखिल भारतीय कामगार संघटना कार्यकर्ता अभ्यास शिबिराचे समारोप सत्र (8–17 सप्टेंबर 1943).
खऱ्या लोकशाहीचा कामगारांसाठी काय अर्थ असायला हवा, आणि कामगारवर्गाला स्वतःचा राजकीय पक्ष का हवा, हे त्यांनी कामगार संघटनांच्या कार्यकर्त्यांना सांगितले.
मुख्य विचार: लोकशाहीने केवळ निवडणुका नव्हे, तर सामाजिक आणि आर्थिक न्याय दिला पाहिजे.
भारतीय इतिहास म्हणजे बौद्ध धर्म आणि ब्राह्मणी धर्म यांच्यातील संघर्षाशिवाय दुसरे काही नाही (“भारतातील बुद्धिवाद”)
मद्रास रॅशनल सोसायटीने आयोजित केलेले व्याख्यान.
त्यांनी भारतीय इतिहासाचे वर्णन बौद्ध धर्म आणि ब्राह्मणी धर्म यांच्यातील दीर्घ संघर्ष असे केले.
मुख्य विचार: भारतीय इतिहास म्हणजे बौद्ध धर्म आणि ब्राह्मणी धर्म यांच्यातील संघर्ष (BAWS मधील शीर्षक).
आधुनिक लोकशाही व्यवस्थेत वृत्तपत्र हा सुशासनाचा मूलभूत पाया आहे
ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचे साप्ताहिक मुखपत्र “पीपल्स हेराल्ड” याचे उद्घाटन.
लोकशाहीतील वृत्तपत्रांची भूमिका आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे भवितव्य यांविषयी ते बोलले.
मुख्य विचार: स्वतःची वृत्तपत्रे नसतील तर समाजाचा आवाज ऐकला जाऊ शकत नाही.
सांप्रदायिक तिढा आणि तो सोडवण्याचा एक मार्ग
ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचे अधिवेशन.
त्यांनी विविध समुदायांमध्ये जागावाटपाची अशी पद्धत सुचवली, ज्यात कोणत्याही एका समुदायाला पूर्ण बहुमत मिळणार नाही.
मुख्य विचार: एकाच समुदायाचे बहुमताचे राज्य समर्थनीय नाही; बहुसंख्याकांना केवळ सापेक्ष बहुमतच असू शकते.
उद्दिष्टांच्या ठरावावरील भाषण
जवाहरलाल नेहरूंच्या “ध्येय आणि उद्दिष्टे” ठरावावरील चर्चा.
त्यांनी ठरावातील आदर्शांना पाठिंबा दिला, पण मुस्लिम लीग आणि संस्थानांसाठी थांबावे, असा आग्रह सभेला केला, आणि भारत एक दिवस एकसंध होईल, असा विश्वास व्यक्त केला.
मुख्य विचार: पुरेसा वेळ आणि योग्य परिस्थिती लाभल्यास भारताला एक होण्यापासून काहीही रोखू शकणार नाही.
अल्पसंख्याकांचे मन नेहमी जिंकले पाहिजे; त्यांच्यावर कधीही हुकूम गाजवता कामा नये
सिद्धार्थ महाविद्यालय संसदेचे उद्घाटन.
अनुसूचित जातींचे झालेले राजकीय नुकसान, आणि बहुसंख्याकांनी अल्पसंख्याकांना कसे वागवावे, यांविषयी ते विद्यार्थ्यांशी बोलले.
मुख्य विचार: बहुसंख्याकांनी अल्पसंख्याकांवर हुकूम गाजवू नये, त्यांचे मन जिंकावे.
एक नेता, एक पक्ष, एक कार्यक्रम यांखाली संघटित व्हा
संयुक्त प्रांत शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची पाचवी परिषद, 24–25 एप्रिल 1948.
अनुसूचित जातींनी एकाच संघटनेखाली राजकीयदृष्ट्या एकत्र यावे, असे आवाहन त्यांनी केले.
मुख्य विचार: राजकीय एकजूट हाच शक्तीचा स्रोत आहे.
संविधानाचा मसुदा मांडताना
संविधानाचा मसुदा विचारार्थ घेण्याचा प्रस्ताव.
त्यांनी संविधानाच्या मसुद्याची मुख्य वैशिष्ट्ये स्पष्ट केली, त्यातील निर्णयांचे (उदा. भक्कम केंद्र आणि तपशीलवार तरतुदी) समर्थन केले आणि “संवैधानिक नैतिकते”ची गरज सांगितली.
मुख्य विचार: लोकशाहीसाठी लोकांमध्ये संवैधानिक नैतिकता जोपासली गेली पाहिजे.
मसुद्यातील अनुच्छेद 25 वर (संवैधानिक उपायांचा हक्क, आताचा अनुच्छेद 32)
संविधानाच्या मसुद्यावरील कलमवार चर्चा.
आपल्या मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणासाठी सर्वोच्च न्यायालयात जाण्याचा हक्क नागरिकांना देणारा हा अनुच्छेद संविधानातील सर्वांत महत्त्वाचा आहे, असे ते म्हणाले.
मुख्य विचार: त्यांनी या अनुच्छेदाचे वर्णन “संविधानाचा आत्माच आणि त्याचे हृदयच” असे केले.
संविधान स्वीकारण्यापूर्वीचे अखेरचे भाषण
संविधानाचे तिसरे वाचन.
त्यांनी सभेच्या कामाचा आढावा घेतला आणि तीन इशारे दिले : “अराजकाच्या व्याकरणा”ऐवजी संवैधानिक मार्गांचा अवलंब करा, एखाद्या महान माणसाच्या पायांशी आपले स्वातंत्र्य वाहू नका, आणि राजकीय लोकशाहीचे रूपांतर सामाजिक लोकशाहीत करा.
मुख्य विचार: स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांना मान्यता देणारी सामाजिक लोकशाही असल्याशिवाय राजकीय लोकशाही टिकू शकत नाही.
श्रद्धा न ठेवणाऱ्यांना अष्टांगिक मार्गाकडे वळवले पाहिजे
27 देशांचे प्रतिनिधी उपस्थित असलेली वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट्सची परिषद (BAWS).
बुद्धांच्या शिकवणुकीच्या प्रसाराविषयी ते बौद्ध प्रतिनिधींशी बोलले.
मुख्य विचार: बौद्ध धर्माने आपला संदेश सक्रियपणे पसरवला पाहिजे (BAWS मधील शीर्षक).
बौद्ध धर्माने लोकशाही आणि समाजवादी समाजरचनेचा मार्ग खुला केला
वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट्सची परिषद (25 मे – 6 जून 1950).
बौद्ध धर्म भारतात इतक्या उंचीवर पोहोचून नंतर नाहीसा का झाला, हे आपल्याला समजून घ्यायचे आहे, असे त्यांनी एका आंतरराष्ट्रीय बौद्ध संमेलनात सांगितले, आणि बौद्ध धर्मातील लोकशाही वृत्तीविषयीही ते बोलले.
मुख्य विचार: बौद्ध धर्मात लोकशाही आणि समता यांची मूल्ये आहेत.
स्त्रियांची सामाजिक प्रगती हेच विधेयकाचे उद्दिष्ट होते
शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या बेळगाव जिल्हा शाखेने आयोजित केलेली सुमारे 50,000 लोकांची सभा (BAWS मधील वृत्तांतानुसार).
हिंदू कोड बिलाचा उद्देश स्त्रियांचे सामाजिक स्थान सुधारणे हा होता, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
मुख्य विचार: कायदा सुधारणेने स्त्रियांना कुटुंबात समान हक्क दिले पाहिजेत.
मंत्रिमंडळातून दिलेल्या राजीनाम्याचे स्पष्टीकरण देणारे निवेदन
कायदामंत्रिपदाचा राजीनामा; सभागृहात निवेदन वाचण्याची परवानगी न मिळाल्यामुळे त्यांनी ते वृत्तपत्रांना दिले.
मंत्रिमंडळ सोडण्याची कारणे त्यांनी नमूद केली : हिंदू कोड बिलाची झालेली गत, अनुसूचित जातींकडे झालेले दुर्लक्ष, परराष्ट्र धोरण आणि काश्मीर यांबाबतचे मतभेद, आणि मंत्रिमंडळाची कार्यपद्धती.
मुख्य विचार: हिंदू कोड बिल मरू देणाऱ्या सरकारमध्ये ते राहणार नव्हते.
संसदीय लोकशाहीच्या अपयशाचा परिणाम बंड, अराजक आणि साम्यवाद यांत होईल
1951–52 च्या निवडणूक प्रचारादरम्यान विद्यार्थी संसदेसमोर केलेले भाषण.
संसदीय लोकशाही कशी चालते हे त्यांनी स्पष्ट केले, आणि ती सामाजिक व आर्थिक न्याय देण्यात अपयशी ठरली तर काय घडेल, याचा इशारा दिला.
मुख्य विचार: संसदीय लोकशाहीने प्रत्यक्ष प्रश्न सोडवले पाहिजेत, अन्यथा लोक तिच्याकडे पाठ फिरवतील.
लोकशाही यशस्वीपणे चालण्यासाठी आवश्यक पूर्वअटी
पुणे जिल्हा विधि ग्रंथालयात एका प्रतिमेचे अनावरण आणि ग्रंथसंग्रहाचे उद्घाटन.
लोकशाहीसाठी आवश्यक अटी त्यांनी सांगितल्या : डोळ्यांत भरणारी विषमता नसावी, खरा विरोधी पक्ष असावा, कायदा आणि प्रशासन यांत समता असावी, संवैधानिक नैतिकता असावी, बहुमताची जुलूमशाही नसावी, समाजात नैतिक व्यवस्था असावी आणि सार्वजनिक सद्सद्विवेकबुद्धी असावी.
मुख्य विचार: लोकशाही चालायची असेल तर डोळ्यांत भरणारी विषमता आणि दडपलेला वर्ग असता कामा नये.
भारतातील लोकशाहीच्या भवितव्यावरील चित्रित मुलाखत
एका पाश्चात्त्य मुलाखतकाराने कॅमेऱ्यासमोर घेतलेली छोटी मुलाखत; फ्रान्सिस प्रिचेट यांच्या कालपटात तिचे वर्ष 1953 दिले आहे.
भारतातील लोकशाहीच्या भवितव्याविषयी ते बोलतात अशी छोटी चित्रित मुलाखत. ती BAWS मध्ये छापलेली नाही.
मुख्य विचार: भारतीय लोकशाहीविषयीच्या प्रश्नांना ते उत्तरे देत असल्याची दुर्मीळ चित्रित नोंद.
उस्मानिया विद्यापीठाने डॉ. बी. आर. आंबेडकरांचा सन्मान केला
डॉक्टर ऑफ लिटरेचर (डी.लिट.) ही मानद पदवी प्रदान करण्यासाठीचा विशेष दीक्षांत समारंभ, 12 जानेवारी 1953.
संविधानासाठी केलेल्या त्यांच्या कार्याची दखल घेऊन दिलेली मानद पदवी स्वीकारतानाचे भाषण.
मुख्य विचार: एका भारतीय विद्यापीठाने संविधानकर्त्याला दिलेली मान्यता.
आंध्र राज्य विधेयकावर
आंध्र राज्याच्या निर्मितीवरील चर्चा.
बहुभाषिक राज्यांमधील अल्पसंख्याकांच्या संरक्षणाविषयी बोलताना त्यांनी राज्यपालांना विशेष अधिकार देण्याचा प्रस्ताव मांडला, आणि आपण “भाडोत्री तट्टू” (a hack) होतो आणि संविधान “जाळणारा पहिला माणूस” आपणच असू, ही त्यांची प्रसिद्ध विधाने केली.
मुख्य विचार: अल्पसंख्याकांचे संरक्षण न करणारे संविधान ठेवण्याच्या लायकीचे नाही.
आंतरराष्ट्रीय परिस्थितीवर (परराष्ट्र धोरण)
परराष्ट्र धोरणावरील चर्चा.
सरकारचे परराष्ट्र धोरण कोणत्या तत्त्वांवर आधारलेले होते, याची त्यांनी चर्चा केली.
मुख्य विचार: परराष्ट्र धोरण स्पष्ट तत्त्वांवर आधारलेले असले पाहिजे.
अनुसूचित जाती व जमाती आयुक्तांच्या 1953 च्या अहवालावर
वार्षिक अहवालावरील चर्चा.
अनुसूचित जाती व जमातींच्या कल्याणाबाबत सरकारच्या कामगिरीवर त्यांनी टीका केली.
मुख्य विचार: प्रत्यक्ष कृतीशिवाय संवैधानिक संरक्षक तरतुदींना फारसा अर्थ नाही.
अस्पृश्यता (गुन्हे) विधेयकावर
अस्पृश्यतेच्या आचरणाबद्दल शिक्षा करणाऱ्या विधेयकावरील चर्चा.
अस्पृश्यताविरोधी कायदा प्रत्यक्षात कसा राबवला जावा, यावर ते बोलले.
मुख्य विचार: अस्पृश्यताविरोधी कायदे अंमलात आणता येतील इतके भक्कम असले पाहिजेत.
माझे जीवनतत्त्वज्ञान
रेडिओवरील भाषण.
त्यांनी भगवद्गीतेतील सामाजिक तत्त्वज्ञान नाकारले, आणि आपले तत्त्वज्ञान स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांवर आधारलेले आहे, ही तत्त्वे आपण फ्रेंच राज्यक्रांतीतून नव्हे, तर बुद्धांच्या शिकवणुकीतून घेतली आहेत, असे सांगितले.
मुख्य विचार: त्यांच्या तत्त्वज्ञानाची मुळे राज्यशास्त्रात नव्हे, तर धर्मात होती.
भारतातील बौद्ध चळवळ : एक आराखडा
वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट्सची तिसरी परिषद.
भारतात बौद्ध धर्माच्या प्रसारासाठी त्यांनी एक योजना मांडली, आणि आधी ब्राह्मणांचे धर्मांतर करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या ख्रिश्चन मिशनऱ्यांच्या चुका पुन्हा करू नका, असा इशारा बौद्ध संघटनांना दिला.
मुख्य विचार: भारतात बौद्ध धर्माच्या पुनरुज्जीवनासाठी संघटित प्रयत्नांची गरज आहे.
बीबीसी रेडिओ मुलाखत
बीबीसीसाठी ध्वनिमुद्रित केलेली मुलाखत; प्रसिद्ध झालेल्या आवृत्तीत मुलाखतकाराचे नाव दिलेले नाही.
21 मिनिटांच्या या ध्वनिमुद्रित मुलाखतीत ते इतर विषयांबरोबरच गांधींशी असलेल्या आपल्या मतभेदांविषयी बोलतात. ती BAWS मध्ये छापलेली नाही.
मुख्य विचार: गांधींशी असलेल्या मतभेदांचे त्यांनी स्वतःच्या आवाजात दिलेले स्वतःचे निवेदन.
संविधान (चौथी सुधारणा) विधेयकावर
मालमत्तेच्या हक्कात सुधारणा करण्यावरील चर्चा.
संविधान जाळण्याविषयीच्या त्यांच्या आधीच्या विधानावरून मारलेल्या टोमण्याला उत्तर देताना त्यांनी, देवाची प्रतिष्ठापना होण्याआधीच दैत्याने ताबा घेतलेल्या मंदिराचे उदाहरण देऊन ते विधान स्पष्ट केले.
मुख्य विचार: चांगले संविधानही ते राबवणाऱ्यांकडून बिघडवले जाऊ शकते.
राज्य पुनर्रचना विधेयकावर
राज्यांच्या सीमा नव्याने आखण्यावरील चर्चा.
मुंबई शहराला दिले गेलेले स्थान हा या चर्चेतील वादळाचा केंद्रबिंदू आहे, असे ते म्हणाले, आणि त्यांनी भाषिक राज्यांच्या समस्यांची चर्चा केली.
मुख्य विचार: कोणत्याही एका समुदायाला इतरांवर वर्चस्व गाजवता येणार नाही, अशा रीतीने राज्यांची रचना झाली पाहिजे.
मला बौद्ध धर्म का आवडतो
ब्रिटिश ब्रॉडकास्टिंग कॉर्पोरेशन (बीबीसी), लंडन यांच्यासाठीचे भाषण, 12 मे 1956 (BAWS मधील टीपेनुसार); त्यात दोन प्रश्नांची उत्तरे आहेत : त्यांना बौद्ध धर्म का अधिक पसंत आहे, आणि तो जगासाठी किती उपयुक्त आहे.
केवळ बौद्ध धर्मातच तीन तत्त्वांचा मिलाफ आहे, असे ते म्हणाले – प्रज्ञा (अंधश्रद्धेच्या विरुद्ध असलेली समज), करुणा (प्रेम) आणि समता.
मुख्य विचार: समज, प्रेम आणि समता यांच्या एकत्रित आधारामुळे बौद्ध धर्म आधुनिक जगासाठी योग्य ठरतो.
भारतातील लोकशाहीचे भवितव्य
व्हॉइस ऑफ अमेरिकासाठी प्रसारित केलेले भाषण.
समाजाला परस्परांपासून अलग असलेल्या गटांमध्ये विभागणारी भारतातील जातिव्यवस्था म्हणजे लोकशाहीला आवश्यक असलेल्या आदर्शांचा कायमस्वरूपी नकार आहे, असा युक्तिवाद त्यांनी केला.
मुख्य विचार: जातिव्यवस्था म्हणजे लोकशाहीचा कायमस्वरूपी नकार.
भारतात बौद्ध धर्माची लाट कधीही ओसरणार नाही
2500 व्या बुद्ध जयंतीनिमित्त सभा.
बुद्धांच्या जीवनावर बोलल्यानंतर, आपण ऑक्टोबर 1956 मध्ये बौद्ध धर्म स्वीकारणार असल्याची घोषणा त्यांनी केली.
मुख्य विचार: एकदा पुनरुज्जीवित झालेला बौद्ध धर्म भारतातून पुन्हा नाहीसा होणार नाही.
बौद्ध धर्म स्वीकारल्यानंतरचे भाषण (दीक्षा)
14 ऑक्टोबर 1956 च्या सामूहिक धर्मांतर समारंभाच्या दुसऱ्या दिवशी; मराठीत केलेले भाषण.
हा समारंभ नागपुरात का घेतला (बौद्ध धर्माचा प्रसार करणाऱ्या नाग लोकांची भूमी), त्यांनी बौद्ध धर्मच का निवडला, आणि नव्या बौद्धांनी काय केले पाहिजे, हे त्यांनी स्पष्ट केले.
मुख्य विचार: धर्मांतर म्हणजे समता आणि स्वाभिमानाचे नवे जीवन.
बुद्ध की कार्ल मार्क्स
वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट्सच्या चौथ्या परिषदेच्या शेवटी केलेले भाषण (BAWS नुसार हे भाषण नेपाळच्या राजाच्या राजवाड्यात झाले).
त्यांनी बुद्ध आणि मार्क्स यांची तुलना केली, आणि बुद्धांच्या अहिंसक मार्गाने हुकूमशाहीशिवाय समता साध्य करता येते, असा युक्तिवाद केला.
मुख्य विचार: बुद्धांचा मार्ग हिंसेशिवाय न्याय साध्य करतो.
