निळा ध्वज आणि इतर प्रतीके

आंबेडकर जयंतीच्या (त्यांचा जन्मदिवस, 14 एप्रिल) कोणत्याही उत्सवात गेलात, तर तुम्हाला निळ्या रंगाचा सागर दिसेल. लोक एकमेकांना “जय भीम” म्हणून अभिवादन करतात. निळा सूट घातलेल्या, हातात पुस्तक धरलेल्या व्यक्तीचा पुतळा पुढचा मार्ग दाखवत असतो.

ही प्रतीके लाखो लोकांसाठी महत्त्वाची आहेत. पण त्यांच्याबद्दल सांगितल्या जाणाऱ्या प्रत्येक कथेला नोंदींचा आधार आहे असे नाही. जुने दस्तऐवज काय दाखवतात आणि लोक काय मानू लागले आहेत, यांतील फरक आम्ही येथे स्पष्ट करतो.

निळ्या रंगाबद्दल जुन्या नोंदी काय सांगतात

डॉ. आंबेडकरांनी निळा रंग का निवडला हे स्पष्ट करणारे त्यांचे एकही भाषण किंवा पत्र आम्हाला सापडले नाही. पुणे विद्यापीठातील माजी प्राध्यापक रावसाहेब कसबे यांनी म्हटले आहे की निळा रंग दलितांच्या निषेधाचा रंग कसा बनला, याचा सर्वमान्य इतिहास उपलब्ध नाही ¹.

नोंदी मात्र हे निश्चितपणे दाखवतात की त्यांच्या हयातीतच त्यांच्या संघटना निळे ध्वज वापरत होत्या. दोन संघटनांच्या घटनांमध्ये आणि 1946 ते 1951 या काळातील अनेक वृत्तपत्रीय व पोलीस अहवालांमध्ये त्यांचे वर्णन आहे. हे सर्व अधिकृत लेखन आणि भाषणे खंडांमध्ये पुनर्मुद्रित झाले आहे.

समता सैनिक दलाचा ध्वज

समता सैनिक दल (“समतेच्या सैनिकांची सेना”) हे त्यांच्या सभांमध्ये शिस्त राखणारे स्वयंसेवक दल होते. 1932 पर्यंत त्याचे स्वयंसेवक मुंबईत काम करू लागले होते ². बहुतेक वृत्तांतांनुसार त्याची सुरुवात 1927 मध्ये झाली ³.

दलाच्या लिखित घटनेचा मसुदा 1944 मध्ये तयार करून मान्यतेसाठी डॉ. आंबेडकरांकडे पाठवण्यात आला ⁴. त्यात ध्वजाचे अचूक वर्णन आहे ⁵:

• चार फूट लांब आणि अडीच फूट रुंद.
• “ध्वजाची संपूर्ण पार्श्वभूमी गडद निळी असेल”.
• वरच्या डाव्या कोपऱ्यात अकरा पांढरे तारे आणि मध्यभागी पांढरा सूर्य.
• सूर्याखाली निळ्या रंगात “S.C.F.” ही अक्षरे, आणि खालच्या उजव्या कोपऱ्यात पांढऱ्या रंगात “S.S.D.”.
• त्याचा अर्थ: “स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता, आणि आपले ध्येय गाठण्यासाठी लढा.”

शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनचा ध्वज

डॉ. आंबेडकरांनी 19 जुलै 1942 रोजी नागपूर येथे ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघ) स्थापन केले ⁶. जानेवारी 1955 मध्ये सुधारून प्रकाशित झालेल्या फेडरेशनच्या घटनेत म्हटले आहे:

“फेडरेशनच्या ध्वजात त्रिकोणी आकारात कापलेल्या निळ्या कापडावर तारे असतील.”

— ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची घटना, कलम XXVI ⁷

त्या काळातील अहवाल याच्याशी जुळतात. 17 फेब्रुवारी 1946 रोजी मुंबईतील नरे पार्क येथे डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः “अनुसूचित जातींचा ध्वज” फडकवला ⁸. जानेवारी 1950 मध्ये मिरवणुकांमध्ये “पक्षाचे निळे ध्वज” होते ⁹. नोव्हेंबर 1951 मध्ये एका वक्त्याने “निळ्या ध्वजाखाली” उभ्या राहिलेल्या एकजुटीची प्रशंसा केली, आणि शिवाजी पार्कवरील एक प्रचंड सभा “फेडरेशनच्या ताऱ्यांनी जडवलेल्या निळ्या ध्वजांनी” भरून गेली होती; स्वयंसेवकांनी निळ्या टोप्या घातल्या होत्या ¹⁰.

त्यांचा पहिला पक्ष, स्वतंत्र मजूर पक्ष (1936), याचे काय? त्याच्या ध्वजाचे विश्वसनीय वर्णन आम्हाला सापडले नाही.

रिपब्लिकन पक्ष: चक्र असलेला निळा ध्वज

सप्टेंबर 1956 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी फेडरेशनचे रूपांतर नव्या रिपब्लिकन पक्षात करण्याचे ठरवले ¹¹. त्यांच्या निधनानंतर, ऑक्टोबर 1957 मध्ये त्यांच्या अनुयायांनी हा पक्ष सुरू केला ¹². या पक्षाचा ध्वज निळा असून त्याच्या मध्यभागी पांढरे चक्र, म्हणजे अशोक चक्र, आहे ^{13 14}. आज बहुतेक लोकांच्या डोळ्यांसमोर येणारा “चक्र असलेला निळा ध्वज” हाच आहे. अनेक भारतीय बौद्धही हा ध्वज फडकवतात ^{15 16}.

निळाच का? लोकप्रिय स्पष्टीकरणे

हे नंतरच्या लेखकांनी आणि कार्यकर्त्यांनी लावलेले अर्थ आहेत; डॉ. आंबेडकरांचे नोंदलेले शब्द नव्हेत:

• आकाश. निळा हा आकाशाचा रंग आहे, आणि आकाश कोणताही भेदभाव न करता सर्वांना व्यापते ^{1 13}.
• त्यांचा आवडता रंग. एका कार्यकर्त्याच्या मते निळा हा त्यांचा आवडता रंग होता ¹³.
• त्यांचा निळा सूट. काही जणांच्या मते त्यांच्या चित्रांमधील सूटवरून या ध्वजाची प्रेरणा मिळाली ¹.
• महार ध्वज. 2017 मधील एका लेखात इतिहासकार क्रिस्तोफ जाफ्रलो यांचा हवाला देऊन म्हटले आहे की त्यांनी आधीपासून असलेला निळा महार ध्वज आपल्या मजूर पक्षाचा ध्वज बनवला ¹. जाफ्रलो यांच्या पुस्तकात आम्ही हे पडताळून पाहू शकलो नाही.

चक्र: अशोक चक्र आणि धम्मचक्र

हे चक्र बौद्ध राजा असलेल्या सम्राट अशोकाने इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकात सारनाथ येथे उभारलेल्या सिंहशीर्षावरून (Lion Capital) आले आहे. राष्ट्रध्वजावर ते गडद निळ्या (नेव्ही ब्लू) रंगाचे असून त्याला 24 आरे आहेत ¹⁷. बौद्ध लोक त्याला धम्मचक्र, म्हणजे “शिकवणीचे चक्र”, म्हणतात. बुद्धांच्या पहिल्या प्रवचनाला हे चक्र गतिमान करणे असे म्हटले जाते ¹⁸.

23 जून 1947 रोजी संविधान सभेने डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांच्या अध्यक्षतेखाली एक ध्वज समिती नेमली ¹⁹. डॉ. आंबेडकर या समितीचे सदस्य होते ²⁰. समितीने काँग्रेसचा तिरंगा कायम ठेवला, पण त्यावरील सूत कातण्याच्या चाकाऐवजी (चरखा) अशोकाचे चक्र घातले. संविधान सभेने 22 जुलै 1947 रोजी हा ध्वज स्वीकारला ¹⁹.

यात त्यांचा वाटा किती मोठा होता? कीर याबाबत काळजीपूर्वक लिहितात. डॉ. आंबेडकर चक्राच्या बाजूने बोलले, हे ते केवळ ऐकीव माहिती म्हणून नोंदवतात ²⁰. 1950 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी श्रोत्यांना आठवण करून दिली की स्वतंत्र भारताने आपल्या ध्वजावरील चक्रासाठी बौद्ध धर्माकडे पाहिले होते ²¹. त्यांनी एकट्यानेच हे चक्र निवडले किंवा त्याची रचना केली, या दाव्यांना आम्हाला सापडलेल्या नोंदींचा आधार नाही.

पंचशील (बौद्ध) ध्वज

आंतरराष्ट्रीय बौद्ध ध्वजाची रचना 1885 मध्ये कोलंबो, सिलोन (श्रीलंका) येथे एका समितीने केली. त्याचे पट्टे निळे, पिवळे, लाल, पांढरे आणि नारिंगी आहेत. बुद्धांना ज्ञानप्राप्ती झाल्यानंतर त्यांच्यातून हेच रंग प्रकाशले, असे म्हटले जाते ²². जागतिक बौद्ध बंधुत्व संघटनेने (World Fellowship of Buddhists) 1950 मध्ये तो आंतरराष्ट्रीय ध्वज म्हणून स्वीकारला ²². 25 मे ते 6 जून 1950 या काळात सिलोनमध्ये झालेल्या त्या पहिल्या परिषदेला डॉ. आंबेडकर उपस्थित होते ²³.

14 ऑक्टोबर 1956 रोजी नागपूर येथे त्यांच्या धर्मांतराच्या वेळी लोक “हातात बौद्ध ध्वज घेऊन” लोंढ्याने येत होते ²⁴. बौद्ध धर्मातील “पाच शील” यांच्या नावावरून भारतीय बौद्ध या ध्वजाला अनेकदा पंचशील ध्वज म्हणतात ²⁵.

“जय भीम”

“जय भीम” म्हणजे “भीमाचा विजय असो”; हे त्यांच्या भीमराव या नावावरून आले आहे. एलिनॉर झेलियट “जय भीम” ची तुलना “जय हिंद” या राष्ट्रीय घोषणेशी करतात, आणि निमंत्रणपत्रिकांवर “सप्रेम जय भीम” (“प्रेमपूर्वक जय भीम”) असे लिहिलेले असते, असे नमूद करतात ¹². त्यांनी हे अभिवादन स्वीकारले, आणि अनुयायांना लिहिलेल्या पत्रांच्या शेवटी ते उत्तरादाखल “जय भीम” लिहीत ²⁰.

या अभिवादनाचे श्रेय सहसा बाबू हरदास एल. एन. (लक्ष्मण नगराळे, 1904–1939) यांना दिले जाते. ते नागपूरजवळच्या कामठी येथील नेते आणि डॉ. आंबेडकरांचे निष्ठावान अनुयायी होते ^{26 27}. दलित पँथरचे सहसंस्थापक ज. वि. पवार यांचा हवाला देत बीबीसी न्यूजने म्हटले आहे की हरदास यांनी समता सैनिक दलाच्या स्वयंसेवकांना “राम राम” सारख्या जुन्या अभिवादनांऐवजी “जय भीम” म्हणून एकमेकांना अभिवादन करण्यास सांगितले ²⁷.

निळ्या सूटमधील पुतळा

त्यांच्या बहुतेक पुतळ्यांमध्ये ते निळा थ्री-पीस सूट घालून, भारताचे संविधान हातात धरून, बोटाने पुढे दिशा दाखवताना दिसतात ^{1 13}. संसद भवनाच्या आवारात बसवलेल्या पुतळ्याचे वर्णनही झेलियट यांनी असेच केले आहे: एका हातात संविधान, दुसरा हात दिशा दाखवणारा ¹².

या प्रतिमेला खोल अर्थ आहे. जातीच्या नियमांनुसार “अस्पृश्यांना” अनेकदा चांगले कपडे घालण्यास मनाई होती ¹. अनेक अनुयायांसाठी हा सूट सांगतो: समान, शिक्षित, आधुनिक. ते पुस्तक म्हणजे त्यांनी लिहिण्यास मदत केलेले संविधान. झेलियट यांनी नोंदवले आहे की त्यांच्या लोकप्रिय चित्रांमध्ये ते सहसा निळ्या सूटमध्ये, हातात पुस्तक आणि खिशात पेन अशा रूपात दिसतात ¹².

दीक्षाभूमीवरील स्तूप

नागपूरची दीक्षाभूमी (“दीक्षेची भूमी”) हे ते ठिकाण आहे, जिथे 1956 मध्ये त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला. तिथल्या भव्य पांढऱ्या घुमटाची रचना नागपूरचे वास्तुविशारद शिवदान मल यांनी केली ²⁸. राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांच्या हस्ते 18 डिसेंबर 2001 रोजी या स्तूपाचे उद्घाटन झाले ²⁹.

घुमटाचा व्यास 36 मीटर आहे, आणि स्तूपांमध्ये सहसा न आढळणारी गोष्ट म्हणजे तो आतून पोकळ आहे. मुख्य सभागृह सुमारे 64 बाय 64 मीटरचे आहे ³⁰. भारतीय टपाल विभागाने 2017 मध्ये तो टपाल तिकिटावर छापला.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• फेडरेशनचा ध्वज. फेडरेशनच्या घटनेनुसार निळ्या कापडावर “तारे” होते ⁷. एस. आर. दारापुरी यांच्या मते तो अशोक चक्र असलेला निळा ध्वज होता ¹³. 1950 च्या दशकातील अहवालांत “ताऱ्यांनी जडवलेल्या” ध्वजांचे वर्णन आहे, आणि त्यावरून घटनेतील वर्णनालाच दुजोरा मिळतो.
• “11 pointed stars”. दलाच्या घटनेतील या इंग्रजी शब्दांचा अर्थ अकरा तारे असाही होऊ शकतो किंवा अकरा टोकांचे तारे असाही ⁵. आम्ही त्याचा अर्थ अकरा तारे असा घेतला आहे.
• “जय भीम” कधी सुरू झाले. बीबीसी 1935 हे वर्ष देते ²⁷. द वायरच्या मते हरदास यांनी ते प्रथम 1932 मध्ये कामठी येथील एका भाषणात वापरले आणि 1938 मध्ये मकरनपूर येथे त्याचा प्रसार केला ³¹.
• 1947 ची ध्वज समिती. चक्रबर्ती यांच्या मते तिच्यात नऊ सदस्य होते ¹⁹; बहुतेक याद्यांमध्ये फक्त सहा नावे आहेत.
• नागपूर, 1956 मधील बौद्ध ध्वज. कीर निळे, लाल आणि हिरवे पट्टे असलेल्या ध्वजांचे वर्णन करतात; हे पाच रंगांच्या ध्वजाशी जुळत नाही ²⁰.
• “सर्वांत मोठा पोकळ स्तूप”. काही स्रोतांनुसार भारतातील, तर इतरांनुसार जगातील ^{30 32}.

अधिक वाचा

• समता सैनिक दलाची घटना (लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, परिशिष्ट II) — यात ध्वजाचे वर्णन आहे.
• ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची घटना (लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2) — यात ध्वजाविषयीचे कलम XXVI आहे.
• दलित चळवळीतील निळ्या रंगाचे महत्त्व (सबरंगइंडिया) — निळाच का, याविषयी अभ्यासक आणि कार्यकर्ते.
• “जय भीम” प्रथम कोणी म्हटले? (बीबीसी न्यूज हिंदी) — बाबू हरदास यांची कहाणी.
• राष्ट्रध्वज आणि पक्षध्वज (एस. चक्रबर्ती, FIAV) — 1947 चा ध्वज कसा निवडला गेला.

संदर्भ

1. सबरंगइंडिया sabrangindia.in ↗ ↩
2. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 85 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
3. विकिपीडिया (फक्त दिशादर्शक) en.wikipedia.org ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 566 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 572 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 455 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 474 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 363 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 397 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 450, 456 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 152 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. झेलियट, From Untouchable to Dalit, पृ. 115 archive.org ↗ ↩
13. द वीक (PTI) theweek.in ↗ ↩
14. विकिमीडिया कॉमन्स commons.wikimedia.org ↗ ↩
15. विकिपीडिया – बौद्ध ध्वज (फक्त दिशादर्शक) en.wikipedia.org ↗ ↩
16. विकिमीडिया कॉमन्स छायाचित्र commons.wikimedia.org ↗ ↩
17. भारतीय मानक ब्युरो services.bis.gov.in ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 552 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. चक्रबर्ती, FIAV fiav.org ↗ ↩
20. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 394 archive.org ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 402 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. ट्रायसिकल tricycle.org ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 404 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 545 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
25. विकिमीडिया कॉमन्स छायाचित्र, नागपूर commons.wikimedia.org ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 15 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. बीबीसी न्यूज हिंदी bbc.com ↗ ↩
28. वनइंडिया (UNI), 2007 oneindia.com ↗ ↩
29. टाइम्स ऑफ इंडिया, 2001 timesofindia.indiatimes.com ↗ ↩
30. भारतीय टपाल तिकिटावरील मजकूर istampgallery.com ↗ ↩
31. द वायर thewire.in ↗ ↩
32. द ट्रिब्यून, 2002 tribuneindia.com ↗ ↩