प्रेरणा आणि प्रभाव

कोणीही एकट्याने घडत नाही. डॉ. आंबेडकरांना भारताच्या भूतकाळातील विचारवंतांनी, न्यूयॉर्कमधील एका थोर शिक्षकाने, आणि एका गरीब विद्यार्थ्याला अगदी गरजेच्या वेळी मदत करणाऱ्या काही उदार व्यक्तींनी घडवले. आपले आदर्श कोण आहेत, हे स्पष्टपणे सांगण्याची काळजीही त्यांनी घेतली. पुढे ते स्वतः लाखो लोकांचे प्रेरणास्थान बनले.

“गौतम बुद्ध, कबीर आणि महात्मा फुले यांचा भक्त”

28 ऑक्टोबर 1954 रोजी मुंबईतील नायगाव येथील पुरंदरे स्टेडियमवर सुमारे 25,000 लोक जमले. त्यांच्या वयाला साठ वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल त्यांचा सन्मान करण्यासाठी ते आले होते. त्यांच्या उत्तरादाखल भाषणाचा एक पोलीस अहवाल उपलब्ध आहे. त्यात नोंदवले आहे की ते म्हणाले, “ते गौतम बुद्ध, कबीर आणि महात्मा फुले यांचे भक्त आणि विद्या, स्वाभिमान आणि शील यांचे उपासक आहेत” ¹.

हा एका पोलीस अधिकाऱ्याने केलेला सारांश आहे; हे त्यांचे नेमके शब्द नाहीत. याच भाषणाच्या मराठी वृत्तांतांचा द मूकनायकने केलेला अनुवाद सांगतो की त्यांनी बुद्धांना आपले पहिले आणि सर्वांत मोठे गुरू, कबीरांना दुसरे आणि फुल्यांना तिसरे गुरू म्हटले ². अभ्यासक एलेनॉर झेलियट यांनीही नोंदवले आहे की त्यांनी या तिघांना आपले गुरू म्हटले ³.

बुद्ध

बुद्धांशी त्यांची पहिली ओळख एका पुस्तकातून झाली. शाळेतील एक महत्त्वाची परीक्षा ते उत्तीर्ण झाले, तेव्हा लेखक दादा केळुसकर यांनी त्यांना “बुद्धांच्या जीवनावरील आपल्या पुस्तकाची एक प्रत” दिली ⁴. 1954 मध्ये ते म्हणाले की या पुस्तकाचा त्यांच्या मनावर मोठा ठसा उमटला, आणि तेव्हापासून ते बुद्धांचे अनुयायी आहेत ⁵.

बुद्धांशी जोडलेल्या ठिकाणांवरून आणि नावांवरून त्यांनी आपल्या घराला राजगृह आणि आपल्या पहिल्या महाविद्यालयाला सिद्धार्थ हे नाव दिले ³. 1954 मधील एका रेडिओ भाषणात त्यांनी स्पष्ट केले की स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता हे त्यांचे आदर्श बुद्धांकडून आले आहेत:

“माझ्या तत्त्वज्ञानाची मुळे धर्मात आहेत, राज्यशास्त्रात नाहीत. मी ती माझे गुरू, बुद्ध, यांच्या शिकवणीतून घेतली आहेत.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, “माझे जीवनतत्त्वज्ञान” (My Philosophy of Life), आकाशवाणी, 3 ऑक्टोबर 1954 ⁶

दोन वर्षांनंतर, 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी, नागपूर येथे त्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला (बौद्ध धर्मावरील प्रकरण पाहा).

कबीर

कबीर हे पंधराव्या शतकातील संतकवी होते. त्यांनी जातिभेदाची आणि पोकळ कर्मकांडांची थट्टा केली ³. भीमराव कबीरांच्या वाणीसोबत लहानाचे मोठे झाले. त्यांच्या वडिलांचे आणि आईचे, अशी दोन्ही कुटुंबे कबीर परंपरेचे पालन करत; या परंपरेचे अनुयायी जातीचे नियम बाजूला ठेवत ⁷. 1954 च्या त्यांच्या भाषणाच्या मराठी वृत्तांतानुसार, त्यांनी आपल्या कबीरप्रेमाचा संबंध आपले वडील कबीरपंथी असण्याशी जोडला ².

कबीर अखेरपर्यंत त्यांच्यासोबत राहिले. 5 डिसेंबर 1956 च्या आपल्या शेवटच्या रात्री ते कबीरांचे एक गीत गात आपल्या शयनकक्षाकडे गेले ⁷.

जोतिराव फुले

जोतिराव (जोतिबा) फुले (1827–1890) हे पुण्यातील समाजसुधारक होते. त्यांनी 1873 मध्ये सत्यशोधक समाजाची (“सत्याचा शोध घेणाऱ्यांचा समाज”) स्थापना केली, आणि “अस्पृश्य” मुलांसाठी शाळा चालवणारे ते पहिले हिंदू होते ³. भीमरावांच्या जन्माच्या काही महिने आधी त्यांचे निधन झाले.

डॉ. आंबेडकरांनी 1946 मधील आपला शूद्र पूर्वी कोण होते? हा ग्रंथ त्यांना अर्पण केला:

“महात्मा जोतिबा फुले (1827—1890) यांच्या स्मृतीस अर्पण — आधुनिक भारतातील सर्वश्रेष्ठ शूद्र, ज्यांनी हिंदूंच्या खालच्या वर्गांना, ते उच्च वर्गांचे गुलाम आहेत याची जाणीव करून दिली, आणि ज्यांनी अशी शिकवण दिली की भारतासाठी परकीय राजवटीपासून स्वातंत्र्य मिळवण्यापेक्षा सामाजिक लोकशाही अधिक महत्त्वाची आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, शूद्र पूर्वी कोण होते? (1946) या ग्रंथाची अर्पणपत्रिका ⁸

विद्या, स्वाभिमान आणि शील

1954 च्या त्याच अहवालानुसार ते तीन गोष्टींची उपासना करत: विद्या, स्वाभिमान आणि शील ⁵. अनुयायी यांना अनेकदा त्यांची तीन “दैवते” म्हणतात. त्यांनी जमलेल्या लोकांना सांगितले की आयुष्यात प्रगती करू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकासाठी विद्या आवश्यक आहे ⁵.

हे आदर्श त्यांच्या संपूर्ण आयुष्यात दिसतात. 1924 मध्ये त्यांनी “बहिष्कृत” समाजांच्या मदतीसाठी बहिष्कृत हितकारिणी सभा ही संस्था स्थापन केली; तिचे ब्रीदवाक्य होते “शिका, संघर्ष करा, संघटित व्हा” ⁹. शिक्षणाला पहिले स्थान होते. स्वाभिमान म्हणजे धर्मातसुद्धा अपमान स्वीकारायला नकार देणे: रमाबाईंनी “अस्पृश्य” म्हणून पंढरपूरच्या मंदिरापासून दूर उभे राहावे, हे त्यांनी होऊ दिले नाही ⁷. त्यांच्या मते, विद्येला इतरांसाठी उपयुक्त बनवणारी गोष्ट म्हणजे शील.

त्यांनी सन्मान केलेल्या इतर व्यक्ती

त्यांच्या ग्रंथांच्या अर्पणपत्रिकांवरून ते कोणाचा आदर करत, हे दिसते:

• त्यांचे आई-वडील. रुपयाचा प्रश्न (1923) या ग्रंथात त्यांच्या शिक्षणासाठी आई-वडिलांनी केलेल्या “त्यागाचा” गौरव केला आहे ¹⁰.
• तीन संत. अस्पृश्य मूळचे कोण? (1948) या ग्रंथात नंदनार, रविदास आणि चोखामेळा या “अस्पृश्यांमध्ये जन्मलेल्या तीन प्रसिद्ध संतांचा” गौरव केला आहे ¹¹.
• त्यांच्या पहिल्या पत्नी, रमाबाई. त्यांच्या कुटुंबावरील प्रकरण पाहा.

जॉन ड्यूई आणि कोलंबिया

न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठात (1913–1916) त्यांनी तत्त्वज्ञ जॉन ड्यूई यांच्याकडे शिक्षण घेतले. ड्यूई शिकवत की, उपयुक्त ते ठेवून आणि हानिकारक ते सोडून देऊन, लोक आपला समाज टप्प्याटप्प्याने सुधारू शकतात ³. डॉ. आंबेडकरांनी जातिनिर्मूलन (1936) मध्ये त्यांचे अवतरण देताना त्यांचा उल्लेख “प्रा. जॉन ड्यूई, जे माझे शिक्षक होते आणि ज्यांचा मी खूप ऋणी आहे” असा केला ¹².

1930 मध्ये त्यांनी लिहिले की कोलंबियातील वर्गमित्र आणि “माझे थोर प्राध्यापक, जॉन ड्यूई, जेम्स शॉटवेल, एडविन सेलिगमन आणि जेम्स हार्वे रॉबिन्सन” हे त्यांचे सर्वांत चांगले मित्र होते ³. तीस वर्षांनंतरही ते ड्यूईंच्या वर्गातील लकबींची आनंदाने नक्कल करत, अशी आठवण सविता आंबेडकरांनी सांगितली ³. 5 जून 1952 रोजी कोलंबियाने त्यांना डॉक्टर ऑफ लॉज ही मानद पदवी दिली आणि त्यांचे वर्णन “एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचे शूर रक्षक” असे केले ^{7 13}.

तीन आश्रयदाते

शिक्षक आणि मराठी लेखक कृ. अ. “दादा” केळुसकर यांना एका सार्वजनिक बागेत वाचत बसलेला हा मुलगा दिसला. त्यांनी भीमरावांना पुस्तके वाचायला दिली आणि बडोद्याच्या महाराजांशी त्यांची ओळख करून दिली ⁷. अनेक वर्षांनंतर डॉ. आंबेडकरांनी बडोदा सरकारकडे या वृद्ध गृहस्थांना निवृत्तिवेतन देण्याची विनंती केली ⁷.

बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड (तिसरे) यांनी महाविद्यालयात असताना त्यांना दरमहा 25 रुपये दिले ⁷, आणि 1913 मध्ये कोलंबियातील शिक्षणासाठी तीन वर्षे दरमहा £11.50 ची शिष्यवृत्ती दिली ¹⁴. डॉ. आंबेडकरांनी ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती हा ग्रंथ त्यांना “माझ्या शिक्षणाच्या बाबतीत त्यांनी केलेल्या मदतीबद्दल माझ्या कृतज्ञतेचे प्रतीक म्हणून” अर्पण केला ¹⁵.

कोल्हापूरच्या शाहू महाराजांनी आपल्या संस्थानात जातीच्या अडथळ्यांविरुद्ध लढा दिला. 31 जानेवारी 1920 रोजी मूकनायक (“आवाज नसलेल्यांचा नायक”) हे वृत्तपत्र सुरू करण्यासाठी त्यांनी डॉ. आंबेडकरांना मदत केली ⁷. कीर नोंदवतात की मार्च 1920 मध्ये माणगाव येथील परिषदेत शाहू महाराजांनी लोकांना सांगितले: “आंबेडकरांच्या रूपाने तुम्हाला तुमचा उद्धारकर्ता मिळाला आहे” ⁷. त्याच वर्षी डॉ. आंबेडकरांना लंडनला परत जाण्यासाठी त्यांनी पैसेही उसने दिले ⁹.

त्यांनी प्रेरणा दिलेले लोक आणि चळवळी

• स्वयंसेवक आणि संघटक. नागपूरजवळच्या कामठी येथील बाबू हरदास एल. एन. यांच्यासारख्या तरुणांनी त्यांच्यासाठी सभा भरवल्या आणि स्वयंसेवक संघटित केले. अधिकृत खंडांमध्ये हरदास यांना “चाहते आणि निष्ठावान अनुयायी” म्हटले आहे ¹⁶. “जय भीम” या अभिवादनाचे श्रेय हरदास यांना दिले जाते (प्रतीकांवरील प्रकरण पाहा). 1939 मध्ये त्यांचे निधन झाले, आणि समता सैनिक दल आजही त्यांच्या स्मृतीत कामठी येथे दरवर्षी मेळा भरवते ¹⁷.
• एक राजकीय पक्ष. सप्टेंबर 1956 मध्ये त्यांनी आपल्या शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनच्या (अनुसूचित जाती महासंघ) जागी नवा रिपब्लिकन पक्ष आणण्याचा निर्णय घेतला ¹⁸. ऑक्टोबर 1957 मध्ये त्यांच्या अनुयायांनी त्याची औपचारिक स्थापना केली ³.
• एक बौद्ध संस्था. 1955 मध्ये त्यांनी भारतीय बौद्ध महासभेची (Buddhist Society of India) नोंदणी केली. त्यांच्यानंतर त्यांच्या कुटुंबाने आणि अनुयायांनी ही संस्था पुढे चालवली ¹⁹.
• एक धार्मिक चळवळ. 1951 मध्ये भारतात 180,823 बौद्ध होते; 1961 च्या जनगणनेपर्यंत ही संख्या 3,250,227 झाली. यांपैकी बहुतेक जण त्यांचे अनुसरण करून नव्याने बौद्ध झालेले होते ³.
• नवे आवाज. 1972 मध्ये तरुण सुशिक्षित बौद्धांनी दलित पँथरची स्थापना केली, आणि मराठीत एक प्रभावी नवे “दलित साहित्य” उदयाला आले ³. पुढे कांशीराम यांनी बहुजन समाज पक्षाची स्थापना केली ³.
• लोकप्रिय कला. दिनदर्शिका आणि पोस्टरांवर आजही त्यांना बुद्ध, फुले, शाहू आणि कबीर यांच्या शेजारी दाखवले जाते ²⁰.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• 1954 च्या भाषणातील शब्द. इंग्रजीतील एकमेव नोंद म्हणजे पोलिसांनी केलेला सारांश ⁵. “माझे पहिले गुरू” यांसारखी अधिक सविस्तर शब्दरचना मराठी वृत्तांतांतून आणि नंतरच्या अनुवादांतून येते ². राउंड टेबल इंडिया “भक्त” या ओळीचा संबंध त्यांच्या “हीरक महोत्सव समारंभाशी” जोडते, पण तारीख देत नाही ²¹. लेखन आणि भाषणे या खंडांवरून हे दोन्ही एकच प्रसंग असल्याचे दिसते.
• “तीन दैवते”. इंग्रजीतील प्राथमिक स्रोतांमध्ये “deities” (दैवते) हा शब्द आम्हाला आढळला नाही. पोलीस अहवालात “worshipper of” (…चे उपासक) असे म्हटले आहे ⁵.
• केळुसकरांनी बुद्धांवरील पुस्तक कधी दिले. प्रिचेट यांच्या मते 1907 मध्ये, मॅट्रिकनंतर; झेलियट यांच्या मते 1908 मध्ये ^{22 3}. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः याचा संबंध त्याआधीच्या एका परीक्षेशी, “इंग्रजी चौथी इयत्ता” या परीक्षेशी, जोडला ⁴.
• बडोद्याकडून मिळालेले पैसे. कीर महाविद्यालयासाठी दरमहा 25 रुपये असे सांगतात. प्रिचेट कोलंबियासाठी दरमहा £11.50 असे सांगतात. ही दोन वेगवेगळी अनुदाने होती; यात विरोधाभास नाही.
• रिपब्लिकन पक्षाच्या स्थापनेची तारीख. लेखन आणि भाषणे या खंडांत सप्टेंबर 1956 मधील निर्णयाची नोंद आहे ¹⁸; झेलियट औपचारिक सुरुवातीसाठी ऑक्टोबर 1957 ही तारीख देतात ³.

अधिक वाचा

• माझे जीवनतत्त्वज्ञान (लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 503) — 1954 मधील त्यांचे छोटे रेडिओ भाषण.
• एलेनॉर झेलियट, From Untouchable to Dalit (इंटरनेट आर्काइव्ह) — त्यांचा अमेरिकेतील अनुभव, त्यांचे गुरू आणि त्यांची चळवळ यांवरील निबंध.
• बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना — केळुसकरांनी भेट दिलेल्या पुस्तकाबद्दल त्यांचे स्वतःचे कथन.
• कोलंबिया विद्यापीठ ग्रंथालये: दिनदर्शिकांवरील चित्रकला — लोकप्रिय चित्रांमध्ये त्यांना त्यांच्या प्रेरणास्रोतांसोबत कसे दाखवले जाते.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission — केळुसकर, सयाजीराव आणि शाहू यांच्याविषयी तपशील.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 504–505 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. द मूकनायक en.themooknayak.com ↗ ↩
3. झेलियट, From Untouchable to Dalit, पृ. 225 archive.org ↗ ↩
4. बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना franpritchett.com ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 505 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 503 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 7–10 archive.org ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 7, अर्पणपत्रिका हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. प्रिचेट कालपट, 1920 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 6 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 7, पृ. 235 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 79 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
14. प्रिचेट कालपट, 1910 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 6 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 15 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. द वायर, 2026 thewire.in ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 152 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. इंडियन एक्सप्रेस, 2013 indianexpress.com ↗ ↩
20. कोलंबिया विद्यापीठ ग्रंथालये exhibitions.library.columbia.edu ↗ ↩
21. राउंड टेबल इंडिया roundtableindia.co.in ↗ ↩
22. प्रिचेट franpritchett.com ↗ ↩