गोलमेज

1930 ते 1935 या काळात डॉ. आंबेडकरांचे कार्य नाशिकमधील एका मंदिराच्या दरवाजापासून लंडनमधील परिषदांच्या सभागृहांपर्यंत पोहोचले. भारतासाठी नवे संविधान तयार होत होते, आणि “अस्पृश्य” मानल्या जाणाऱ्या, तेव्हा दलित वर्ग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लोकांनाही त्यात आवाज मिळेल, याची त्यांनी काळजी घेतली. त्यामुळे महात्मा गांधींशी त्यांचा एक प्रसिद्ध मतभेद झाला.

मंदिराचे दार ठोठावताना: काळाराम, नाशिक (1930)

नाशिकचे काळाराम मंदिर हे रामाचे एक प्रसिद्ध मंदिर आहे. अस्पृश्यांना आत जाण्याची परवानगी नव्हती. भाऊराव गायकवाड सचिव असलेल्या एका स्थानिक समितीने विश्वस्तांना इशारा दिला: मंदिर खुले करा, नाहीतर आंदोलनाला सामोरे जा ¹.

रविवार, 2 मार्च 1930 रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे 15,000 लोक जमले ¹. त्यांनी लोकांना सांगितले की मूर्तीचे दर्शन घेणे हा खरा उद्देश नाही:

“राम मंदिरात प्रवेश मिळाल्याने आपला खरा प्रश्न सुटणार नाही. … पण उच्चवर्णीय हिंदूंचे मन कसे आहे, हे जोखण्याची ही एक कसोटी आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, नाशिक, 2 मार्च 1930 (‘लेखन आणि भाषणे’ खंडाच्या संपादकांनी मराठी स्रोतावरून केलेले इंग्रजी भाषांतर) ²

3 मार्चपासून आंदोलकांच्या तुकड्या मंदिराच्या चारही दरवाजांसमोर बसू लागल्या. सुरुवात 125 पुरुष आणि 25 स्त्रियांनी झाली. मंदिर कुलूपबंदच राहिले ³. 9 एप्रिल रोजी रामनवमीच्या रथयात्रेत, दोन्ही बाजूंनी मिळून रथ ओढावा असा झालेला समझोता मोडला. दगडफेक झाली आणि डॉ. आंबेडकरांना किरकोळ दुखापत झाली ⁴. सवर्ण हिंदू पोलीस हवालदारही हल्ल्यात सामील झाले होते, असे त्यांनी गव्हर्नरांना पत्र लिहून कळवले ⁵.

हे आंदोलन अधूनमधून अनेक वर्षे चालू राहिले. डॉ. आंबेडकरांनी नंतर लिहिले की ते “पूर्ण सहा वर्षे” चालले, आणि 1935 मध्ये येवला येथे ते थांबवण्यात आले ⁶.

जनता आणि राष्ट्रीय व्यासपीठ (1930)

त्यांचे वृत्तपत्र बहिष्कृत भारत 1929 मध्ये बंद पडले होते. 2 ऑक्टोबर 1930 रोजी त्यांनी जनता (म्हणजे “लोक”) या नव्या वृत्तपत्राची घोषणा केली ⁷. ते लंडनमध्ये असताना त्यांचे सहकारी देवराव नाईक आणि बी. आर. कद्रेकर यांनी ते सुरू केले ⁷. 1931 च्या अखेरीस ते साप्ताहिक झाले होते ⁸. ते 1956 पर्यंत चालले ⁹.

8–9 ऑगस्ट 1930 रोजी नागपूर येथे भरलेल्या अखिल भारतीय दलित वर्ग काँग्रेसचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले ¹⁰. आपल्या लोकांनी ब्रिटिश आणि काँग्रेस, या दोघांपासूनही स्वतंत्र राहावे, असे ते म्हणाले ¹¹. त्यांनी असा इशाराही दिला:

“राजकीय सत्ता हा दलित वर्गाच्या दुखण्यांवरचा रामबाण उपाय ठरू शकत नाही. त्यांचा उद्धार त्यांच्या सामाजिक उन्नतीतच आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, नागपूर, 8 ऑगस्ट 1930 ¹²

लंडन: गोलमेज परिषदा (1930–1932)

नव्या संविधानावर चर्चा करण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने भारतीय नेत्यांना लंडनला बोलावले. या बैठकांना गोलमेज परिषदा म्हटले गेले. पहिली परिषद 12 नोव्हेंबर 1930 रोजी सुरू झाली आणि 19 जानेवारी 1931 रोजी संपली ⁷. त्या वेळी ब्रिटिश राजवटीविरुद्ध सविनय कायदेभंगाची चळवळ चालवत असलेले गांधी आणि काँग्रेस या परिषदेला उपस्थित राहिले नाहीत ⁷. दलित वर्गाच्या वतीने बोलण्यासाठी व्हाइसरॉयने डॉ. आंबेडकर आणि रावबहादूर आर. श्रीनिवासन यांना आमंत्रित केले ^{13 14}.

20 नोव्हेंबर 1930 रोजी त्यांनी परिषदेला सांगितले की 150 वर्षांच्या ब्रिटिश राजवटीनंतरही अस्पृश्यता संपलेली नाही, आणि दलित वर्गाला स्वराज्य हवे आहे, पण त्या सत्तेत आपला वाटा असला पाहिजे ¹⁴.

“आम्हाला असे वाटते की आमची गाऱ्हाणी आमच्याइतक्या चांगल्या प्रकारे दुसरे कोणीही दूर करू शकणार नाही, आणि राजकीय सत्ता आमच्या स्वतःच्या हातात आल्याशिवाय आम्ही ती दूर करू शकणार नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, गोलमेज परिषद, 20 नोव्हेंबर 1930 ¹⁵

श्रीनिवासन यांच्यासोबत त्यांनी लेखी अटी मांडल्या. पहिली अट होती “समान नागरिकत्व”: अस्पृश्यतेमुळे लादले जाणारे प्रत्येक कायदेशीर निर्बंध संपवणारा मूलभूत हक्क ¹⁶. निवडणुकांसाठी त्यांनी सर्व प्रौढांना मताधिकार, आणि दहा वर्षांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ व त्यानंतर राखीव जागांसह संयुक्त मतदारसंघ, अशी मागणी केली ¹⁷.

माहीत असावेत असे दोन शब्द. स्वतंत्र मतदारसंघात एखाद्या समाजाचे प्रतिनिधी फक्त त्याच समाजाचे मतदार निवडतात. संयुक्त मतदारसंघातील राखीव जागांमध्ये सर्वजण एकत्र मतदान करतात, पण काही जागा फक्त त्या समाजातील उमेदवारच जिंकू शकतो.

दुसरी परिषद 7 सप्टेंबर ते 1 डिसेंबर 1931 या काळात झाली, आणि या वेळी गांधी काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून आले ^{7 18}. तिसरी परिषद 17 नोव्हेंबर 1932 रोजी काँग्रेसशिवाय सुरू झाली ⁷. डॉ. आंबेडकर तिन्ही परिषदांना उपस्थित होते ¹³.

दोन नेते, दोन दृष्टिकोन

गांधी आणि डॉ. आंबेडकर यांची पहिली भेट 14 ऑगस्ट 1931 रोजी मुंबईतील मणी भवन येथे झाली. कीर आणि कोलंबियाच्या कालपटानुसार, गांधींचा सूर सौम्य होता; तर परिस्थिती किती थोडी बदलली आहे, याविषयी डॉ. आंबेडकर तळमळीने आणि कडवटपणे बोलले ^{7 13}.

दोघेही अस्पृश्यतेला आपला विरोध असल्याचे सांगत. ती कशी संपवावी, याबद्दल त्यांच्यात मतभेद होते. 8 ऑक्टोबर 1931 रोजी गांधींनी आपली भूमिका स्पष्ट केली:

“त्यांच्या विशेष प्रतिनिधित्वाला माझा विरोध आहे. त्यामुळे त्यांचे काहीही भले होऊ शकत नाही, उलट खूप नुकसान होऊ शकते, अशी माझी खात्री आहे.”

— मो. क. गांधी, अल्पसंख्याक समिती, 8 ऑक्टोबर 1931 ¹⁹

काँग्रेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व करते, असे गांधींचे मत होते. सर्व प्रौढांना मताधिकार आणि जातीय छळाविरुद्ध कडक कायदे यांमुळे त्यांना अधिक मदत होईल, असे त्यांना वाटत होते ¹⁹. स्वतंत्र जागांमुळे “हिंदू धर्मात फूट” पडेल, अशी भीतीही त्यांना वाटत होती ²⁰. डॉ. आंबेडकरांनी लगेच उत्तर दिले की ते खरोखरच आपल्या लोकांच्या वतीने बोलत आहेत: “मी नामनियुक्त प्रतिनिधी असो वा नसो, मी माझ्या समाजाच्या मागण्यांचे पूर्ण प्रतिनिधित्व करतो” ²¹.

13 नोव्हेंबर 1931 रोजी डॉ. आंबेडकर मुस्लिम, अँग्लो-इंडियन, युरोपियन आणि काही ख्रिश्चन प्रतिनिधींसोबत एका संयुक्त “अल्पसंख्याक करारात” सहभागी झाले ²². गांधींनी त्याच दिवशी तो फेटाळला:

“भारताचे स्वातंत्र्य मिळवण्यासाठीसुद्धा मी अस्पृश्यांचे महत्त्वाचे हितसंबंध विकणार नाही.”

— मो. क. गांधी, अल्पसंख्याक समिती, 13 नोव्हेंबर 1931; डॉ. आंबेडकरांनी उद्धृत केल्याप्रमाणे ²³

त्याच भाषणात गांधी म्हणाले की अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र हक्कांना ते “प्राणपणाने” विरोध करतील ²⁰. ब्रिटिश लायब्ररीमध्ये या समितीची इतिवृत्ते आणि निवेदने जतन केलेली आहेत; त्यांत डॉ. आंबेडकरांनी लिहिलेली कागदपत्रेही आहेत ²⁴.

जातीय निवाडा (ऑगस्ट 1932)

भारतीय प्रतिनिधींमध्ये एकमत होऊ शकले नाही, म्हणून पंतप्रधान रॅम्से मॅकडोनल्ड यांनी निर्णय घेतला. त्यांचा “जातीय निवाडा” (Communal Award) 17 ऑगस्ट 1932 रोजी जाहीर झाला ²⁵. दलित वर्गाचे मतदार इतर हिंदूंप्रमाणे सर्वसाधारण मतदारसंघांत मतदान करणार होते. शिवाय विशेष मतदारसंघांत ते स्वतःचे काही प्रतिनिधीही निवडणार होते. ही “दुहेरी मताची” व्यवस्था 20 वर्षे चालणार होती ²⁶. नंतरच्या वाटाघाटींच्या काळात लिहिलेल्या एका वृत्तपत्रीय वृत्तांतानुसार प्रांतांमध्ये अशा 71 जागा होत्या ²⁷.

गांधींचे उपोषण आणि पुणे करार (सप्टेंबर 1932)

त्या वेळी पुण्याच्या येरवडा तुरुंगात कैदेत असलेल्या गांधींनी 18 ऑगस्ट रोजी लिहिले की दलित वर्गासाठीचे स्वतंत्र मतदारसंघ मागे घेतले नाहीत, तर ते आमरण उपोषण करतील ²⁸. मॅकडोनल्ड यांनी उत्तर दिले की हा निवाडा त्यांना हिंदू मतदारसंघातच ठेवतो, आणि त्यांना केवळ “मर्यादित संख्येने” स्वतःचे प्रवक्ते देतो ²⁹. गांधींनी उत्तर दिले की “माझ्यासाठी हा प्रश्न निव्वळ धर्माचा आहे”, आणि 20 सप्टेंबर 1932 रोजी त्यांनी उपोषण सुरू केले ³⁰.

दोन्ही बाजूंचे एकमत झाले तरच ब्रिटिश हा निवाडा बदलणार होते. सर्वांचे डोळे डॉ. आंबेडकरांकडे लागले. त्यांनी नंतर लिहिले की गांधींचे प्राण वाचवणे आणि आपल्या लोकांचे हक्क वाचवणे, यांपैकी एकाची निवड करण्याची वेळ त्यांच्यावर आली होती, आणि त्यांनी “मानवतेच्या हाकेला प्रतिसाद दिला” ³¹. वाटाघाटींमध्ये त्यांनी 197 जागांची मागणी केली; दुसऱ्या बाजूने सुरुवातीला 126 जागा देऊ केल्या ³². 24 सप्टेंबर 1932 रोजी संध्याकाळी 5 वाजता या करारावर सह्या झाल्या: दलित वर्गाच्या वतीने डॉ. आंबेडकरांनी, आणि सवर्ण हिंदूंच्या वतीने पंडित मदन मोहन मालवीय यांनी ³³. 26 सप्टेंबर रोजी गांधींनी उपोषण सोडले ³⁴.

पुणे करारामुळे काय बदलले

	जातीय निवाडा (ऑगस्ट 1932)	पुणे करार (सप्टेंबर 1932)
सदस्य कसे निवडले जाणार	विशेष जागांवर फक्त दलित वर्गाचे मतदार निवड करणार	दलित वर्गाच्या मतदारांनी निवडलेल्या चार उमेदवारांच्या यादीतून (पॅनेल) सर्व मतदार निवड करणार
दलित वर्गाच्या प्रत्येक मतदाराला किती मते	दोन (विशेष जागेसाठी एक आणि सर्वसाधारण जागेसाठी एक)	एक
प्रांतांमधील जागा	71 (काही वृत्तांतांनुसार 78)	148
केंद्रीय कायदेमंडळ	नंतर ठरवण्यासाठी ठेवले	सर्वसाधारण जागांपैकी 18%
किती काळासाठी	20 वर्षे	पॅनेल पद्धत 10 वर्षे; दोन्ही बाजू संपवण्यास तयार होईपर्यंत राखीव जागा

^{18 31 27}

सरकारी नोकऱ्यांमध्ये न्याय्य भरती आणि प्रत्येक प्रांतात शिक्षणासाठी निधी, असे आश्वासनही करारात दिले होते ³⁵. पुढे गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट, 1935 (भारत सरकार कायदा, 1935) अंतर्गत या 148 जागांच्या 151 जागा झाल्या ³⁶.

करारावर सह्या झाल्याच्या दुसऱ्या दिवशी मुंबईतील एका सभेत डॉ. आंबेडकर मोठ्या मनाने बोलले:

“मला कबूल केले पाहिजे की मी जेव्हा त्यांना भेटलो, तेव्हा त्यांच्यात आणि माझ्यात इतके साम्य आहे हे पाहून मला अतिशय आश्चर्य वाटले.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, गांधींविषयी, मुंबई, 25 सप्टेंबर 1932 ³⁷

पुढे त्यांनी या कराराचे कठोर मूल्यमापन केले. 1945 मध्ये त्यांनी लिहिले की वाढीव जागांमुळे दुसरे मत गमावल्याची भरपाई झाली नाही; त्या दुसऱ्या मतामुळे सवर्ण हिंदू उमेदवारांना दलित वर्गाच्या मतांवर अवलंबून राहावे लागले असते ³⁸. त्याच ग्रंथात त्यांनी गांधींच्या उपोषणाविषयी लिहिले: “उपोषणात उदात्त असे काहीही नव्हते. ते एक नीच आणि घाणेरडे कृत्य होते.” ³⁹. 25 सप्टेंबर 1932 रोजी मुंबईत जमलेल्या सवर्ण हिंदू नेत्यांनी मंदिरप्रवेशावरील बंदीसह अस्पृश्यता दूर करण्यासाठी काम करण्याचे वचनही दिले ³⁷. 1933 मध्ये गांधींनी हरिजन नावाचे साप्ताहिक सुरू केले; अस्पृश्यांसाठी ते “हरिजन” हा शब्द वापरत असत ^{13 40}.

प्राचार्यपद आणि मोठा आघात (1935)

जून 1934 पासून ते गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्ये अर्धवेळ शिकवत होते ⁷. मुंबई सरकारने 1 जून 1935 पासून त्यांना त्या महाविद्यालयाचे प्राचार्य नेमले ⁷. “प्राचार्य, गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेज, मुंबई” अशा सहीने लिहिलेल्या जानेवारी 1936 च्या एका लेखातून कायद्याचे शिक्षण अधिक चांगले करण्याविषयीचे त्यांचे विचार दिसतात ⁴¹.

त्यांच्या पत्नी रमाबाई यांचे 27 मे 1935 रोजी दीर्घ आजारानंतर निधन झाले ⁷. त्यांना पंढरपूरच्या मंदिराला भेट देण्याची इच्छा होती, पण त्या मंदिराने त्यांना आत प्रवेश दिला नसता ¹³. त्यांची कहाणी दुसऱ्या एका प्रकरणात सांगितली आहे.

“मी हिंदू म्हणून मरणार नाही”: येवला (1935)

13 ऑक्टोबर 1935 रोजी नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे सुमारे 10,000 लोक जमले ⁴². डॉ. आंबेडकर म्हणाले की हिंदू समाजात समान हक्क मिळवण्यासाठी केलेला दहा वर्षांचा संघर्ष अयशस्वी ठरला आहे. ते म्हणाले की आपण हिंदू अस्पृश्य म्हणून जन्मलो, हे टाळणे आपल्या हातात नव्हते; पण अपमानात जगण्यास नकार देणे आपल्या हातात आहे:

“मी तुम्हाला निक्षून आश्वासन देतो की मी हिंदू म्हणून मरणार नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, येवला, 13 ऑक्टोबर 1935; कीर यांनी दिलेल्या वृत्तांतानुसार ⁴³

या परिषदेने काळाराम सत्याग्रह संपवला ⁴⁴. गांधींनी उत्तर दिले की “धर्म हा घर किंवा अंगरख्यासारखा नाही”, जो वाटेल तेव्हा बदलता येईल. डॉ. आंबेडकरांनी उत्तर दिले की विषमता हाच हिंदू धर्माचा पाया आहे, आणि “हिंदू धर्म आमच्यासाठी चांगला नाही” ⁴⁵. 21 वर्षांनंतर त्यांनी हे वचन पाळले; पुढील एका प्रकरणात ते सांगितले आहे.

संदर्भांमधील मतभेद

• नाशिक सत्याग्रहाची सुरुवात. बहुतेक स्रोत 2 मार्च 1930 सांगतात ¹. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंड 2 च्या 1982 च्या प्रस्तावनेत 1929 असे म्हटले आहे ⁴⁶.
• ते किती काळ चालले. कीर म्हणतात की मंदिर “पूर्ण एक वर्ष” बंद राहिले ⁴⁷; डॉ. आंबेडकरांनी “पूर्ण सहा वर्षे” असे लिहिले ⁶; PARI म्हणते की त्यांनी 1934 पर्यंत हे आंदोलन चालू ठेवले ⁴⁸.
• जनताची सुरुवात. कोलंबियाचा कालपट ती 1929 मध्ये दाखवतो ⁹; कीर त्याचे प्रकाशन 1930 च्या अखेरीस झाल्याचे सांगतात ⁷. नेहमी सांगितली जाणारी 24 नोव्हेंबर 1930 ही तारीख आम्हाला मूळ (प्राथमिक) स्रोतात निश्चित करता आली नाही.
• जातीय निवाड्यातील जागा. 1932 चा एक वृत्तपत्रीय वृत्तांत आणि कीर 71 म्हणतात ^{27 7}; डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः 1945 मध्ये 78 असे लिहिले ³⁸.
• निवाड्याची तारीख. ‘लेखन आणि भाषणे’ 17 ऑगस्ट 1932 सांगते ²⁵; अनेक पाठ्यपुस्तके 16 ऑगस्ट सांगतात.
• केंद्रातील जागा. कराराच्या मजकुरात 18% आहे ³⁵; कीर यांच्या वर्णनात 10% आहे ³³.
• करारातील मुंबईच्या जागा. ‘लेखन आणि भाषणे’मध्ये “सिंधसह मुंबई 15” (एकूण 148) असे छापले आहे; constitutionofindia.net वर 25 छापले आहे, ज्यामुळे एकूण बेरीज 148 होणार नाही ³⁴.
• येवला परिषदेची तारीख. ‘लेखन आणि भाषणे’ आणि कीर 13 ऑक्टोबर 1935 सांगतात; फॉरवर्ड प्रेस 12 ऑक्टोबर सांगते ⁴⁹.
• ते किती काळ प्राचार्य होते. कीर म्हणतात की त्यांनी मे 1938 मध्ये राजीनामा दिला ⁷; 1951 मध्ये त्यांनी स्वतः “पाच वर्षे” असा उल्लेख केला ⁵⁰.

अधिक वाचा

• लेखन आणि भाषणे, खंड 2, भाग 3 — गोलमेज परिषदेतील त्यांची भाषणे आणि निवेदने, पृ. 503–672.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 9, काँग्रेस आणि गांधी यांनी अस्पृश्यांचे काय केले? (1945) — निवाडा, उपोषण आणि करार यांविषयी त्यांचे स्वतःचे निवेदन.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1 — काळाराम सत्याग्रह आणि पुणे करार यांसंबंधीची कागदपत्रे.
• ब्रिटिश लायब्ररी: गोलमेज परिषदेच्या नोंदी (IOR/Q/RTC) — लंडनमधील अधिकृत फाइल्स.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission — “War with Gandhi” आणि “A Thunderbolt” ही प्रकरणे.
• फ्रान्सिस प्रिचेट यांचा कालपट, 1930 चे दशक — कोलंबिया विद्यापीठाचा सारांश.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 181 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 182 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 183 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 184 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 187–191 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 247 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 145 archive.org ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 408 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. प्रिचेट कालपट, 1920 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 13 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 54 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 58 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. प्रिचेट कालपट, 1930 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 503 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 505 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 546 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 551 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 80 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 660 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 69 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 661 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 67–68 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 68 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. ब्रिटिश लायब्ररी, IOR/Q/RTC/25 searcharchives.bl.uk ↗ ↩
25. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 79 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 81–82 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 164 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
28. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 82 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
29. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 83–86 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 87 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 88 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 160 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 165–166 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
34. constitutionofindia.net constitutionofindia.net ↗ ↩
35. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 89 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 94 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 170 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 90 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, पृ. 259 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 98 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 5 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 94 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 95 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
44. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 96 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
45. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 97–98 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
46. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, 2014 पुनर्मुद्रण, पृ. xi (Internet Archive) archive.org ↗ ↩
47. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 185 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
48. PARI ruralindiaonline.org ↗ ↩
49. Forward Press forwardpress.in ↗ ↩
50. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 422 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩