पक्ष, संसद आणि मजूर खाते

1936 पर्यंत डॉ. आंबेडकरांनी “दलित वर्गाच्या”, म्हणजे जातिव्यवस्थेने “अस्पृश्य” मानलेल्या समाजांच्या, हक्कांसाठी अनेक वर्षे लढा दिला होता. पुढच्या दहा वर्षांत त्यांना जे जे साधन सापडले, ते प्रत्येक त्यांनी वापरून पाहिले: एक धारदार पुस्तिका, एक नवा राजकीय पक्ष, मुंबई कायदेमंडळातील विधेयके, एक संप, भारतातील ब्रिटिश सरकारमधील एक पद, पुस्तके आणि महाविद्यालये. हे प्रकरण त्या दशकाचा मागोवा घेते. संविधानाची निर्मिती आणि त्यांचे बौद्ध धर्माकडे वळणे, यांविषयी इतर प्रकरणांमध्ये सांगितले आहे.

कधीही न दिलेले भाषण (1936)

डिसेंबर 1935 मध्ये लाहोरच्या जात-पात-तोडक मंडळाने, म्हणजे जातीविरुद्ध काम करणाऱ्या हिंदू सुधारकांच्या एका गटाने, डॉ. आंबेडकरांना आपल्या वार्षिक परिषदेचे अध्यक्षपद स्वीकारण्याचे आमंत्रण दिले ¹. भाषण वाचल्यावर आयोजकांनी दोन गोष्टींना आक्षेप घेतला: डॉ. आंबेडकरांनी हिंदू धर्मग्रंथांवर केलेला हल्ला, आणि आपण हिंदू धर्म सोडणार असल्याचे त्यांचे विधान. ते भाग वगळावेत, असे आयोजकांनी त्यांना सांगितले ². डॉ. आंबेडकरांनी नकार दिला, परिषद रद्द झाली, आणि 15 मे 1936 रोजी त्यांनी हे भाषण स्वतःच जातिनिर्मूलन (Annihilation of Caste) या नावाने प्रकाशित केले ^{3 1}.

थोडक्यात सांगायचे तर, या भाषणात तीन युक्तिवाद आहेत. पहिला, जात इतर प्रत्येक प्रकारची प्रगती रोखते:

“तुम्ही कोणत्याही दिशेला वळा, जात हा राक्षस तुमचा रस्ता अडवतो. या राक्षसाला ठार केल्याशिवाय तुम्हाला राजकीय सुधारणा करता येणार नाही, आर्थिक सुधारणा करता येणार नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, जातिनिर्मूलन (1936) ⁴

दुसरा, जात म्हणजे विटांची भिंत नव्हे, तर एक कल्पना आहे: “जात ही एक धारणा आहे, ती एक मानसिक अवस्था आहे.” सहभोजनाने ती संपणार नाही. आंतरजातीय विवाह हा खरा उपाय आहे, असे ते म्हणतात, आणि त्याही पुढे जातात: जात शिकवणाऱ्या धर्मग्रंथांना लोक पवित्र मानणे थांबवतील, तेव्हाच ते बदलतील ⁵. तिसरा, त्यांनी एक ध्येय मांडले: “स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांवर आधारलेला समाज हा माझा आदर्श असेल” ⁶.

पहिल्या 1,500 प्रती दोन महिन्यांच्या आत संपल्या. महात्मा गांधींनी आपल्या हरिजन या वृत्तपत्रात या भाषणाचे परीक्षण केले होते; 1937 च्या आवृत्तीत गांधींसोबतचा त्यांचा वादविवादही जोडण्यात आला ^{7 1}.

कामगारांसाठी पक्ष (1936–1937)

गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट, 1935 अंतर्गत होणाऱ्या पहिल्या निवडणुका लढवण्यासाठी ऑगस्ट 1936 मध्ये त्यांनी स्वतंत्र मजूर पक्षाची (Independent Labour Party, ILP) स्थापना केली ¹. त्यांनी द टाइम्स ऑफ इंडियाला सांगितले की त्यांनी “मजूर” (labour) हा शब्द निवडला, कारण मजूर वर्गात दलित वर्ग आणि इतरही लोक येतात. हा पक्ष सर्व जातींच्या आणि धर्मांच्या लोकांसाठी खुला होता ⁸. भूतारण बँका (land mortgage banks), नवे उद्योग, कामाच्या तासांवर मर्यादा, सामाजिक विमा, मोफत आणि सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण, आणि खोती व तालुकदारी जमीन पद्धतींखालील कुळांचे संरक्षण, अशी आश्वासने पक्षाने दिली ⁹.

1937 च्या मुंबई निवडणुकांत स्वतंत्र मजूर पक्षाने 17 जागा लढवल्या आणि 15 जिंकल्या ^{1 10}. डॉ. आंबेडकरांच्या स्वतःच्या मोजणीनुसार, त्यात प्रांतातील अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेल्या 15 पैकी 13 जागा, आणि 2 सर्वसाधारण जागा होत्या ¹¹. ते स्वतः मुंबई शहर (भायखळा आणि परळ) मतदारसंघाचे प्रतिनिधी होते ¹².

कुळांसाठी आणि गावकामगारांसाठी लढा

17 सप्टेंबर 1937 रोजी त्यांनी मुंबई विधानसभेत दोन विधेयके मांडली.

पहिले विधेयक खोती पद्धत रद्द करण्यासाठी होते. रत्नागिरी आणि कुलाबा व ठाणे जिल्ह्यांच्या काही भागांत सरकार खोत नावाच्या जमीनदारांमार्फत शेतसारा गोळा करत असे. हे खोत आपल्या हाताखालच्या शेतकऱ्यांना पिळून काढायला मोकळे होते. या शेतकऱ्यांना “अत्यंत लाचार गुलामगिरीच्या अवस्थेत ढकलले गेले आहे”, असे त्यांच्या विधेयकात म्हटले होते. सरकारने शेतकऱ्यांशी थेट व्यवहार करावा, खोतांना मर्यादित नुकसानभरपाई द्यावी, आणि प्रत्यक्ष जमीन कसणाऱ्यांना त्यांच्या जमिनीचे कायदेशीर धारक करावे, असा प्रस्ताव त्यात होता ¹³.

दुसरे विधेयक महार वतनाविषयी होते. या वंशपरंपरागत व्यवस्थेत, जमिनीचे छोटे तुकडे आणि शेतकऱ्यांकडून मिळणारे धान्य यांच्या बदल्यात महार कुटुंबांना गावाची आणि सरकारची सेवा करावी लागे. या विधेयकामुळे एखाद्या कुटुंबाला ही सेवा सोडता आली असती, आणि सामान्य शेतसारा भरून जमीन स्वतःकडे ठेवता आली असती; तसेच उरलेली कामे स्पष्टपणे ठरवली जातील आणि त्यांचा मोबदला दिला जाईल, याची खात्री झाली असती ¹⁴. त्यांच्या संकलित साहित्यात ही दोन्ही विधेयके मांडल्याची नोंद आहे, पण ती मंजूर झाल्याची नोंद नाही.

हा लढा त्यांनी रस्त्यावरही नेला. 10 जानेवारी 1938 रोजी ठाणे, कुलाबा, रत्नागिरी, सातारा आणि नाशिक येथील शेतकऱ्यांच्या मोर्चाचे नेतृत्व करत ते मुंबईतील कौन्सिल हॉलवर गेले. मोर्चेकऱ्यांच्या हातात “खोती पद्धत मुर्दाबाद” असे फलक होते ¹⁵. डिसेंबर 1939 मध्ये हरेगाव येथे महार वतनदारांच्या परिषदेत ते म्हणाले की वतन ही “निर्दय शोषणाची व्यवस्था” आहे ¹⁶.

1938 चा संप

1938 मध्ये मुंबईतील काँग्रेस सरकारने औद्योगिक कलह विधेयक (Industrial Disputes Bill) आणले. त्यानुसार बेकायदा संपासाठी तुरुंगवासाची शिक्षा होऊ शकत होती ¹⁰. संपाला शिक्षा करणे म्हणजे लोकांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध काम करायला भाग पाडणे, असा युक्तिवाद डॉ. आंबेडकरांनी केला:

“संपाचा हक्क हे स्वातंत्र्याच्या हक्काचेच दुसरे नाव आहे.”

— मुंबई विधानसभेतील भाषण, 15 सप्टेंबर 1938 ¹⁷

7 नोव्हेंबर 1938 रोजी मुंबईत एक दिवसाचा निषेध संप झाला. संपकऱ्यांवर पोलिसांनी केलेल्या गोळीबाराचा आणि लाठीमाराचा डॉ. आंबेडकरांनी निषेध केला, आणि जाहीर चौकशीची मागणी केली. सरकारने एक चौकशी समिती नेमली ^{18 19}.

पाकिस्तानविषयी मोकळेपणाने विचार (1940 आणि 1945)

1940 मध्ये मुस्लिम लीगने पाकिस्तानची मागणी केल्यानंतर, स्वतंत्र मजूर पक्षाने डॉ. आंबेडकरांना या प्रश्नाचा अभ्यास करण्यास सांगितले. त्यांचा अहवाल पाकिस्तानविषयी विचार (Thoughts on Pakistan, डिसेंबर 1940) म्हणून प्रसिद्ध झाला; 1945 मध्ये तो वाढवून पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी (Pakistan or the Partition of India) या नावाने प्रकाशित झाला ^{20 21}.

या पुस्तकात पाकिस्तानच्या बाजूने मुस्लिमांची भूमिका, त्याविरुद्ध हिंदूंची भूमिका, आणि इतर पर्याय मांडले आहेत. 1945 मध्ये त्यांनी आपले स्वतःचे मत दिले. मुस्लिमांचा पाकिस्तान मिळवण्याचा निर्धार खरोखरच पक्का असेल, तर “त्याचे तत्त्व मान्य करणे हाच शहाणपणाचा मार्ग ठरेल” ²². पण बिगर-मुस्लिम भाग बळजबरीने त्यात ओढले जाऊ नयेत म्हणून सीमा नव्याने आखल्या जाव्यात, आणि अल्पसंख्याकांना संरक्षण किंवा स्थलांतराचा पर्याय मिळावा ²³. त्यांच्याच शब्दांत, “भारताच्या एकतेपेक्षा मला भारताचे स्वातंत्र्य अधिक प्रिय आहे” ²⁴. या पुस्तकामुळे हिंदू आणि मुस्लिम दोघेही नाराज झाले, असे त्यांनी नमूद केले ²⁵.

शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन (1942)

जुलै 1942 मध्ये नागपूर येथे भरलेल्या परिषदेत 19 जुलै रोजी मंजूर झालेल्या ठरावाने ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशनची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघ, SCF) स्थापना झाली ²⁶. 1955 मध्ये सुधारलेल्या त्याच्या घटनेत पहिले उद्दिष्ट “भारतातील अनुसूचित जातींना संघटित करणे” असे दिले आहे ²⁷. 1956 पर्यंत हाच त्यांचा मुख्य पक्ष राहिला.

व्हाइसरॉयच्या मंडळात मजूर सदस्य (1942–1946)

20 जुलै 1942 रोजी डॉ. आंबेडकर मजूर सदस्य म्हणून व्हाइसरॉयच्या कार्यकारी मंडळात, म्हणजे भारतातील ब्रिटिश सरकारच्या मंत्रिमंडळात, सामील झाले ²⁸. एका पत्रकाराने लिहिले की दलित वर्गातील कोणीही याआधी इतक्या उच्च पदावर पोहोचले नव्हते ²⁹. केंद्रीय सार्वजनिक बांधकाम विभागाची जबाबदारीही त्यांच्याकडे होती ³⁰. त्याच वर्षी त्यांनी काँग्रेसच्या “चले जाव” (Quit India) चळवळीवर टीका केली ³¹.

एका टेबलावर संवाद. 7 ऑगस्ट 1942 रोजी सरकारने प्रांतिक सरकारे, मालक आणि कामगार यांना एका त्रिपक्षीय कामगार परिषदेत एकत्र आणले. पुढे ते एक कायमस्वरूपी व्यासपीठ बनले: भारतीय कामगार परिषद (Indian Labour Conference) आणि स्थायी कामगार समिती (Standing Labour Committee) ³².

कमी तास आणि पगारी सुट्ट्या. 1944 मध्ये त्यांनी कारखाना कामगारांना पगारी सुट्ट्या देणारे विधेयक मांडले; त्याचा पुढे कारखाने (सुधारणा) कायदा, 1945 झाला ^{33 34}. नोव्हेंबर 1945 मध्ये भारतीय कामगार परिषदेने आठवड्याला 48 तासांच्या कामाला पाठिंबा दिला. 21 फेब्रुवारी 1946 रोजी त्यांनी वर्षभर चालणाऱ्या कारखान्यांमधील आठवड्याचे कायदेशीर कामाचे तास 54 वरून 48 करणारे विधेयक मांडले ^{35 36}.

कल्याण आणि वेतन. 1943 आणि 1945 मध्ये त्यांनी खाण मातृत्व लाभ कायद्यात (Mines Maternity Benefit Act) सुधारणा केल्या ³⁷. कोळसा खाण कामगारांसाठी त्यांनी कल्याण निधी उभारला (1944), आणि अभ्रक खाण कामगारांसाठी तसाच निधी उभारणारे विधेयक आणले (1946) ^{38 39}. एप्रिल 1946 मध्ये त्यांनी किमान वेतन विधेयक मांडले, आणि कामगारांच्या सेवेचे नियम मालकांनी लेखी स्वरूपात ठरवावेत, असे बंधन घालणारे विधेयकही मांडले ^{40 41}. युद्धकाळातील महागाई भत्त्यावरही (वाढत्या किमतींना तोंड देण्यासाठी मिळणारा जादा पगार) चर्चा झाली. 1943 मध्ये त्यांनी टीकाकारांना सांगितले की सरकारची आकडेवारी अंतिम नाही ⁴².

रोजगार आणि न्याय्य वाटा. 1945 च्या सुरुवातीपर्यंत दहा शहरांमध्ये रोजगार कार्यालये (एम्प्लॉयमेंट एक्सचेंज) काम करू लागली होती. त्यानंतर सैनिक आणि युद्धकाळातील कामगारांसाठी राष्ट्रीय पुनर्वसन आणि रोजगार सेवा सुरू झाली ^{43 44}. केंद्र सरकारच्या भरतीत अनुसूचित जातींसाठी राखीव पदांचे प्रमाण 8⅓ टक्क्यांवरून (1943) 12½ टक्क्यांपर्यंत (1946) वाढले ^{45 46}.

पाणी आणि वीज. केंद्रीय जल आयोग सांगतो की त्याची सुरुवात 1945 मध्ये केंद्रीय जलमार्ग, सिंचन आणि नौवहन आयोग म्हणून झाली, आणि तो डॉ. आंबेडकरांच्या सल्ल्यानुसार स्थापन झाला होता ⁴⁷. दामोदर नदीवरील पूर योजनेला पूर नियंत्रण, सिंचन आणि वीज यांसाठीच्या बहुउद्देशीय प्रकल्पाचे रूप देणाऱ्या परिषदांचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले ^{48 49}. ओरिसातील नद्यांविषयी कटक येथे झालेल्या बैठकीचे अध्यक्षपदही त्यांनी भूषवले ⁵⁰. 1946 च्या सुरुवातीला त्यांनी आणि व्हाइसरॉय वेव्हेल यांनी संबलपूर धरणाची, म्हणजे पुढे हिराकूड म्हणून ओळखल्या गेलेल्या धरणाची, पायाभरणी पुढे नेण्याचे ठरवले ⁵¹.

एक कठीण निर्णय. 1943 मध्ये, युद्धकाळातील कोळशाच्या टंचाईत, सरकारने स्त्रियांना पुन्हा कोळसा खाणींमध्ये जमिनीखाली काम करू दिले. डॉ. आंबेडकरांनी याला “मोठे दुर्दैव” म्हटले, पण या निर्णयाचे समर्थन केले. कायदेमंडळातील रेणुका रे यांच्यासारख्या महिला सदस्यांनी त्यावर कडाडून टीका केली, आणि 1 फेब्रुवारी 1946 रोजी ही बंदी पुन्हा लागू झाली ^{52 53 54}.

ब्रिटनप्रमाणे कामगार कायद्यांसाठी शंभर वर्षे थांबू नये, असा आग्रह त्यांनी भारताला केला:

“इतिहास हा नेहमीच आदर्श नसतो. बहुतेक वेळा तो एक इशारा असतो.”

— भारतीय कामगार परिषदेतील भाषण, नोव्हेंबर 1945 ⁵⁵

24 ऑगस्ट 1946 रोजी व्हाइसरॉयने मंडळाचे राजीनामे स्वीकारले, तेव्हा त्यांचा कार्यकाळ संपला ⁵⁶.

युक्तिवाद मांडणारी पुस्तके (1945–1947)

• काँग्रेस आणि गांधी यांनी अस्पृश्यांचे काय केले? (What Congress and Gandhi Have Done to the Untouchables, जून 1945) या पुस्तकाची सुरुवात 1937 च्या निवडणूक निकालांच्या अभ्यासातून झाली. पुढे त्याचे रूपांतर, काँग्रेस आणि गांधी यांनी अस्पृश्यांच्या मागण्या कशा हाताळल्या, यावरील धारदार टीकेत झाले ⁵⁷.
• शूद्र पूर्वी कोण होते? (Who Were the Shudras?, प्रस्तावनेची तारीख 10 ऑक्टोबर 1946) हे पुस्तक जोतिबा फुले यांना अर्पण केले आहे. शूद्र एकेकाळी क्षत्रिय (योद्धा) वर्गाचा भाग होते, आणि ब्राह्मणांनी त्यांचा उपनयन (मुंज) संस्कार करण्यास नकार दिल्यानंतर त्यांना खाली ढकलले गेले, असा युक्तिवाद त्यात आहे ⁵⁸.
• राज्ये आणि अल्पसंख्याक (States and Minorities, प्रस्तावनेची तारीख 15 मार्च 1947) हे पुस्तक फेडरेशनला संविधान सभेपुढे मांडता यावे, यासाठी लिहिले गेले. ते संविधानाच्या कलमांच्या स्वरूपात लिहिलेले आहे: मूलभूत हक्क, अल्पसंख्याकांचे हक्क, अनुसूचित जातींसाठी संरक्षक तरतुदी, आणि महत्त्वाचे उद्योग व शेतजमीन यांची सरकारी मालकी ^{59 60}.

त्यांची स्वतःची महाविद्यालये (1945–1946)

1 फेब्रुवारी 1945 रोजी त्यांनी मुंबईत महाविद्यालय सुरू करण्यासाठी भारत सरकारकडे सहा लाख रुपयांचे बिनव्याजी कर्ज मागितले. त्यांनी स्पष्ट केले की गरिबीमुळे आणि प्रवेशातील अन्यायामुळे अनुसूचित जातींचे विद्यार्थी महाविद्यालयीन टप्प्यावर शिक्षण सोडतात. हे महाविद्यालय सर्व जातींसाठी खुले असणार होते ⁶¹. 8 जुलै 1945 रोजी पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना झाली ⁶². तिचे पहिले महाविद्यालय, सिद्धार्थ महाविद्यालय, 20 जून 1946 रोजी सुरू झाले ^{63 31}.

1946: निवडणुकीत पराभव, बंगालमधून जागा

1946 च्या सुरुवातीला झालेल्या प्रांतिक निवडणुकांत अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेल्या बहुतेक जागा काँग्रेसने जिंकल्या, आणि फेडरेशनची कामगिरी वाईट झाली ^{64 65}. डॉ. आंबेडकरांचा युक्तिवाद होता की ज्या “प्राथमिक” फेऱ्यांमध्ये फक्त अनुसूचित जातींच्या मतदारांनी मतदान केले, त्यांचे चित्र वेगळे होते. तिथे काँग्रेसला केवळ 28 टक्के मते मिळाली ⁶⁶.

जुलै 1946 मध्ये नव्या संविधान सभेचे सदस्य प्रांतिक विधानसभांनी निवडले. मुंबईत पुरेसा पाठिंबा मिळवता न आल्यामुळे डॉ. आंबेडकर बंगाल कायदेमंडळाकडून निवडून आले ^{67 68}. यासाठी ते बंगालमधील फेडरेशनच्या कार्यकर्त्यांवर अवलंबून होते. पूर्व बंगालमधील दलित नेते जोगेंद्रनाथ मंडल यांची यात मोठी भूमिका होती, असे सर्वसाधारणपणे मानले जाते ⁶⁹. संविधान सभेत त्यांनी काय केले, हा संविधानावरील प्रकरणाचा विषय आहे.

संदर्भांमधील मतभेद

• कामाचे तास. काही लेखांनुसार 27 नोव्हेंबर 1942 रोजीच्या एका परिषदेत त्यांनी कामाचा दिवस “14 वरून 8 तासांवर” आणला ¹⁰. त्यांच्या नोंदलेल्या भाषणांतून वेगळेच चित्र दिसते. कपात आठवड्याला 54 वरून 48 तास अशी होती; तिला पाठिंबा देणारी परिषद 26–28 नोव्हेंबर 1945 रोजी भरली होती; आणि विधेयक फेब्रुवारी 1946 मध्ये आले ⁷⁰. व्हाइसरॉय वेव्हेल यांच्या डिसेंबर 1945 च्या एका पत्रात 56 वरून 50 तासांवर जाण्याच्या योजनेचा उल्लेख आहे ⁷¹.
• ते मंडळात कधी आले आणि कधी गेले. राजाच्या नियुक्तिपत्राची (वॉरंट) तारीख 9 जुलै 1942 आहे, आणि त्यांनी 20 जुलै रोजी पदभार स्वीकारला ²⁸. एका लेखात 20 जुलै ही नियुक्तिपत्राची तारीख म्हटले आहे ¹⁰. पद सोडण्याबाबत, कोलंबियाचा कालपट सांगतो की त्यांनी जून 1946 मध्ये राजीनामा दिला ³¹, तर व्हाइसरॉय हाउसच्या 24 ऑगस्ट 1946 च्या निवेदनात मंडळाच्या सदस्यांचे राजीनामे स्वीकारले आहेत ⁵⁶.
• 1937 मधील जागा. बहुतेक स्रोत 17 पैकी 15 सांगतात ¹. त्या वेळी काँग्रेसच्या प्रचारात म्हटले होते की स्वतंत्र मजूर पक्षाने संपूर्ण भारतातील 151 राखीव जागांपैकी फक्त 12 जिंकल्या; डॉ. आंबेडकरांनी याला विपर्यास म्हटले ¹¹.
• खाणींतील स्त्रिया. काही गौरवलेखांमध्ये “खाणींतील स्त्रियांवरील बंदी उठवणे” ही सुधारणा म्हणून नोंदवली आहे ¹⁰. प्रत्यक्षात 1943 च्या निर्णयाने स्त्रियांना पुन्हा जमिनीखाली काम करू दिले, आणि त्यावर मोठ्या प्रमाणावर टीका झाली ⁵³.
• 1946 मध्ये फेडरेशनच्या जागा. नेमके आकडे वेगवेगळे आहेत. एका वृत्तांतानुसार फेडरेशनने 148 राखीव जागांपैकी 14 जिंकल्या ⁶⁷; इतर वृत्तांत फक्त एवढेच सांगतात की तिची कामगिरी वाईट झाली ⁶⁴.
• बंगालमधील निवडणूक. एक इतिहासकार ती “1946 च्या अखेरीस” झाल्याचे सांगतात ⁶⁸; दुसरे ती जुलै 1946 मध्ये झाल्याचे सांगतात ⁶⁷. त्यांना मते कोणी दिली, हेही स्पष्ट नाही. त्यातील काही मते अँग्लो-इंडियन, अपक्ष दलित किंवा मुस्लिम लीगच्या सदस्यांकडून आली असावीत, असा केवळ अंदाज राघवन व्यक्त करतात.
• फेडरेशनची स्थापना करणारी परिषद. ‘लेखन आणि भाषणे’ खंडांचे संपादक नागपूर परिषदेच्या तारखा 17–20 जुलै आणि 18–20 जुलै 1942 अशा दोन्ही देतात ²⁶.

अधिक वाचा

• जातिनिर्मूलन, लेखन आणि भाषणे, खंड 1 — संपूर्ण मजकूर, गांधींना दिलेल्या त्यांच्या उत्तरासह.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 2: मुंबई कायदेमंडळात डॉ. आंबेडकर — खोती, वतन आणि संप यांविषयीची त्यांची भाषणे.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 10: मजूर सदस्य म्हणून, 1942–46 — सरकारमध्ये असतानाची त्यांची सर्व भाषणे आणि उत्तरे.
• पाकिस्तान अथवा भारताची फाळणी, लेखन आणि भाषणे, खंड 8 — 1946 चा मजकूर.
• कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1940 चे दशक — वर्षवार छोटी मार्गदर्शिका.
• केंद्रीय जल आयोग – 75 वर्षे — त्यांनी सुचवलेल्या जल आयोगाचा अधिकृत वृत्तांत.

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
2. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 29–31 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 28 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 47 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 67–68 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 57 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 25 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 414–415 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 416–419 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. The Leaflet theleaflet.in ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, प्रस्तावना पृ. iii हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 101 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 96–103 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 94–95 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 170 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 213–214 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 208 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 285–286 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 201 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, पृ. 5–6 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, आवृत्तीविषयी टीप हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, पृ. 368 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, पृ. 379–380 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, पृ. 367 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
25. लेखन आणि भाषणे, खंड 8, पृ. 2 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 455 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 457 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
28. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 10 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
29. Round Table India roundtableindia.co.in ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1318 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 100–102 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 201 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
34. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 292 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
35. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 299 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 326 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 87, 274 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 137 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 373 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 1063 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 385 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 50 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 846 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
44. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 336 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
45. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 755 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
46. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 398 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
47. केंद्रीय जल आयोग cwc.gov.in ↗ ↩
48. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 220 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
49. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 284 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
50. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 302 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
51. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 345–346 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
52. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 139 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
53. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 253 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
54. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 997 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
55. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 296 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
56. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 399 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
57. लेखन आणि भाषणे, खंड 9, प्रस्तावना हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
58. लेखन आणि भाषणे, खंड 7, प्रस्तावना हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
59. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 383–385 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
60. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 408 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
61. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 423–428 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
62. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 429 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
63. The Mooknayak en.themooknayak.com ↗ ↩
64. The Caravan caravanmagazine.in ↗ ↩
65. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 226 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
66. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 227–228 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
67. Law and Other Things – विक्रम राघवन lawandotherthings.com ↗ ↩
68. द्वैपायन सेन, केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस assets.cambridge.org ↗ ↩
69. ThePrint theprint.in ↗ ↩
70. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 293, 299, 326 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
71. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, Transfer of Power मधील उतारा हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩