संविधानाची निर्मिती

डिसेंबर 1946 मध्ये भारतीयांचा एक गट स्वतंत्र देशाचे नियम लिहिण्यासाठी नवी दिल्लीत एकत्र बसला. तीन वर्षांनंतर त्यांनी जगातील सर्वांत मोठ्या संविधानांपैकी एक तयार केले होते. या कामाच्या केंद्रस्थानी डॉ. आंबेडकर होते. सभेच्या निर्णयांचे कायदेशीर मजकुरात रूपांतर करणाऱ्या छोट्या समितीचे त्यांनी नेतृत्व केले, आणि तो मजकूर सभेत एकेका अनुच्छेदाने समजावून सांगितला व त्याची बाजू मांडली.

संविधान म्हणजे देशाचे “नियमपुस्तक”. कायदे कोण करणार, नेते कसे निवडले जाणार, आणि कोणतेही सरकार कोणते हक्क हिरावून घेऊ शकत नाही, हे त्यात सांगितलेले असते. बाबासाहेबांनी भारताचे नियमपुस्तक लिहिण्यात कशी मदत केली, ते कशासाठी लढले, आणि चित्रांमध्ये दिसणारी सुंदर हस्तलिखित प्रत कोणी तयार केली, हे या प्रकरणात सांगितले आहे.

नव्या देशासाठी नवी सभा

संविधान सभेची पहिली बैठक 9 डिसेंबर 1946 रोजी नवी दिल्लीतील कॉन्स्टिट्यूशन हॉलमध्ये झाली ¹. तिच्या सदस्यांना लोकांनी थेट निवडले नव्हते; त्यांना प्रांतिक विधानसभांनी निवडले होते ². त्या दिवशी डॉ. आंबेडकरांनी बंगालचे सदस्य म्हणून नोंदवहीत स्वाक्षरी केली ¹.

लेखन आणि भाषणे खंडांच्या संपादकांच्या मते, काँग्रेसने विरोध केल्यामुळे त्यांना मुंबईतून जागा जिंकता आली नाही, आणि त्याऐवजी जोगेंद्रनाथ मंडल व अनुसूचित जातींच्या इतर सदस्यांच्या पाठिंब्याने बंगाल विधानसभेने त्यांना निवडून दिले ². बंगालमध्ये त्यांना नेमकी कोणाची मते मिळाली, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत; “पक्ष, संसद आणि मजूर खाते” या प्रकरणातील “संदर्भांमधील मतभेद” पाहा. जातिव्यवस्थेने ज्या समाजांना “अस्पृश्य” मानले होते, त्यांचे कायदेशीर नाव “अनुसूचित जाती” असे होते.

त्यांचे पहिले भाषण 17 डिसेंबर 1946 रोजी झाले. त्यांनी उद्दिष्टांच्या ठरावावर, म्हणजे सभेने आपली ध्येये मांडणाऱ्या निवेदनावर, टीका केली; कारण त्यात हक्कांची यादी होती, पण ते हक्क अमलात आणण्याचा कोणताही मार्ग नव्हता ³. त्यानंतर ते एक आशादायक गोष्ट म्हणाले:

“आज आपण राजकीयदृष्ट्या, सामाजिकदृष्ट्या आणि आर्थिकदृष्ट्या विभागलेले आहोत, हे मला माहीत आहे. आपण एकमेकांशी लढणाऱ्या छावण्यांचा समूह आहोत, आणि अशाच एका छावणीचा मी कदाचित एक नेता आहे, अशी कबुली देण्यापर्यंतही मी जाईन. पण महोदय, हे सगळे असूनही मला पूर्ण खात्री आहे की पुरेसा वेळ आणि योग्य परिस्थिती मिळाली, तर हा देश एक होण्यापासून जगातील कोणतीही गोष्ट त्याला रोखू शकणार नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, संविधान सभा, 17 डिसेंबर 1946 ^{4 5}

22 जानेवारी 1947 रोजी सर्व सदस्यांनी उभे राहून उद्दिष्टांचा ठराव स्वीकारला ⁶. 1947 मध्ये त्यांनी मूलभूत हक्क आणि अल्पसंख्याक यांच्याविषयीच्या समित्यांवरही काम केले. या समित्यांसाठी त्यांनी एक सविस्तर निवेदन लिहिले. ते पुढे राज्ये आणि अल्पसंख्याक (States and Minorities) या नावाने प्रसिद्ध झाले ⁷.

जागा गेली, आणि पुन्हा बोलावणे आले

1947 मध्ये भारताची फाळणी झाली आणि बंगालचेही विभाजन झाले. यामुळे डॉ. आंबेडकरांचे सभेतील स्थान गेले ⁷.

सभेच्या नेत्यांना त्यांना गमवायचे नव्हते. 30 जून 1947 रोजी सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद यांनी मुंबई सरकारचे प्रमुख बी. जी. खेर यांना पत्र लिहिले. डॉ. आंबेडकरांचे काम “इतक्या उच्च दर्जाचे आहे की आपण त्यांच्या सेवेला मुकता कामा नये”, असे त्यांनी म्हटले, आणि त्यांना ताबडतोब निवडून द्यावे, अशी विनंती केली ⁷. ते मुंबईतून निवडून आले आणि 14 जुलै 1947 रोजी त्यांनी पुन्हा सभेत आपले स्थान घेतले ⁸.

15 ऑगस्ट 1947 रोजी, म्हणजे भारत स्वतंत्र झाला त्या दिवशी, ते जवाहरलाल नेहरूंच्या पहिल्या मंत्रिमंडळात कायदामंत्री म्हणून सामील झाले ⁹. पुढची दोन वर्षे त्यांनी एकाच वेळी दोन मोठी कामे केली: कायदा मंत्रालय चालवणे, आणि संविधानाचा मसुदा तयार करण्याच्या कामाचे नेतृत्व करणे.

मसुदा समिती

29 ऑगस्ट 1947 रोजी सभेने सात सदस्यांची मसुदा समिती नेमली. अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर, एन. गोपालस्वामी अय्यंगार, डॉ. बी. आर. आंबेडकर, के. एम. मुन्शी, सय्यद मोहम्मद सादुल्ला, सर बी. एल. मित्तर आणि डी. पी. खेतान हे ते सदस्य होते ¹⁰. सभेच्या कार्यालयाने तयार केलेल्या पहिल्या मसुद्याचा अभ्यास करून त्यात बदल सुचवणे, हे तिचे काम होते ¹⁰.

समितीची पहिली बैठक 30 ऑगस्ट 1947 रोजी झाली, आणि तिच्या सदस्यांनी डॉ. आंबेडकरांची आपले अध्यक्ष म्हणून निवड केली. नंतर ते म्हणाले की “मसुदा समितीने मला तिचा अध्यक्ष म्हणून निवडले, तेव्हा मला आश्चर्याहूनही अधिक काही वाटले” ^{11 12}.

समितीने अगदी कोऱ्या पानापासून सुरुवात केली नाही. सभेचे संवैधानिक सल्लागार सर बी. एन. राव यांनी 243 अनुच्छेदांचा एक मसुदा तयार केला होता. त्याचे रूपांतर संविधानाच्या मसुद्यात करण्यासाठी समितीने 141 दिवस बैठका घेतल्या ¹¹.

काळानुसार समितीचे सदस्य बदलले. डी. पी. खेतान यांचे 1948 मध्ये निधन झाले ¹³. 1948 च्या अखेरीस बी. एल. मित्तर यांच्या जागी एन. माधव राव सदस्य म्हणून काम करत होते ¹⁴. टी. टी. कृष्णमाचारी हेही नंतर समितीत सामील झाले ^{15 16}.

फेब्रुवारी 1948 चा संविधानाचा मसुदा

21 फेब्रुवारी 1948 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी पूर्ण झालेला मसुदा सोबतच्या पत्रासह सभेच्या अध्यक्षांकडे पाठवला. त्या पत्रात प्रामाणिकपणे नमूद केले होते की “समितीच्या सर्व बैठकांना सर्व सदस्य उपस्थित नव्हते” ¹⁷. सर्वांना वाचता यावा म्हणून 26 फेब्रुवारी 1948 रोजी हा मसुदा भारताच्या राजपत्रात छापण्यात आला ¹⁷.

त्यात 315 अनुच्छेद आणि 8 अनुसूची होत्या ¹³. तो अभिप्रायासाठी प्रांतिक सरकारे, न्यायालये आणि जनता यांच्याकडे पाठवण्यात आला ¹⁸. समितीने उद्देशिकेत (Preamble) “बंधुता” हा शब्द जोडला. त्याचा अर्थ आहे सर्व भारतीयांमधील बंधुभाव आणि भगिनीभाव. समितीने स्पष्ट केले की “भारतात बंधुभावपूर्ण एकोपा आणि सद्भावना यांची गरज आजच्याइतकी पूर्वी कधीच नव्हती” ¹⁹.

मसुदा सभेसमोर: 4 नोव्हेंबर 1948

4 नोव्हेंबर 1948 रोजी डॉ. आंबेडकर उभे राहिले आणि म्हणाले: “अध्यक्ष महोदय, मसुदा समितीने निश्चित केलेला संविधानाचा मसुदा मी सादर करतो, आणि तो विचारात घेतला जावा असा प्रस्ताव मांडतो” ¹³.

एका दीर्घ भाषणात त्यांनी मुख्य कल्पना समजावून सांगितल्या. भारतात संसदीय पद्धत असेल; त्यात सरकार निवडून आलेल्या विधिमंडळाला उत्तरदायी असते ²⁰. ते म्हणाले की लोकशाहीसाठी “संवैधानिक नैतिकता” आवश्यक असते, म्हणजे ज्यांचे मत वेगळे आहे त्यांनीसुद्धा नियमांचा आदर करणे. त्यांनी इशारा दिला की “संवैधानिक नैतिकता ही नैसर्गिक भावना नाही. ती जोपासावी लागते” ^{13 21}.

मसुद्याने गावाला नव्हे, तर व्यक्तीला मूलभूत घटक मानले आहे, याचा आपल्याला आनंद आहे, असेही ते म्हणाले. गावांविषयीच्या त्यांच्या कठोर शब्दांशी काही सदस्य तीव्रपणे असहमत होते ²². शेवटी ते म्हणाले:

“मला वाटते की ते व्यवहार्य आहे, लवचीक आहे, आणि शांततेच्या काळात तसेच युद्धाच्या काळातही देशाला एकत्र ठेवण्याइतके मजबूत आहे. खरे तर, मला असे म्हणू द्या की, नव्या संविधानाखाली काही बिघडले, तर त्याचे कारण आपले संविधान वाईट होते हे नसेल. तेव्हा आपल्याला असेच म्हणावे लागेल की माणूसच दुष्ट होता.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, संविधान सभा, 4 नोव्हेंबर 1948 ^{13 23}

15 नोव्हेंबर 1948 ते 17 ऑक्टोबर 1949 या काळात सभेने मसुद्याचे कलमवार वाचन केले ²⁴. सुमारे 7,635 दुरुस्त्या सुचवल्या गेल्या आणि त्यांपैकी 2,473 प्रत्यक्ष मांडल्या गेल्या ¹¹. अध्यक्ष म्हणून डॉ. आंबेडकरांना मसुद्याची बाजू मांडावी लागली, आणि ते जवळजवळ प्रत्येक चर्चेत बोलले ²⁵.

ते कशासाठी लढले

अस्पृश्यता संपवणे. मसुद्यातील अनुच्छेद 11 मध्ये म्हटले होते: “‘अस्पृश्यता’ नष्ट करण्यात आली आहे, आणि कोणत्याही स्वरूपात तिचे आचरण करण्यास मनाई आहे”; तसेच अस्पृश्यता लादणे हा शिक्षेस पात्र गुन्हा ठरवला होता ²⁶. सभेने 29 नोव्हेंबर 1948 रोजी हा अनुच्छेद स्वीकारला, आणि सदस्यांनी “महात्मा गांधी की जय” अशा घोषणा दिल्या ²⁷. आता तो अनुच्छेद 17 आहे ²⁸.

सरकारी नोकऱ्यांमध्ये न्याय्य संधी. 30 नोव्हेंबर 1948 रोजी त्यांनी आताच्या अनुच्छेद 16 मधील तरतूद समजावून सांगितली. तिने सर्वांना समान संधीचे वचन दिले, पण आजवर बाहेर ठेवलेल्या “मागास” गटांसाठी राखीव पदांनाही परवानगी दिली. ते म्हणाले की आरक्षण “जागांच्या अल्पभागापुरतेच मर्यादित असले पाहिजे”, नाहीतर हा अपवाद “नियमालाच पूर्णपणे गिळून टाकेल” ^{29 30}.

हक्क अमलात आणण्याचा मार्ग. त्यांच्या मते, नागरिकाला आपल्या हक्काच्या रक्षणासाठी न्यायालयात जाता येत नसेल, तर कागदावरच्या हक्काला फारसा अर्थ नसतो. 9 डिसेंबर 1948 रोजी ते मसुद्यातील अनुच्छेद 25 विषयी बोलले. तोच पुढे अनुच्छेद 32 झाला. या अनुच्छेदामुळे, एखाद्याच्या मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाले तर ती व्यक्ती थेट सर्वोच्च न्यायालयात जाऊ शकते:

“या संविधानातील सर्वांत महत्त्वाचा असा एखादा विशिष्ट अनुच्छेद – ज्याच्याशिवाय हे संविधान निरर्थक ठरेल असा अनुच्छेद – सांगा, असे मला विचारले, तर या अनुच्छेदाशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही अनुच्छेदाचा उल्लेख मी करू शकणार नाही. तो संविधानाचा आत्माच आणि त्याचे हृदयच आहे, आणि सभागृहाला त्याचे महत्त्व कळले आहे, याचा मला आनंद आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, संविधान सभा, 9 डिसेंबर 1948 ^{14 31}

याच भाषणात ते म्हणाले: “उपायामुळेच हक्क खरा ठरतो.” उपाय नसेल, तर हक्क ही केवळ एक “पवित्र” सदिच्छा उरते, असे त्यांनी समजावून सांगितले ^{14 32}.

अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी संरक्षक तरतुदी. अंतिम संविधानाने संसदेत आणि राज्य विधानसभांमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींसाठी जागा राखीव ठेवल्या (अनुच्छेद 330 आणि 332). अनुच्छेद 335 सांगतो की सरकारी पदांवरील त्यांच्या दाव्यांचा विचार केलाच पाहिजे. अनुच्छेद 341 आणि 342 नुसार राष्ट्रपती या समाजांची यादी करू शकतात ³³. मागासवर्गांचा अभ्यास करण्यासाठी आयोग नेमण्याची तरतूद अनुच्छेद 340 मध्ये आहे ³⁴. नंतर ते म्हणाले की ते सभेत “अनुसूचित जातींच्या हितांचे रक्षण करणे, यापेक्षा मोठी कोणतीही आकांक्षा न ठेवता” आले होते ¹².

मार्गदर्शक तत्त्वे (Directive Principles). संविधानाच्या भाग 4 मध्ये सरकारांनी ज्या ध्येयांकडे वाटचाल केली पाहिजे, त्यांची यादी आहे. न्यायालये ती अमलात आणायला लावू शकत नाहीत, पण ती “देशाच्या कारभारात मूलभूत” आहेत ³⁵. 22 नोव्हेंबर 1948 रोजी त्यांनी समजावून सांगितले की ही तत्त्वे “आर्थिक लोकशाही” हा आदर्श ठरवतात. “कठीण आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही” सरकारांनी त्यासाठी “झटले” पाहिजे ³⁶. अनुच्छेद 46 राज्याला दुर्बल घटकांचे, विशेषतः अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींचे, शिक्षण आणि आर्थिक हित “विशेष काळजीपूर्वक” वाढवण्यास सांगतो ³⁷.

इतर सदस्य काय म्हणाले

5 नोव्हेंबर 1948 रोजी टी. टी. कृष्णमाचारी यांनी सांगितले की एवढे काम एकाच माणसावर का पडले:

“आपण नेमलेल्या सात सदस्यांपैकी एकाने सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्यांच्या जागी दुसरे सदस्य आले, हे सभागृहाला कदाचित माहीत असेल. एकाचे निधन झाले आणि त्यांची जागा भरली गेली नाही. एक अमेरिकेत होते आणि त्यांची जागा भरली गेली नाही, आणि आणखी एक व्यक्ती राज्यकारभाराच्या कामात गुंतलेली होती; त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक-दोघे दिल्लीपासून खूप दूर होते आणि कदाचित प्रकृतीच्या कारणांमुळे त्यांना उपस्थित राहता आले नाही. त्यामुळे शेवटी असे झाले की हे संविधान तयार करण्याचा भार डॉ. आंबेडकरांवर पडला, आणि निःसंशय प्रशंसनीय अशा पद्धतीने हे काम पूर्ण केल्याबद्दल आपण त्यांचे ऋणी आहोत, याविषयी मला कोणतीही शंका नाही.”

— टी. टी. कृष्णमाचारी, संविधान सभा, 5 नोव्हेंबर 1948 ^{38 39}

ही पार्श्वभूमी जाणून घेणे योग्य ठरेल. त्याच भाषणात त्यांनी अशी तक्रार केली की समितीने एकूण म्हणून मसुद्याकडे पुरेसे लक्ष दिले नव्हते. डॉ. आंबेडकरांची त्यांनी केलेली प्रशंसा याच तक्रारीचा भाग होती ³⁸.

26 नोव्हेंबर 1949 रोजी डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, “आम्ही त्यांना मसुदा समितीवर घेतले आणि तिचे अध्यक्ष केले, त्या निर्णयाइतका योग्य निर्णय” सभा “कधीच घेऊ शकली नाही, आणि कधी घेऊ शकणारही नाही” ^{40 41}.

डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः हे श्रेय इतरांसोबत वाटून घेतले. ते म्हणाले, “मला जे श्रेय दिले जाते, ते खरे तर माझे नाही.” त्यांनी बी. एन. राव, समितीचे इतर सदस्य, मुख्य मसुदाकार एस. एन. मुखर्जी आणि त्यांचे कर्मचारी, आणि त्यांच्याशी वाद घालणारे “बंडखोर” यांचेसुद्धा आभार मानले ^{11 12}.

शेवटचे भाषण आणि त्यातील तीन इशारे

25 नोव्हेंबर 1949 रोजी, मतदानाच्या आदल्या दिवशी, डॉ. आंबेडकरांनी समारोपाचे भाषण केले ¹¹. ते म्हणाले की संविधान राबवणारे लोक “वाईट निघाले”, तर चांगले संविधानही वाईट ठरू शकते. मग लोकशाही “केवळ स्वरूपात नव्हे, तर प्रत्यक्षातही” टिकवण्यासाठी भारताने कराव्यात अशा तीन गोष्टी त्यांनी सांगितल्या ⁴²:

1. फक्त संवैधानिक मार्गांचा वापर करा. एकदा कायदेशीर मार्ग खुले झाले की लोकांनी हिंसक क्रांती आणि सविनय कायदेभंगसुद्धा सोडून दिला पाहिजे. “हे मार्ग म्हणजे अराजकाचे व्याकरणच आहे, आणि ते जितक्या लवकर सोडून दिले जातील, तितके आपल्यासाठी चांगले.” ¹¹
2. व्यक्तिपूजा करू नका. नागरिकांनी “एखाद्या महान व्यक्तीच्या पायीसुद्धा आपले स्वातंत्र्य अर्पण करू नये”. “राजकारणात भक्ती किंवा व्यक्तिपूजा हा अधःपतनाचा आणि शेवटी हुकूमशाहीचा निश्चित मार्ग आहे.” ¹¹
3. सामाजिक लोकशाही उभी करा. “आपण आपल्या राजकीय लोकशाहीला सामाजिक लोकशाहीही बनवले पाहिजे.” म्हणजे स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यांवर आधारलेली जीवनपद्धती. ¹¹

त्यांनी इशारा दिला की 26 जानेवारी 1950 रोजी भारत “विसंगतींनी भरलेल्या जीवनात प्रवेश करणार आहे”. प्रत्येक प्रौढ व्यक्तीला समान मूल्याचे एक मत असेल, पण समाज आणि अर्थव्यवस्था मात्र अजूनही खोलवर विषम असतील ⁴³. शेवटी ते म्हणाले:

“स्वातंत्र्य मिळाल्यामुळे, काही चुकले तर त्याचा दोष ब्रिटिशांवर टाकण्याची सबब आपण गमावली आहे. यापुढे काही बिघडले, तर आपल्याशिवाय दोष द्यायला दुसरे कोणीही नसेल.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, संविधान सभा, 25 नोव्हेंबर 1949 ^{11 44}

स्वीकार, स्वाक्षऱ्या आणि नवे प्रजासत्ताक

26 नोव्हेंबर 1949 रोजी सभेने डॉ. आंबेडकरांच्या “सभेने निश्चित केलेले संविधान संमत करण्यात यावे” या प्रस्तावावर मतदान केले. “दीर्घकाळ चाललेल्या जयघोषात” तो स्वीकारला गेला, आणि अध्यक्षांनी संविधानावर स्वाक्षरी केली ⁴⁰. नागरिकत्व आणि निवडणुका यांसारखे काही भाग लगेच लागू झाले. बाकीचे 26 जानेवारी 1950 रोजी लागू झाले ⁴⁵.

24 जानेवारी 1950 रोजी स्वाक्षऱ्या करण्यासाठी सदस्य शेवटचे एकत्र आले. डॉ. प्रसाद म्हणाले की तीन प्रती आहेत: एक इंग्रजीत, “पूर्णपणे हाताने लिहिलेली आणि कलाकारांनी सजवलेली”; एक इंग्रजीत छापलेली; आणि एक हिंदीत हाताने लिहिलेली. नेहरूंनी पहिली आणि प्रसाद यांनी शेवटची स्वाक्षरी केली ⁴⁶. दोन दिवसांनी, 26 जानेवारी 1950 रोजी, संविधान पूर्णपणे लागू झाले आणि भारत प्रजासत्ताक बनला ⁴⁵.

सुंदर हस्तलिखित प्रत कोणी लिहिली?

प्रसिद्ध हस्तलिखित प्रत बाबासाहेबांनी स्वतःच्या लेखणीने लिहिली, असे अनेकांना वाटते. तसे नाही. पण या समजुतीमागे एक खरी गोष्ट आहे: मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून, आणि सभेत संविधान मंजुरीपर्यंत नेणारी व्यक्ती म्हणून, ते संविधानाच्या शब्दांचे प्रमुख शिल्पकार होते ¹⁵.

हे हस्तलेखन सुलेखनकारांचे काम होते. सुलेखनकार म्हणजे हाताने सुंदर अक्षरे लिहिणारे कलाकार. इंग्रजी मूळ प्रत प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी सुलेखनात लिहिली. हिंदी मूळ प्रत वसंत कृष्ण वैद्य यांनी सुलेखनात लिहिली ^{47 48}. शांतिनिकेतनच्या कला भवनातील चित्रकार नंदलाल बोस आणि त्यांच्या चमूने ही पाने सजवली ⁴⁸. त्यांच्या चित्रांमधून मोहेंजोदडोपासून स्वातंत्र्यलढ्यापर्यंतची भारताची कहाणी उलगडते ⁴⁷. सजवलेल्या उद्देशिकेच्या पानाचे श्रेय नंदलाल बोस यांच्या चमूतील कलाकार ब्यौहार राममनोहर सिन्हा यांना दिले जाते ^{49 50}.

इंग्रजी मूळ प्रतीत हाताने तयार केलेल्या चर्मपत्राचे (parchment) 221 ताव आहेत, आणि तिचे वजन सुमारे 13 किलो आहे. हिंदी मूळ प्रतीत 252 ताव आहेत. दोन्ही प्रती नवी दिल्लीतील संसदेच्या ग्रंथालयात ठेवलेल्या आहेत ⁴⁷. मार्च 1994 पासून त्या नायट्रोजन वायूने भरलेल्या, हवाबंद काचेच्या पेट्यांमध्ये ठेवलेल्या आहेत; त्यामुळे कागदाचे संरक्षण होते ⁵¹. नंतर डेहराडून येथील सर्व्हे ऑफ इंडियाने सजवलेल्या आवृत्तीच्या 1,000 प्रती फोटोलिथोग्राफी या छायाचित्रणावर आधारित छपाई पद्धतीने छापल्या ⁵².

संविधान दिन

2015 पासून भारत 26 नोव्हेंबर हा संविधान स्वीकारल्याचा दिवस संविधान दिन (Constitution Day) किंवा संविधान दिवस म्हणून साजरा करतो. डॉ. आंबेडकरांना आदरांजली म्हणून त्यांच्या 125 व्या जयंतीच्या वर्षात याची सुरुवात करण्याचे सरकारने ठरवले ⁵³. आज जसे आहे तसे संविधान इंग्रजी आणि हिंदीत विधायी विभागाच्या संकेतस्थळावर वाचता येते ⁵⁴.

मागे वळून पाहताना

नंतरच्या वर्षांत संविधानाचा ज्या प्रकारे वापर होत होता, त्यामुळे डॉ. आंबेडकर निराश झाले. 1953 मध्ये राज्यांच्या परिषदेत (आजची राज्यसभा) त्यांनी स्वतःला “भाडोत्री तट्टू” (a hack) असेही म्हटले, आणि संविधान “जाळून टाकणारी पहिली व्यक्ती” मीच असेन, असे ते म्हणाले ⁵⁵. 1955 मध्ये त्यांनी आपल्याला काय म्हणायचे होते ते स्पष्ट केले: “देवाने येऊन राहावे म्हणून आम्ही मंदिर बांधले; पण देवाची प्रतिष्ठापना होण्याआधीच सैतानाने त्याचा ताबा घेतला, तर मंदिर नष्ट करण्याशिवाय आम्ही दुसरे काय करू शकत होतो?” ⁵⁶. त्यांची चिंता संविधान राबवणाऱ्या लोकांविषयी होती; 25 नोव्हेंबर 1949 रोजी त्यांनी व्यक्त केलेली हीच ती चिंता.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• त्यांना अध्यक्ष कोणी केले. मसुदा समितीने आपली निवड केली, असे डॉ. आंबेडकरांनी सांगितले ¹¹. ‘लेखन आणि भाषणे’चे संपादक लिहितात की 29 ऑगस्ट 1947 रोजी सभेने त्यांची अध्यक्ष म्हणून निवड केली ⁹. 29 ऑगस्टच्या ठरावात सदस्यांची नावे आहेत, पण कोणत्याही अध्यक्षाचे नाव नाही.
• नायट्रोजन की हीलियम? या पेट्या बनवणारे आणि त्यांची चाचणी करणारे वैज्ञानिक नायट्रोजन असे सांगतात ⁵¹. PIB चे एक मासिक आणि अनेक संकेतस्थळे हीलियम असे सांगतात ⁴⁸. आम्ही प्रयोगशाळेचे म्हणणे स्वीकारतो.
• इंग्रजी मूळ प्रतीचा आकार. CSIR-NPL नुसार 221 ताव आणि सुमारे 13 किलो ⁴⁷. लोकप्रिय लेखांमध्ये 251 पाने असे सांगितले जाते ⁴⁹.
• हिंदी सुलेखनकारांचे नाव PIB च्या मासिकात Vasant Krishna Vaidya (वसंत कृष्ण वैद्य) ⁴⁸, CSIR-NPL कडून Basantrao Vaidya (बसंतराव वैद्य) ⁴⁷, आणि अनेक लोकप्रिय स्रोतांमध्ये Vasant Krishan Vaidya असे लिहिले जाते. ही एकच व्यक्ती आहे.
• रायजादा यांच्या कामाच्या तारखा आणि मोबदला. एका लिलाव कॅटलॉगनुसार त्यांनी 28 नोव्हेंबर 1949 ते एप्रिल 1950 या काळात केवळ 4,000 रुपये इतक्या नाममात्र मोबदल्यात काम केले ⁵⁰. लोकप्रिय वर्णनांनुसार त्यांनी कोणतेही शुल्क घेतले नाही ⁴⁹. सभेच्या नोंदीवरून दिसते की इंग्रजी प्रत 24 जानेवारी 1950 रोजी पूर्ण झाली होती आणि तिच्यावर स्वाक्षऱ्या झाल्या होत्या ⁴⁶.
• “हृदय आणि आत्मा”. हा लोकप्रिय शब्दप्रयोग म्हणजे लहान केलेले रूप आहे. त्यांचे नेमके शब्द होते “संविधानाचा आत्माच आणि त्याचे हृदयच” ¹⁴.
• किती वेळ लागला. डॉ. आंबेडकरांनी 25 नोव्हेंबर 1949 पर्यंतचा काळ “दोन वर्षे, अकरा महिने आणि सतरा दिवस” असा मोजला; अनेक स्रोत 26 नोव्हेंबरपर्यंत मोजून 18 दिवस असे सांगतात ¹¹.

अधिक वाचा

• संविधान सभेतील चर्चा (दिवसवार) — संपूर्ण नोंद, तारखेनुसार शोधता येणारी.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 13: डॉ. आंबेडकर आणि संविधान — सभेतील त्यांची सर्व भाषणे आणि 1948 चा मसुदा, एकाच अधिकृत खंडात.
• भारताचे संविधान (विधायी विभाग) — इंग्रजी, हिंदी आणि इतर भाषांमधील अधिकृत, अद्ययावत मजकूर.
• भारताच्या संविधानाचा मसुदा, 1948 — फेब्रुवारी 1948 चा मसुदा, प्रस्तावनेसह.
• मूळ संविधानाचे जतन (CSIR-NPL) — हस्तलिखित प्रतींचे संरक्षण कसे केले जाते.

संदर्भ

1. संविधान सभेतील चर्चा, 9 डिसेंबर 1946 constitutionofindia.net ↗ ↩
2. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 5 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 8 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. संविधान सभेतील चर्चा, खंड 1 constitutionofindia.net ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 9 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. संविधान सभेतील चर्चा, 22 जानेवारी 1947 constitutionofindia.net ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 25 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. संविधान सभेतील चर्चा, 14 जुलै 1947 constitutionofindia.net ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 26 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. संविधान सभेतील चर्चा, 29 ऑगस्ट 1947 constitutionofindia.net ↗ ↩
11. संविधान सभेतील चर्चा, 25 नोव्हेंबर 1949 constitutionofindia.net ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 1208 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. संविधान सभेतील चर्चा, 4 नोव्हेंबर 1948 constitutionofindia.net ↗ ↩
14. संविधान सभेतील चर्चा, 9 डिसेंबर 1948 constitutionofindia.net ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, प्रस्तावना, पृ. v हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. constitutionofindia.net – टी. टी. कृष्णमाचारी constitutionofindia.net ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 95 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. constitutionofindia.net – संविधानाचा मसुदा 1948 constitutionofindia.net ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 96 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 50 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 61 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 62 आणि 87 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 70 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 47–48 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
25. constitutionofindia.net – बी. आर. आंबेडकर constitutionofindia.net ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 110 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. संविधान सभेतील चर्चा, 29 नोव्हेंबर 1948 constitutionofindia.net ↗ ↩
28. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 17 legislative.gov.in ↗ ↩
29. संविधान सभेतील चर्चा, 30 नोव्हेंबर 1948 constitutionofindia.net ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 393 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 440 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 441 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 330–342 legislative.gov.in ↗ ↩
34. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 340 legislative.gov.in ↗ ↩
35. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 37 legislative.gov.in ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 351–352 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 46 legislative.gov.in ↗ ↩
38. संविधान सभेतील चर्चा, खंड 7 constitutionofindia.net ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 72 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. संविधान सभेतील चर्चा, 26 नोव्हेंबर 1949 constitutionofindia.net ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 1219 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 1215–1216 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 1216 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
44. लेखन आणि भाषणे, खंड 13, पृ. 1218 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
45. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 394 legislative.gov.in ↗ ↩
46. संविधान सभेतील चर्चा, 24 जानेवारी 1950 constitutionofindia.net ↗ ↩
47. CSIR-NPL, Current Science, 2018 currentscience.ac.in ↗ ↩
48. न्यू इंडिया समाचार (PIB), पृ. 12 newindiasamachar.pib.gov.in ↗ ↩
49. लाइव्ह हिस्टरी इंडिया livehistoryindia.com ↗ ↩
50. सॅफ्रनआर्ट कॅटलॉगमधील टीप saffronart.com ↗ ↩
51. CSIR-राष्ट्रीय भौतिकशास्त्र प्रयोगशाळा npl.csircentral.net ↗ ↩
52. सर्व्हे ऑफ इंडिया surveyofindia.gov.in ↗ ↩
53. न्यू इंडिया समाचार (PIB), पृ. 8 newindiasamachar.pib.gov.in ↗ ↩
54. विधायी विभाग – भारताचे संविधान legislative.gov.in ↗ ↩
55. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 860–862 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
56. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 949 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩