कायदामंत्री आणि विरोधी आवाज

ऑगस्ट 1947 मध्ये भारत स्वतंत्र झाला, तेव्हा दीर्घकाळ काँग्रेसचे टीकाकार राहिलेले डॉ. आंबेडकर काँग्रेसच्या सरकारमध्ये कायदामंत्री म्हणून सामील झाले. काही आठवड्यांतच ते संविधानाचा मसुदा तयार करणाऱ्या समितीचे अध्यक्षही झाले; ही कहाणी संविधानाच्या प्रकरणात सांगितली आहे. हे प्रकरण त्यांच्या इतर लढायांविषयी आहे: हिंदू स्त्रियांना समान हक्क देणारा कायदा, त्यांचा राजीनामा, निवडणुकांतील दोन पराभव, आणि भारताच्या लोकशाहीसाठी त्यांच्या शेवटच्या योजना.

भारताचे पहिले कायदामंत्री

ऑगस्ट 1947 मध्ये पहिल्या मंत्रिमंडळात कायदामंत्री होण्याचे पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरूंचे निमंत्रण त्यांनी स्वीकारले ^{1 2}. 30 जुलै 1947 च्या एका पत्रात नेहरूंनी लिहिले की आंबेडकरांनी सामील होण्याचे मान्य केले आहे, पण केवळ कायदा खात्यातून आपल्याला पुरेसे काम मिळणार नाही, असे त्यांना वाटते ³.

नंतर ते म्हणाले की हा प्रस्ताव “अत्यंत आश्चर्यकारक होता”, कारण ते “विरोधी छावणीत” होते. राष्ट्रउभारणीत मदत करण्यास आपण नकार देऊ नये, म्हणून त्यांनी तो स्वीकारला. त्यांनी एखादे प्रशासकीय खातेही मागितले होते, आणि त्यांना नियोजन खाते देण्याचे वचन दिले गेले, पण ते त्यांना कधीच मिळाले नाही ⁴. संविधानाशिवाय निवडणूक कायदे आणि मतदारसंघांच्या सीमा आखण्याचे कामही त्यांनी मार्गी लावले ⁵.

हिंदू कोड बिलात काय प्रस्तावित होते

त्या काळी हिंदू कौटुंबिक कायदा शतकानुशतके जुन्या ग्रंथांमध्ये आणि असंख्य न्यायालयीन निकालांमध्ये विखुरलेला होता. मिताक्षरा आणि दायभाग या दोन प्रमुख शाखा कुटुंबाच्या संपत्तीकडे वेगवेगळ्या प्रकारे पाहत होत्या ⁶. बी. एन. राव यांच्या नेतृत्वाखालील सरकारनियुक्त समित्यांनी 1941 पासून सुधारणांवर काम केले, आणि 1944 मध्ये एका हिंदू कायदा समितीला संपूर्ण संहितेचा मसुदा तयार करण्यास सांगण्यात आले ^{7 8}. हे बिल 11 एप्रिल 1947 रोजी मांडण्यात आले ⁹.

9 एप्रिल 1948 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी त्यात नवे काय आहे ते समजावून सांगितले ¹⁰:

• संपत्ती. विधवा, मुलगी आणि मुलाची विधवा यांना मुलासोबतच वारसा मिळेल. मुलीला वडिलांच्या संपत्तीत वाटा मिळेल; तो मुलाच्या वाट्याच्या निम्मा असेल. वारशाने संपत्ती मिळालेली स्त्री केवळ आयुष्यभर तिचा वापर करणारी न राहता तिची पूर्ण मालक होईल. हुंडा वधूसाठी विश्वस्त म्हणून सांभाळून ठेवला जाईल.
• विवाह. विवाह वैध आहे की नाही हे यापुढे जात आणि पोटजात ठरवणार नाहीत. पुरुषाला एकच पत्नी करता येईल. धार्मिक विवाहासोबतच नागरी (नोंदणीकृत) विवाहाचाही पर्याय असेल.
• घटस्फोट. पहिल्यांदाच हिंदू विवाह मोडता येईल; त्यासाठी परित्याग (सोडून जाणे) आणि क्रूर वागणूक यांसह सात कारणे असतील.
• दत्तक. दत्तक घेण्यासाठी पतीला पत्नीची संमती घ्यावी लागेल, आणि दत्तकाची नोंदणी करता येईल.

ते का अडले

हे बिल अतिशय संथपणे पुढे सरकले. 9 एप्रिल 1948 रोजी ते प्रवर समितीकडे गेले. सभागृहाने 19 डिसेंबर 1949 रोजी त्यावर विचार करण्याचे मान्य केले, 1950 मध्ये त्याला अजिबात वेळ दिला नाही, आणि त्यावर कलमवार मतदान थेट फेब्रुवारी 1951 मध्ये सुरू केले ⁹.

संसदेबाहेर तीव्र विरोध होता. मार्च 1949 मध्ये अखिल भारतीय हिंदू कोड बिल विरोधी समिती स्थापन झाली, आणि स्वामी करपात्री यांनी देशभर सभा घेतल्या. इतिहासकार रामचंद्र गुहा यांच्या म्हणण्यानुसार, डिसेंबर 1949 मध्ये दिल्लीत झालेल्या निदर्शनांमध्ये, ज्यांपैकी काहींचे आयोजन राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाने (RSS) केले होते, नेहरू आणि आंबेडकर यांचे पुतळे जाळण्यात आले ¹¹. काँग्रेसच्या आतही पुराणमतवादी सदस्यांनी विरोध केला. 1950 मध्ये राष्ट्रपती झालेले राजेंद्र प्रसाद यांचा या बिलाला विरोध होता. राष्ट्रपती म्हणून त्यांनी हे बिल पुढे रेटणे लोकशाहीविरोधी असल्याचे म्हटले आणि त्याला आपली संमती न देण्याची धमकी दिली, असे सांगितले जाते ¹².

नेहरूंनी बिलाला पाठिंबा दिला, पण सदस्यांना आपल्या मर्जीनुसार मत देण्याची मुभा दिली. सप्टेंबर 1951 मध्ये त्यांनी आधी फक्त विवाह आणि घटस्फोटाचा भाग मंजूर करण्याचा प्रस्ताव दिला, आणि मग त्या अधिवेशनापुरते बिल बाजूला ठेवले. वेळ नाही, हे कारण डॉ. आंबेडकरांना सांगण्यात आले. त्यांचा त्यावर विश्वास बसला नाही, कारण इतर विधेयकांना प्राधान्य दिले जात होते ⁹.

राजीनामा (1951)

27 सप्टेंबर 1951 रोजी त्यांनी राजीनामा दिला. नेहरूंनी दुसऱ्या दिवशी तो स्वीकारला, आणि अधिवेशन संपेपर्यंत डॉ. आंबेडकर पदावर राहिले ¹³. 10 ऑक्टोबर रोजी, आपल्याला केव्हा बोलू द्यावे यावरून अध्यक्षस्थानाशी मतभेद झाल्यावर, ते सभागृहातून बाहेर पडले आणि त्यांनी आपले निवेदन वृत्तपत्रांना दिले ^{14 15}. त्यात पाच कारणे दिली होती ⁴:

1. त्यांना मंत्रिमंडळाच्या महत्त्वाच्या समित्यांपासून दूर ठेवले गेले होते, आणि कोणतेही प्रशासकीय खाते दिले गेले नव्हते.
2. सरकारने मागासवर्गांसाठी वचन दिलेला आयोगसुद्धा नेमला नव्हता, आणि अनुसूचित जातींना अजूनही “तोच जुना जुलूम” सहन करावा लागत होता.
3. ते परराष्ट्र धोरणाशी असहमत होते; सैन्यावरील प्रचंड खर्चाचा संबंध त्यांनी या धोरणाशी जोडला. काश्मीरबाबत त्यांनी फाळणी, किंवा फक्त खोऱ्यात सार्वमत, असे सुचवले.
4. छोट्या समित्यांनी घेतलेले निर्णय फक्त नोंदवून घेणारी संस्था, असे मंत्रिमंडळाचे स्वरूप झाले होते.
5. शेवटचे आणि निर्णायक कारण म्हणजे हिंदू कोड बिलाला दिलेली वागणूक.

“या देशातील विधिमंडळाने आजवर हाती घेतलेल्या सामाजिक सुधारणेच्या उपायांपैकी हिंदू कोड हा सर्वांत मोठा उपाय होता.”

— राजीनाम्याविषयीचे निवेदन, 10 ऑक्टोबर 1951 ⁵

त्यांनी पुढे म्हटले की आर्थिक कायदे करत असताना “वर्गा-वर्गांमधील, स्त्री-पुरुषांमधील” विषमतेला हात न लावणे म्हणजे “शेणाच्या ढिगाऱ्यावर राजवाडा बांधणे” होय ¹⁶. आजारपणामुळे आपण पद सोडले, हे त्यांनी ठामपणे नाकारले ⁵.

त्यांच्या बहुतेक कल्पना पुढे वेगवेगळ्या कायद्यांच्या रूपाने अमलात आल्या; त्यांत हिंदू विवाह कायदा, 1955 आणि हिंदू वारसा कायदा, 1956 यांचा समावेश आहे ⁶. 1956 मधील आणखी दोन कायद्यांनी पालकत्व, दत्तक आणि पोटगी हे विषय हाताळले ¹⁷.

निवडणुकांतील दोन पराभव (1952 आणि 1954)

भारताच्या पहिल्या सार्वत्रिक निवडणुकीसाठी त्यांच्या फेडरेशनने हिंदू महासभा, RSS आणि कम्युनिस्ट पक्ष यांच्याशी युती करण्यास नकार दिला, आणि समाजवादी पक्षाशी हातमिळवणी केली ¹⁸. उत्तर मुंबई शहर मतदारसंघात अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेल्या जागेसाठी ते उभे राहिले. हा दोन सदस्यांचा मतदारसंघ होता, जिथे प्रत्येक मतदाराला दोन मते होती. मतदान 3 जानेवारी 1952 रोजी झाले ¹⁹.

काँग्रेसचे उमेदवार नारायण सदोबा काजरोळकर, जे एकेकाळी डॉ. आंबेडकरांचेच सहाय्यक होते, यांनी ही राखीव जागा 1,38,137 मते मिळवून जिंकली; डॉ. आंबेडकरांना 1,23,576 मते मिळाली ^{20 21}. सुमारे 74,333 मतपत्रिका बाद ठरल्या; त्यांपैकी अनेक यामुळे की मतदारांनी आपली दोन्ही मते एकाच पेटीत टाकली होती. आपले समाजवादी सहकारी अशोक मेहता यांच्यासोबत त्यांनी एक याचिका दाखल केली. मतदारांना असे करण्यास सांगणारे कम्युनिस्ट नेते एस. ए. डांगे आणि आणखी एक उमेदवार जी. व्ही. देशमुख यांच्या प्रचाराला त्या याचिकेत दोष दिला होता ²². 1952 च्या अखेरीस एका न्यायाधिकरणासमोर या याचिकेवर युक्तिवाद झाला ²³.

1954 मध्ये त्यांनी भंडारा (आता महाराष्ट्रात) येथे लोकसभेची पोटनिवडणूक लढवली, आणि सुमारे 8,000 ते 8,700 मतांच्या फरकाने ते पुन्हा काँग्रेसकडून पराभूत झाले ^{21 24}.

राज्यसभेत (1952–1956)

1952 मध्ये ते मुंबईतून राज्यांच्या परिषदेवर (आताची राज्यसभा) सदस्य म्हणून निवडून गेले. तिथली त्यांची नोंदलेली भाषणे 19 मे 1952 ते 1 मे 1956 या काळातील आहेत ^{25 26}. नवे आंध्र राज्य, परराष्ट्र धोरण, अस्पृश्यता (गुन्हे) विधेयक आणि राज्यांची पुनर्रचना यांवर ते बोलले ²⁷.

सप्टेंबर 1953 मध्ये, बहुसंख्याकांनी अल्पसंख्याकांकडे दुर्लक्ष करता कामा नये असा युक्तिवाद करताना, ते म्हणाले की संविधान “जाळणारी पहिली व्यक्ती” मीच असेन ²⁸. मार्च 1955 मध्ये त्यांनी स्पष्ट केले: देवासाठी मंदिर बांधले होते, पण त्याचा ताबा सैतानाने घेतला, तर ते नष्ट करण्याशिवाय दुसरे काय करता येईल? ²⁹

मिलिंद महाविद्यालय, औरंगाबाद (1950)

1950 मध्ये त्यांच्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने औरंगाबादमध्ये मिलिंद कला महाविद्यालय आणि मिलिंद विज्ञान महाविद्यालय सुरू केले ³⁰. औरंगाबाद तेव्हा हैदराबाद राज्याच्या मराठवाडा भागात होते ³¹. एका छायाचित्रात राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद महाविद्यालयाची पायाभरणी करताना दिसतात ³². जुलै आणि ऑगस्ट 1953 मध्ये ते बहुतेक काळ औरंगाबादमध्ये राहिले आणि आपल्या महाविद्यालयांसाठी काम करत राहिले ³³.

लोकशाही यशस्वी कशामुळे होते? (1952)

22 डिसेंबर 1952 रोजी ते पुणे जिल्हा विधी ग्रंथालयात बोलले ³⁴. रक्तपात न होता मोठे आर्थिक आणि सामाजिक बदल घडवून आणण्याचा मार्ग, अशी त्यांनी लोकशाहीची व्याख्या केली. मग लोकशाहीसाठी काय आवश्यक आहे, याची यादी त्यांनी दिली ³⁵:

• खोल विषमता नसावी. “कोणताही दडपलेला वर्ग असता कामा नये.”
• सरकारला सतत सावध ठेवणारा खरा विरोधी पक्ष.
• कायद्यात आणि रोजच्या प्रशासनात समान वागणूक.
• संवैधानिक नैतिकता, म्हणजे निष्पक्ष वागण्याचे अलिखित नियम सर्वांनी पाळणे.
• अल्पसंख्याकांवर बहुसंख्याकांची जुलूमशाही नसावी.
• समाजात नैतिक व्यवस्था, आणि अन्याय कोणावरही होवो, प्रत्येक अन्यायाने अस्वस्थ होणारी सार्वजनिक सद्सद्विवेकबुद्धी.

“लोकशाही हे सगळीकडे उगवणारे रोप नाही.”

— पुणे येथील व्याख्यान, 22 डिसेंबर 1952 ³⁶

भाषिक राज्यांविषयी विचार (1955)

राज्य पुनर्रचना आयोगाने भाषेच्या आधारे भारताच्या राज्यांची नव्याने आखणी करण्याचा प्रस्ताव दिला, तेव्हा त्यांनी एका छोट्या पुस्तकाद्वारे उत्तर दिले. त्याच्या प्रस्तावनेवर 23 डिसेंबर 1955, मिलिंद महाविद्यालय अशी तारीख आणि ठिकाण आहे ³⁷. “एक राज्य, एक भाषा” हा त्यांचा नियम होता: प्रत्येक राज्याची एक अधिकृत भाषा असावी. पण एक भाषा म्हणजे एकच राज्य, असे असण्याची गरज नव्हती: “एक भाषा बोलणाऱ्या लोकांची अनेक राज्यांमध्ये विभागणी केली जाऊ शकते” ³⁸.

त्यांनी “उत्तरेचे एकत्रीकरण आणि दक्षिणेचे लहान-लहान तुकड्यांत विभाजन (balkanisation)” याविरुद्ध इशारा दिला ³⁹. म्हणून त्यांनी उत्तर प्रदेशचे तीन राज्यांत, बिहार आणि मध्य प्रदेशचे प्रत्येकी दोन राज्यांत ⁴⁰, आणि महाराष्ट्राचे लहान राज्यांत विभाजन करावे व मुंबई हे स्वतंत्र शहर-राज्य असावे, असा प्रस्ताव मांडला ⁴¹. त्यांचा युक्तिवाद होता की बहुसदस्यीय मतदारसंघांच्या मदतीने लहान राज्ये अल्पसंख्याकांचे संरक्षण करतात. हैदराबाद ही भारताची दुसरी राजधानी व्हावी, असेही त्यांनी सुचवले ⁴².

रिपब्लिकन पक्षाकडे वाटचाल

1951 मध्ये त्यांच्या फेडरेशनने आशा व्यक्त केली की भारतात एक दिवस द्विपक्षीय पद्धत येईल ¹⁸. 30 सप्टेंबर 1956 रोजी त्यांच्या दिल्लीतील घरी झालेल्या बैठकीत फेडरेशनच्या कार्यकारिणीने स्वतःचे विसर्जन करून नवा “रिपब्लिकन पक्ष” स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी या पक्षाचा आराखडा तयार केला ⁴³. इतिहासकार एलिनॉर झेलियट यांनी या कल्पनेचे वर्णन अस्पृश्यांना एका मोठ्या गटात सामील करणे, असे केले ⁴⁴. पक्ष सुरू होण्यापूर्वीच, 6 डिसेंबर 1956 रोजी, त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या अनुयायांनी 3 ऑक्टोबर 1957 रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची औपचारिक स्थापना केली ⁴⁴.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• हिंदू कोड बिल कोणी मांडले. ‘लेखन आणि भाषणे’चे संपादक म्हणतात की डॉ. आंबेडकरांनी ते 11 एप्रिल 1947 रोजी मांडले ⁴⁵. पण ते सरकारमध्ये ऑगस्ट 1947 मध्येच सामील झाले; 1947 च्या मध्यात कायदा सदस्य जोगेंद्रनाथ मंडल होते ⁴⁶. त्यांच्या स्वतःच्या निवेदनात फक्त एवढेच म्हटले आहे की बिल “मांडण्यात आले”. कोलंबिया कालपटानुसार त्यांनी ते फेब्रुवारी 1951 मध्ये “मांडले”; प्रत्यक्षात तेव्हा कलमवार मतदान सुरू झाले होते ⁴⁷.
• 1950 मधील चर्चा. 1950 मध्ये बिलाला अजिबात वेळ दिला गेला नाही, असे ते म्हणाले ⁹; ‘लेखन आणि भाषणे’चे संपादक म्हणतात की 14 डिसेंबर 1950 रोजी कलमवार चर्चा पुन्हा सुरू झाली ⁴⁸.
• राजीनाम्याची तारीख. त्यांच्या निवेदनात 27 सप्टेंबर 1951 अशी तारीख आहे ¹³. एका लेखात 25 सप्टेंबर असे म्हटले आहे ¹², आणि ‘लेखन आणि भाषणे’मधील एका संपादकीय टिपेत 27 ऑक्टोबर असे म्हटले आहे ⁴⁸.
• विरोधी पक्षनेते. कोलंबिया कालपटानुसार राजीनाम्यानंतर ते विरोधी पक्षनेते झाले ⁴⁷. त्यांना असे पद असल्याची कोणतीही अधिकृत नोंद आम्हाला सापडली नाही.
• 1952 मधील मतांचा फरक. याचिकेतील आकड्यांनुसार हा फरक 14,561 मतांचा होता ²⁰. लेखांमध्ये “सुमारे 15,000” ²¹ किंवा 14,537 ⁴⁹ असे सांगितले आहे, आणि काही लेख या जागेला “उत्तर-मध्य मुंबई” (Bombay North Central) म्हणतात.
• 1954, भंडारा. वेगवेगळ्या वृत्तांतांमध्ये हा फरक सुमारे 8,000, सुमारे 8,500 किंवा 8,681 मते असा दिला आहे ^{49 21 50}. एका वृत्तांतानुसार ते तिसऱ्या क्रमांकावर होते ²⁴. मतदारसंघांच्या एका यादीत विजयी काँग्रेस उमेदवाराचे नाव भाऊराव बोरकर असे दिले आहे, पण त्याच पानावरील निकालांच्या तक्त्यात इतर नावे आहेत. अधिकृत निकाल आम्हाला तपासता आले नाहीत.
• मिलिंद महाविद्यालयाची पायाभरणी. कॉमन्सवरील छायाचित्राच्या मथळ्यात 1 सप्टेंबर 1950 अशी तारीख आहे; अधिकृत नोंदीतून आम्ही याची खात्री करू शकलो नाही.
• महाराष्ट्राचे विभाजन. भाषिक राज्यांविषयी विचार या पुस्तकात आधी मुंबई शहर धरून चार राज्यांचा उल्लेख आहे, आणि नंतर “तीन महाराष्ट्रीय राज्यां”चा ⁴¹.

अधिक वाचा

• राजीनाम्याचे निवेदन, लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1317–1327 — त्यांच्याच शब्दांत त्यांचे संपूर्ण स्पष्टीकरण.
• हिंदू कोड बिलावरील भाषणे, लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1 — 1947 ते 1951 मधील चर्चा.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 15 — कायदामंत्री म्हणून आणि राज्यसभेतील त्यांची भाषणे.
• भाषिक राज्यांविषयी विचार, लेखन आणि भाषणे, खंड 1 — त्यांच्या नकाशांसह 1955 चे पुस्तक.
• लोकशाहीच्या पूर्वअटी (Conditions precedent for democracy), लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3 — 1952 चे पुणे येथील व्याख्यान.
• कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक — वर्षवार छोटी मार्गदर्शिका.

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
2. Constitution of India – CADA constitutionofindia.net ↗ ↩
3. Law and Other Things – विक्रम राघवन lawandotherthings.com ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1318–1319 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1325 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, संपादकीय हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, पृ. 37–38 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, पृ. 249 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1323 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, पृ. 4–12 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. सबरंगइंडिया – एल. एस. हर्देनिया, रामचंद्र गुहा यांच्या आधारे sabrangindia.in ↗ ↩
12. सबरंगइंडिया – भावुक sabrangindia.in ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1317 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, संपादकीय टीप हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 404–405 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, पृ. 1326 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. विकिपीडिया (केवळ दिशादर्शक) en.wikipedia.org ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 402, 406 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 408–411 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 412 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. द मूकनायक en.themooknayak.com ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 413–419 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 420–424 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
24. न्यूजलॉन्ड्री newslaundry.com ↗ ↩
25. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 835 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 962 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, अनुक्रमणिका हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
28. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 862 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
29. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 949 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 544 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 498 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. विकिमीडिया कॉमन्स commons.wikimedia.org ↗ ↩
33. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 497 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
34. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 472 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
35. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 475–485 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 485 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 140 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 165 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 143 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 151–152 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 152–153 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 165, 170–171 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 151–152 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
44. द न्यूज मिनिट thenewsminute.com ↗ ↩
45. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, संपादकीय हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
46. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 364 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
47. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
48. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2, संपादकीय टीप हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
49. ऑर्गनायझर organiser.org ↗ ↩
50. विकिपीडिया (केवळ दिशादर्शक) en.wikipedia.org ↗ ↩