बौद्ध धम्माकडे वाटचाल

डॉ. आंबेडकरांनी घाईघाईने धर्म बदलला नाही. आपण हिंदू धर्म सोडणार, असे त्यांनी 1935 मध्ये जाहीर केले, पण अंतिम पाऊल त्यांनी ऑक्टोबर 1956 मध्येच उचलले, म्हणजे त्यांच्या मृत्यूच्या सात आठवडे आधी. मधल्या काळात प्रत्येक माणसाला समान मानणारा धर्म शोधण्यासाठी त्यांनी वाचन केले, प्रवास केला, वादविवाद केले आणि लेखन केले ^{1 2}.

त्यांनी बौद्ध धम्म निवडला. सुमारे 2,500 वर्षांपूर्वी गौतम बुद्धांनी भारतात स्थापन केलेला हा धर्म आहे. ते तिथपर्यंत कसे पोहोचले, नागपूर येथे त्यांनी काय वचन दिले, आणि आपली निवड समजावून सांगण्यासाठी त्यांनी काय लिहिले, हे या प्रकरणात सांगितले आहे.

कौटुंबिक स्नेह्यांकडून मिळालेली भेट

भीमरावांची बुद्धांशी पहिली ओळख एका पुस्तकातून झाली. ते शाळेची एक महत्त्वाची परीक्षा उत्तीर्ण झाले, तेव्हा त्यांच्या समाजाने त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी एक सभा घेतली. त्या सभेचे अध्यक्ष कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर होते. ते शिक्षक आणि लेखक होते, आणि भीमरावांच्या वडिलांना ओळखत होते. सभेच्या शेवटी केळुसकरांनी त्यांना बुद्धांच्या जीवनावरील आपल्या पुस्तकाची एक प्रत भेट दिली ³.

केळुसकरांनी हे चरित्र 1898 मध्ये मराठीत प्रसिद्ध केले होते, आणि 1907 मध्ये भीमराव मुंबई विद्यापीठाची मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर त्यांनी ते त्यांना दिले ⁴. अनेक वर्षांनंतर, त्या पुस्तकाचा आपल्यावर कसा परिणाम झाला हे डॉ. आंबेडकरांनी आठवून सांगितले:

“मी ते पुस्तक मोठ्या आवडीने वाचले, आणि त्याचा माझ्यावर फार मोठा प्रभाव पडला; मी अतिशय भारावून गेलो.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना, दिनांक 6 एप्रिल 1956 ³

त्याच प्रस्तावनेत ते म्हणाले की वडिलांनी त्यांना वाचायला लावलेल्या महाकाव्यांशी त्यांनी बुद्धांच्या कहाणीची तुलना केली होती, आणि बुद्धांविषयीच्या त्यांच्या आवडीचे हेच “मूळ” होते ³.

येवल्याची प्रतिज्ञा, 1935

अनेक वर्षे डॉ. आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या आतच समान हक्क मिळवण्याचा प्रयत्न केला; उदाहरणार्थ, नाशिकच्या काळाराम मंदिर प्रवेशाच्या मोहिमेद्वारे. 1935 पर्यंत हा प्रयत्न अयशस्वी झाला आहे, असे त्यांना वाटू लागले. 13 ऑक्टोबर 1935 रोजी नाशिकजवळील येवला येथे “दलित वर्गां”च्या (“अस्पृश्य” मानल्या गेलेल्या समाजांचे तेव्हाचे अधिकृत नाव) परिषदेत ते सुमारे 10,000 लोकांसमोर सुमारे दीड तास बोलले ⁵.

ते म्हणाले की हिंदू “अस्पृश्य” म्हणून जन्म घेण्यात आपल्याला कोणताही पर्याय नव्हता, पण अपमानास्पद परिस्थितीत जगण्यास नकार देणे आपल्या हातात आहे. त्यानंतर ते वाक्य आले, जे पुढे प्रसिद्ध झाले:

“मी तुम्हाला गंभीरपणे आश्वासन देतो की मी हिंदू म्हणून मरणार नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, येवला, 13 ऑक्टोबर 1935; कीर यांच्या चरित्रात नोंदलेले आणि ‘लेखन आणि भाषणे’मध्ये पुनर्मुद्रित ⁶

महात्मा गांधींनी प्रतिक्रिया दिली की “धर्म हा घर किंवा अंगरख्यासारखा नाही, जो मनाला वाटेल तेव्हा बदलता येईल” ⁷. डॉ. आंबेडकरांनी उत्तर दिले की हा निर्णय रागाच्या भरात घेतलेला नाही, आणि विषमता हाच हिंदू धर्माचा पाया असल्यामुळे “हिंदू धर्म आमच्यासाठी चांगला नाही” ⁸.

वीस वर्षांचा अभ्यास

डॉ. आंबेडकरांनी लगेच कोणत्याही नव्या धर्माचे नाव घेतले नाही. 1936 मध्ये ते अमृतसर येथील एका शीख परिषदेत बोलले आणि आपण हिंदू धर्म सोडणार, याचा पुनरुच्चार केला ⁹. त्यांनी अनेक धर्मांचा अभ्यास केला. 1956 मध्ये त्यांनी लिहिले की बौद्ध धम्मावरील त्यांचा विश्वास “सर्व धर्मांच्या पस्तीस वर्षांच्या बारकाईच्या अभ्यासानंतर माझ्या मनात वाढला आहे” ³.

1956 मधील त्यांच्या नागपूरच्या भाषणाचे वर्णन करताना कीर लिहितात की त्यांचा “घाईघाईने कृती करण्यावर विश्वास नव्हता”, आणि परिपक्व निर्णयापर्यंत पोहोचण्यासाठी त्यांनी “वीसहून अधिक वर्षे” घेतली ².

बुद्ध आणि त्यांच्या धर्माचे भवितव्य (1950)

मे 1950 मध्ये त्यांनी “बुद्ध आणि त्यांच्या धर्माचे भवितव्य” (Buddha and the Future of His Religion) हा निबंध कलकत्त्याच्या महाबोधी सोसायटीच्या महाबोधी (Maha Bodhi) या नियतकालिकात प्रसिद्ध केला ¹⁰. त्यांचे विचार थोडक्यात समजावून सांगणाऱ्या सर्वांत स्पष्ट लेखांपैकी हा एक आहे.

त्यांनी बुद्धांची तुलना इतर धर्मसंस्थापकांशी केली. त्यांनी लिहिले की बुद्धांनी कधीही आपण ईश्वर किंवा ईश्वराचे दूत आहोत, असा दावा केला नाही, आणि आपली शिकवण विवेक आणि अनुभव यांच्याशी जुळली तरच ती स्वीकारा, असे आपल्या अनुयायांना सांगितले ¹⁰.

मग आधुनिक जगासाठी योग्य अशा कोणत्याही धर्मासाठी त्यांनी चार कसोट्या ठरवल्या. त्या धर्माने नैतिकतेच्या आधारे समाजाला एकत्र ठेवले पाहिजे. तो विज्ञान आणि विवेक यांच्याशी सुसंगत असला पाहिजे. त्याच्या नीतिनियमांनी स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता (बंधुभाव) मान्य केली पाहिजे. आणि त्याने दारिद्र्याला पवित्र मानून त्याचा गौरव करता कामा नये ¹¹. त्यांचा निष्कर्ष:

“माझ्या माहितीप्रमाणे, या सर्व कसोट्यांवर उतरणारा एकमेव धर्म म्हणजे बौद्ध धम्म.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, “बुद्ध आणि त्यांच्या धर्माचे भवितव्य” (1950) ¹²

या निबंधातील हिंदू धर्मावरील त्यांची सर्वांत तीव्र टीका जातीविषयी होती. त्यांनी लिहिले की “विषमता हीच हिंदू धर्माची अधिकृत शिकवण आहे”, आणि चार वर्णांची व्यवस्था (चातुर्वर्ण्य) हे त्या विषमतेचे “मूर्त रूप” आहे, तर “बुद्ध समतेच्या बाजूने उभे राहिले” ¹³. निबंधाच्या शेवटी त्यांनी एक छोटे बौद्ध “बायबल”, सामाजिकदृष्ट्या अधिक सक्रिय भिक्खुसंघ, आणि जागतिक बौद्ध धम्मप्रसार मोहीम यांचा प्रस्ताव मांडला ¹².

श्रीलंका आणि ब्रह्मदेशाचे प्रवास

श्रीलंका, 1950. मे 1950 मध्ये, त्या वेळी भारताचे कायदामंत्री असलेले डॉ. आंबेडकर आपल्या पत्नीसह विमानाने कोलंबोला गेले ^{1 2}. जागतिक बौद्ध बंधुत्व संघटनेची (World Fellowship of Buddhists – WFB) पहिली परिषद 25 मे ते 6 जून 1950 या काळात कँडी येथे भरली होती; तिला 27 देशांचे प्रतिनिधी आले होते. त्यांनी उपस्थितांना सांगितले: “मी आस्थेने पाहणारा निरीक्षक आहे, प्रतिनिधी नाही.” बौद्ध विधी पाहण्यासाठी आणि तेथील बौद्ध धम्म ही जिवंत शक्ती आहे का, हे पाहण्यासाठी आपण आलो आहोत, असे ते म्हणाले ¹⁴.

6 जून 1950 रोजी ते कोलंबो येथे भारतातील बौद्ध धम्माचा उदय आणि अस्त या विषयावर बोलले. त्यांनी मांडले की बौद्ध धम्म भारतातून “भौतिक स्वरूपात नाहीसा झाला” असला, तरी “आध्यात्मिक शक्ती म्हणून” तो अजूनही भारतात जिवंत आहे ¹⁵.

ब्रह्मदेश (बर्मा), 1954. 1954 मध्ये ते दोनदा रंगूनला (यांगून) गेले: मे महिन्यात बुद्ध जयंतीच्या समारंभांसाठी, आणि डिसेंबरमध्ये तिसऱ्या जागतिक बौद्ध परिषदेसाठी ². ब्रह्मदेशाच्या बौद्ध परिषदेसाठी त्यांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन करण्याची एक योजना लिहिली. त्यांचा युक्तिवाद होता की बुद्धांची जन्मभूमी असलेला भारत हीच सुरुवात करण्यासाठी सर्वांत सोपी जागा आहे, कारण तिथे “बुद्धांना ना पासपोर्टची गरज आहे, ना व्हिसाची” ¹⁶.

या योजनेत एक छोटा बौद्ध धर्मग्रंथ आणि सामान्य उपासकांसाठी धर्मांतराचा योग्य विधी यांची मागणी होती, कारण नुसते पंचशील म्हटल्याने माणसाला आपण “हिंदू राहत नाही” असे वाटत नाही ¹⁷. भारतात परतल्यावर, 25 डिसेंबर 1954 रोजी, त्यांनी रंगूनहून आणलेली बुद्धमूर्ती पुण्याजवळील देहूरोड येथील नव्या विहारात (बौद्ध मंदिर) स्थापन केली ^{18 2}.

बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडिया, 1955

4 मे 1955 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडियाची नोंदणी केली. मराठी आणि हिंदीत ती भारतीय बौद्ध महासभा म्हणून ओळखली जाते. 8 मे 1955 रोजी मुंबईतील नरे पार्क येथे त्यांनी तिची जाहीर घोषणा केली ¹⁹.

भारतात बौद्ध धम्माचा प्रसार करणे; मंदिरे, शाळा, रुग्णालये आणि अनाथालये उभारणे; बौद्ध कार्यकर्त्यांना प्रशिक्षण देणे; सर्व धर्मांची तुलना करणे; आणि बौद्ध पुस्तके प्रसिद्ध करणे, ही तिच्या उद्दिष्टांपैकी काही होती. त्यांना तिचे पहिले, आजीवन अध्यक्ष म्हणून नेमण्यात आले ¹⁹.

12 मे 1956 रोजी BBC वरील एका भाषणात, आपल्याला बौद्ध धम्म का अधिक पसंत आहे, याचा सारांश त्यांनी सांगितला: “तो तीन तत्त्वे एकत्रितपणे देतो, जी इतर कोणताही धर्म देत नाही”. ती तत्त्वे म्हणजे प्रज्ञा (समज), करुणा (प्रेम) आणि समता (समानता) ²⁰.

नागपूरच का, आणि सोहळा कोणी चालवला

23 सप्टेंबर 1956 रोजी त्यांनी दिल्लीहून जाहीर केले की त्यांचे धर्मांतर दसऱ्याला, 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी, नागपूर येथे होईल. अधिकृत वृत्तांतात या दिवसाला अशोक विजयादशमी असेही म्हटले आहे; त्यांचे अनुयायी या दिवसासाठी हेच नाव वापरतात ²¹.

त्यांनी कुशिनारा (कुशीनगर) येथील भदंत ऊ चंद्रमणी (महास्थविर चंद्रमणी) यांना हा विधी करण्याची विनंती केली. त्यांनी लिहिले, “आपण भारतातील सर्वांत वयोवृद्ध बौद्ध भिक्खू असल्यामुळे हे योग्य ठरेल, असे आम्हाला वाटते” ²². चरित्रकार धनंजय कीर यांनी या भिक्खूंचे वय 83 असे दिले आहे ².

नागपूरच का? दुसऱ्या दिवशीच्या भाषणात ते म्हणाले की कोणाला आव्हान देण्यासाठी हे ठिकाण निवडलेले नाही. प्राचीन नाग लोकांनी भारतभर बौद्ध धम्माचा प्रसार केला, आणि नागपूर हा त्यांचा मूळ प्रदेश होता, असे त्यांचे मत होते ²³.

14 ऑक्टोबर 1956: धम्मदीक्षा

हा सोहळा नागपुरातील व्हॅक्सिन इन्स्टिट्यूटजवळच्या मोकळ्या मैदानावर झाला. आज ही जागा दीक्षाभूमी (“दीक्षेची भूमी”) म्हणून ओळखली जाते ²⁴. लोक अनेक दिवस रेल्वेने आणि बसने येत होते; त्यांनी सांगितल्याप्रमाणे अनेक जण पांढरे कपडे घालून आले होते ².

सकाळी सुमारे 9.30 वाजता डॉ. आंबेडकर आणि त्यांच्या पत्नी डॉ. सविता (माईसाहेब) आंबेडकर बुद्धमूर्तीसमोर हात जोडून उभे राहिले. चंद्रमणी यांनी पाली भाषेत त्रिशरण (बुद्ध, धम्म म्हणजे शिकवण, आणि संघ म्हणजे समुदाय यांना शरण जाणे) आणि पंचशील म्हटले, आणि त्या दोघांनी ते पुन्हा उच्चारले ²⁵.

मग ते जनसमुदायाकडे वळले. ज्यांना हिंदू धर्म सोडून बौद्ध व्हायचे आहे, त्यांनी उभे राहावे, असे त्यांनी सांगितले. सारा जनसमुदाय उभा राहिला, आणि त्यांनी सर्वांकडून त्रिशरण, पंचशील आणि 22 प्रतिज्ञा म्हणवून घेतल्या ²⁶. कीर लिहितात की या प्रतिज्ञा “त्यांनी स्वतः तयार केल्या होत्या”, आणि जुन्या धर्माचा त्याग करताना त्यांचा कंठ दाटून आला होता ².

दुसऱ्या दिवशी सकाळी आणखी लोकांना दीक्षा देण्यात आली, आणि आपली निवड समजावून सांगणारे एक दीर्घ भाषण त्यांनी मराठीत दिले ²⁷. त्यात ते म्हणाले:

“मला आंधळे अनुयायी नकोत. ज्यांना बौद्ध धम्म स्वीकारायचा आहे, त्यांनी तो समजून-उमजून स्वीकारावा.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, नागपूर, 15 ऑक्टोबर 1956 (मूळ मराठी भाषणाच्या इंग्रजी अनुवादावरून) ²⁸

किती लोकांनी धर्मांतर केले?

कोणीही नेमकी मोजणी केली नाही, आणि वेगवेगळे स्रोत वेगवेगळे आकडे देतात. कधी कधी ते जनसमुदायाचा आकार आणि धर्मांतर करणाऱ्यांची संख्या यांची सरमिसळही करतात.

• सुमारे 3 लाख (3,00,000) धर्मांतरित – कीर म्हणतात की 14 ऑक्टोबर रोजी “तीन लाखांहून अधिक” लोकांनी हा सोहळा पाहिला आणि “जवळजवळ तीन लाख” लोकांनी बौद्ध धम्म स्वीकारला ².
• सुमारे 4 लाख (4,00,000) – अभ्यासक अनन्या वाजपेयी यांनी वापरलेला आकडा ²⁹.
• सुमारे 5 लाख (5,00,000) – महाबोधी सोसायटीचे डी. वलीसिन्हा, जे प्रत्यक्षदर्शी होते, यांनी लिहिले की डॉ. आंबेडकर आणि “त्यांच्या 5,00,000 अनुयायांनी” त्रिशरण आणि पंचशील ग्रहण केले ³⁰. एका महिन्यानंतर WFB चे अध्यक्ष जी. पी. मललसेकर यांनी “पाच लाख” धर्मांतरितांचा उल्लेख केला ².
• 5 ते 6 लाख उपस्थित – प्रबुद्ध भारत या मराठी साप्ताहिकाने वृत्त दिले की सकाळी 9.30 वाजेपर्यंत सुमारे 5–6 लाख लोक जमले होते ²⁵.

दोन आठवड्यांनंतर डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः लिहिले की “धर्मांतरासाठी पुढे आलेला जनसमुदाय माझ्या अपेक्षेपलीकडचा होता” ².

22 प्रतिज्ञा

खाली 22 प्रतिज्ञा बाबासाहेबांच्या मूळ मराठी शब्दांत दिल्या आहेत — 14 ऑक्टोबर 1956 रोजी दीक्षाभूमी, नागपूर येथे त्यांनी त्या मराठीतच म्हणवून घेतल्या, आणि दीक्षाभूमीवर छापलेल्या प्रतींमध्ये याच शब्दांत त्या आढळतात. अधिकृत संकलित लेखनात त्यांचा इंग्रजी अनुवाद आहे (प्रबुद्ध भारतच्या 27 ऑक्टोबर 1956 च्या वृत्तांताचे पुनर्मुद्रण); त्या इंग्रजी मजकुरात 15 व 16 क्रमांकांच्या प्रतिज्ञांचा क्रम उलटा आहे आणि शब्दरचना पुस्तकागणिक थोडी वेगळी आढळते ²⁶.

1. मी ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना देव मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
2. मी राम व कृष्ण यांना देव मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
3. मी गौरी-गणपती इत्यादी हिंदू धर्मातील कोणत्याही देव-देवतेस मानणार नाही किंवा त्यांची उपासना करणार नाही.
4. देवाने अवतार घेतले, यावर माझा विश्वास नाही.
5. गौतम बुद्ध हा विष्णूचा अवतार होय, हा खोटा आणि खोडसळ प्रचार होय असे मी मानतो.
6. मी श्राद्धपक्ष करणार नाही; पिंडदान करणार नाही.
7. मी बौद्धधम्माच्या विरुद्ध विसंगत असे कोणतेही आचरण करणार नाही.
8. मी कोणतेही क्रियाकर्म ब्राह्मणाचे हातून करवून घेणार नाही.
9. सर्व मनुष्यमात्र समान आहेत असे मी मानतो.
10. मी समता स्थापन करण्याचा प्रयत्न करीन.
11. मी तथागत बुद्धाने सांगितलेल्या अष्टांग मार्गाचा अवलंब करीन.
12. तथागताने सांगितलेल्या दहा पारमिता मी पाळीन.
13. मी सर्व प्राणिमात्रावर दया करीन, त्यांचे लालन पालन करीन.
14. मी चोरी करणार नाही.
15. मी व्याभिचार करणार नाही.
16. मी खोटे बोलणार नाही.
17. मी दारू पिणार नाही.
18. ज्ञान (प्रज्ञा), शील, करुणा या बौद्धधम्माच्या तीन तत्त्वांची सांगड घालून मी माझे जीवन व्यतीत करीन.
19. माझ्या जुन्या, मनुष्यमात्राच्या उत्कर्षाला हानिकारक असणाऱ्या व मनुष्यमात्राला असमान व नीच मानणाऱ्या हिंदू धर्माचा मी त्याग करतो व बौद्धधम्माचा स्वीकार करतो.
20. तोच सद्धम्म आहे अशी माझी खात्री पटलेली आहे.
21. आज माझा नवा जन्म होत आहे असे मी मानतो.
22. इतःपर मी बुद्धाच्या शिकवणुकीप्रमाणे वागेन अशी प्रतिज्ञा करतो.

सुरुवातीच्या प्रतिज्ञा हिंदू देवदेवता, कर्मकांडे, आणि बुद्ध हे हिंदू अवतार होते ही कल्पना नाकारतात. डॉ. आंबेडकरांच्या दृष्टीने त्या म्हणजे स्पष्ट फारकत होती, 1954 मध्ये त्यांनी मागितलेल्या “बाप्तिस्म्यासारख्या विधी”प्रमाणे ³¹. सर्वांना हे मान्य नव्हते. त्याच दिवशी धर्मांतर करणारे, नागपूर उच्च न्यायालयाचे माजी मुख्य न्यायाधीश न्या. नियोगी म्हणाले की हिंदू धर्माची निंदा करण्याला मूळ बौद्ध विधींमध्ये स्थान नाही ².

चंद्रपूर, 16 ऑक्टोबर 1956

दोन दिवसांनी डॉ. आंबेडकर पूर्व महाराष्ट्रातील चांदा येथे गेले; हे शहर आता चंद्रपूर म्हणून ओळखले जाते. तेथे दलित वर्गातील लोकांच्या “प्रचंड जनसमुदायाने” त्यांच्या पाठोपाठ प्रतिज्ञा म्हटल्या. त्यानंतर ते दिल्लीला रवाना झाले ². कीर कोणताही आकडा देत नाहीत. नंतरच्या एका लेखात तेथे चार लाख लोकांनी धर्मांतर केले असे म्हटले आहे, पण दुसऱ्या कोणत्याही स्रोतातून आम्ही याची खात्री करू शकलो नाही ³².

नवयान: “नवे यान”?

बौद्ध धम्मात थेरवाद, महायान आणि वज्रयान अशा अनेक मोठ्या परंपरा आहेत; त्यांना अनेकदा यान किंवा “वाहन” म्हणतात. आज डॉ. आंबेडकरांच्या बौद्ध धम्माच्या स्वरूपाला अनेकदा नवयान, म्हणजे “नवे यान”, असे म्हटले जाते ³³.

हा शब्द कुठून आला? कीर नोंदवतात की 13 ऑक्टोबर 1956 रोजीच्या पत्रकार परिषदेत डॉ. आंबेडकर म्हणाले की त्यांचा बौद्ध धम्म बुद्धांच्या स्वतःच्या शिकवणीचे पालन करेल, आणि हीनयान–महायान यांच्यातील जुने मतभेद टाळेल. त्यानंतर कीर लिहितात: “त्यांचा बौद्ध धम्म हा एक प्रकारचा नव-बौद्ध धम्म किंवा नवयान असेल” ². हा कीर यांनी केलेला सारांश आहे; हे नोंदलेले उद्धरण नाही. नंतरचे काही लेखक हे वाक्य डॉ. आंबेडकरांचेच शब्द म्हणून उद्धृत करतात ³³.

या नावाविषयी वाद आहे. 22 प्रतिज्ञांमध्ये हा शब्द वापरलेला नाही; त्यांत फक्त “बुद्ध धम्म” असा उल्लेख आहे ³⁴. अभ्यासक “नवयान”, “नव-बौद्ध धम्म” किंवा “आंबेडकरवादी बौद्ध धम्म” असे शब्द वापरतात ^{35 29}. त्यांना एखादा वेगळा नवा पंथ स्थापन करायचा होता, की बुद्धांची मूळ शिकवण म्हणून त्यांना जे वाटत होते ते फक्त पुन्हा प्रस्थापित करायचे होते, याविषयीही लेखकांमध्ये मतभेद आहेत ²⁹.

ते बौद्ध धम्माकडे कसे पाहत होते, हे मात्र स्पष्ट आहे. बुद्ध आणि त्यांचा धम्म च्या प्रास्ताविकात त्यांनी, बुद्धांनी घर का सोडले याच्या पारंपरिक कथेबद्दल प्रश्न उपस्थित केला, आणि चार आर्यसत्ये तसेच कर्म आणि पुनर्जन्म यांच्या प्रचलित कल्पना बुद्धांच्या मूळ शिकवणीचा भाग होत्या का, असे विचारले. भिक्खूंनी परिपूर्ण संन्यासी असावे की “समाजसेवक”, असाही प्रश्न त्यांनी विचारला ³⁶. 1959 मध्ये काही पारंपरिक बौद्ध समीक्षकांनी या मतांवर कडक टीका केली, तर त्यांच्या अनुयायांनी हे पुस्तक आपला धर्मग्रंथ मानले ^{2 37}.

बौद्ध धम्मावरील तीन पुस्तके

बुद्ध आणि त्यांचा धम्म. कीर यांच्या मते डॉ. आंबेडकरांनी हे पुस्तक नोव्हेंबर 1951 मध्ये लिहायला सुरुवात केली. त्यांचे सचिव नानकचंद रत्तू आणि प्रकाशचंद यांनी ते अनेकदा टाइप केले आणि पुन्हा पुन्हा टाइप केले, आणि खासगी वितरणासाठी त्याची एक चाचणी आवृत्ती छापण्यात आली ². ते 1956 मध्ये पूर्ण झाले आणि मे महिन्यात छपाई सुरू झाली, पण ते प्रसिद्ध झालेले पाहण्यासाठी ते जिवंत राहिले नाहीत ¹. ते 1957 मध्ये “Siddharth College Publication: I” (सिद्धार्थ कॉलेज प्रकाशन: 1) म्हणून प्रसिद्ध झाले ³⁸.

याविषयी ते नम्र होते. अप्रकाशित प्रस्तावनेत त्यांनी लिहिले: “या पुस्तकाच्या मौलिकतेचा मी कोणताही दावा करत नाही. हे एक संकलन आहे, जुळणी करणारा कारखाना आहे.” “बौद्ध धम्म नीट समजून घेण्यासाठी एकत्रित संच तयार करतील अशा तीन पुस्तकांपैकी” हे पहिले आहे, असे त्यांनी म्हटले ³.

बुद्ध की कार्ल मार्क्स. हा निबंध बुद्धांच्या मार्गाची साम्यवादाशी तुलना करतो. त्याची सुरुवात अशी आहे: “कार्ल मार्क्स आणि बुद्ध यांची तुलना ही थट्टा समजली जाऊ शकते” ³⁹. त्यांचा युक्तिवाद होता की दोघांनाही दुःख आणि शोषण संपवायचे होते, पण बळाच्या वापरापेक्षा लोकांची मने बदलण्याचा बुद्धांचा मार्ग अधिक सुरक्षित आणि अधिक टिकाऊ होता. नोव्हेंबर 1956 मध्ये काठमांडू येथील एका भाषणातही त्यांनी हाच मुद्दा मांडला ⁴⁰. त्यांच्या संकलित लेखनातील मजकूर तीन टंकलिखित प्रतींवरून तयार केला गेला; त्यांपैकी दोन प्रतींमध्ये त्यांनी स्वतःच्या हस्ताक्षरात दुरुस्त्या केल्या होत्या ⁴¹.

प्राचीन भारतातील क्रांती आणि प्रतिक्रांती. अनेक पुस्तकांचा मिळून एक मोठा ग्रंथ, अशी याची योजना होती. त्यात बौद्ध धम्माच्या उदयाला क्रांती आणि ब्राह्मणी सत्तेच्या पुनरागमनाला प्रतिक्रांती मानले होते. त्यांनी तो कधीच पूर्ण केला नाही. संपादकांना फक्त “काही पाने आणि थोडी प्रकरणे” मिळाली, आणि त्यांनी ती अपूर्ण संच म्हणून प्रसिद्ध केली ⁴².

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• केळुसकरांनी त्यांना पुस्तक केव्हा दिले. अप्रकाशित प्रस्तावनेनुसार ते “इंग्रजी चौथीच्या परीक्षे”नंतर दिले. कीर आणि ‘लेखन आणि भाषणे’चे संपादक वसंत मून यांच्या मते ते 1907 मधील मॅट्रिकनंतर दिले ^{3 2 4}.
• येवल्याच्या प्रतिज्ञेचे शब्द. कीर यांच्या वृत्तांतात “मी तुम्हाला गंभीरपणे आश्वासन देतो की मी हिंदू म्हणून मरणार नाही” असे शब्द आहेत. नागपूरच्या आपल्या भाषणात त्यांनी स्वतः ती अशी आठवली: “मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो, तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही” (‘लेखन आणि भाषणे’मधील इंग्रजी अनुवाद), किंवा “मी हिंदू धर्मात जन्मलो असलो, तरी हिंदू धर्मात मरणार नाही” (दामले–झेलियट यांचा इंग्रजी अनुवाद). मूळ वाक्य मराठीत होते ^{28 23}.
• महाबोधी लेखाची तारीख. ‘लेखन आणि भाषणे’नुसार तो मे 1950 मध्ये (खंड 58) प्रसिद्ध झाला. अप्रकाशित प्रस्तावनेत तो 1951 चा असल्याचे आठवले आहे ^{43 3}.
• प्रस्तावनेची तारीख. कीर यांच्या मते त्यांनी 15 मार्च 1956 रोजी प्रस्तावना लिहिली. उपलब्ध असलेल्या अप्रकाशित प्रस्तावनेवर 6 एप्रिल 1956 ही तारीख आहे ^{2 3}.
• देहूरोड येथील गर्दी (1954). कीर 20,000 असे सांगतात; ‘लेखन आणि भाषणे’मध्ये उद्धृत केलेल्या एका पोलीस अहवालानुसार सुमारे 4,000 ^{2 18}.
• नागपूर आणि चंद्रपूर येथील धर्मांतरितांची संख्या. वरची यादी पाहा: नागपूर येथील धर्मांतरितांचे अंदाज सुमारे 3 लाख ते 5 लाखांपर्यंत आहेत, आणि गर्दीचे अंदाज 6 लाखांपर्यंत. 2006 मधील एक लेख नागपूर येथे 15 लाख आणि चंद्रपूर येथे 4 लाख असा दावा करतो; आम्हाला सापडलेला दुसरा कोणताही स्रोत याला दुजोरा देत नाही ³².
• प्रकाशक. शीर्षक पृष्ठावर “Siddharth College Publication” (सिद्धार्थ कॉलेज प्रकाशन) असे आहे. वसंत मून यांच्या मते सिद्धार्थ महाविद्यालय चालवणाऱ्या पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीने ते प्रसिद्ध केले ^{38 37}.

अधिक वाचा

• 22 प्रतिज्ञा आणि नागपूरचा सोहळा, लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 524–546 — अधिकृत संकलित लेखनातील वृत्तांत, नागपूरच्या भाषणासह (इंग्रजीत).
• “Why Was Nagpur Chosen?” (कोलंबिया विद्यापीठ) — एलिनॉर झेलियट आणि रेखा दामले यांनी केलेला त्यांच्या 15 ऑक्टोबर 1956 च्या भाषणाचा अनुवाद.
• बुद्ध आणि त्यांचा धम्म, संपूर्ण मजकूर (कोलंबिया विद्यापीठ) — अप्रकाशित प्रस्तावना आणि प्रास्ताविकासह.
• बुद्ध आणि त्यांचा धम्म, लेखन आणि भाषणे, खंड 11 (PDF) — अधिकृत आवृत्ती, वसंत मून यांनी दिलेल्या पाली स्रोतांच्या यादीसह.
• “बुद्ध आणि त्यांच्या धर्माचे भवितव्य”, लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 97–108 — त्यांचा 1950 चा निबंध.
• बुद्ध की कार्ल मार्क्स आणि क्रांती आणि प्रतिक्रांती, लेखन आणि भाषणे, खंड 3 — त्यांचे अपूर्ण सहग्रंथ.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission (इंटरनेट आर्काइव्ह) — अभिजात चरित्र; “Revival of Buddhism” (बौद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन) आणि “The Last Journey” (अखेरचा प्रवास) ही प्रकरणे.

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
2. धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, तिसरी आवृत्ती, पृ. 502 archive.org ↗ ↩
3. कोलंबिया विद्यापीठ – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म या ग्रंथाची आंबेडकरांनी लिहिलेली अप्रकाशित प्रस्तावना franpritchett.com ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, वसंत मून यांची प्रस्तावना, पृ. ix हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 94–95 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 95 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 97 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 98, The Bombay Chronicle, 16 ऑक्टोबर 1935 मधून उद्धृत हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1930 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 97 आणि 108 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 104 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 105 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 100 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 404 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 406–409 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 506–507 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 508–509 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 513 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 478 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 515 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
21. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 524 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 525–526 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. कोलंबिया विद्यापीठ – “Why Was Nagpur Chosen?”, अनुवाद: दामले आणि झेलियट franpritchett.com ↗ ↩
24. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 527–528 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
25. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 528–530 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
26. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 530 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
27. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 533 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
28. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 536 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
29. ओपन मासिक – “The Guru Ambedkar” openthemagazine.com ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 545 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 509 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. सबरंगइंडिया – “Caste out” (2006) sabrangindia.in ↗ ↩
33. INFLIBNET e-PG पाठशाळा – “Navayana Buddhism” ebooks.inflibnet.ac.in ↗ ↩
34. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 531 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
35. Journal of Global Buddhism, मेन्शिकोवा (2023) globalbuddhism.org ↗ ↩
36. कोलंबिया विद्यापीठ – बुद्ध आणि त्यांचा धम्म चे प्रास्ताविक franpritchett.com ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, वसंत मून यांची प्रस्तावना, पृ. vii हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, शीर्षक पृष्ठ हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
39. लेखन आणि भाषणे, खंड 3, पृ. 441 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 555–558 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 3, पृ. 439 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. लेखन आणि भाषणे, खंड 3, पृ. 149 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
43. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 108 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩