अखेरचे दिवस

नागपूर येथील धर्मांतरानंतर डॉ. आंबेडकरांच्या आयुष्याचे फक्त सात आठवडे उरले होते. ते खूप आजारी होते, तरीही त्यांचे प्रवास, भाषणे आणि लेखन सुरूच होते. त्यांना आपले ग्रंथ पूर्ण करायचे होते आणि नुकतीच सुरू केलेली बौद्ध चळवळ पसरवायची होती ¹.

आजाराने थकलेले शरीर

अनेक वर्षांपासून त्यांची प्रकृती खालावत चालली होती. 1954 मध्ये ते दोन महिने अंथरुणाला खिळून होते. जून ते ऑक्टोबर 1956 या काळात ते दिल्लीत बहुतेक वेळ अंथरुणावरच होते. त्यांची दृष्टी कमजोर झाली होती, मधुमेहाच्या औषधांचे दुष्परिणाम त्यांना सहन करावे लागत होते आणि त्यांचे मन खूप खचले होते ².

एप्रिल 1956 मध्ये बुद्ध आणि त्यांचा धम्म या ग्रंथासाठी लिहिलेल्या प्रस्तावनेत त्यांनी कबूल केले की कधी कधी “डॉक्टर माझा उल्लेख विझत चाललेली ज्योत असा करत”. हा ग्रंथ पूर्ण होईपर्यंत आपल्याला जिवंत ठेवल्याबद्दल त्यांनी आपल्या पत्नी डॉ. सविता आंबेडकर आणि आपले डॉक्टर, डॉ. मालवणकर यांचे आभार मानले ³.

काठमांडू, नोव्हेंबर 1956

तरीही ते जागतिक बौद्ध बंधुत्व संघटनेच्या (World Fellowship of Buddhists – WFB) चौथ्या परिषदेसाठी नेपाळला गेले ². त्यांचे डॉक्टरही त्यांच्यासोबत होते. कीर यांच्या मते, 14 नोव्हेंबर 1956 रोजी ते पाटण्याहून विमानाने काठमांडूला गेले. प्रवासातही काम करता यावे म्हणून त्यांनी आपल्या अपूर्ण ग्रंथांची हस्तलिखिते सोबत घेतली होती. नेपाळचे राजे महेंद्र यांनी 15 नोव्हेंबर रोजी परिषदेचे उद्घाटन केले ¹.

उद्घाटनाच्या सत्रात प्रतिनिधींनी टाळ्यांच्या प्रचंड कडकडाटात त्यांचे स्वागत केले. कीर नोंदवतात की WFB चे अध्यक्ष, सिलोनचे जी. पी. मललसेकर यांनी, पाच लाख अनुयायांसह झालेल्या त्यांच्या धर्मांतराला आजवरचे सर्वांत मोठे धार्मिक धर्मांतर म्हटले ¹.

20 नोव्हेंबर रोजी त्यांना बोलण्यास सांगण्यात आले. बौद्ध धर्मातील अहिंसा या विषयावर बोलण्याचा त्यांचा विचार होता, पण बहुतेक प्रतिनिधींनी त्याऐवजी “बुद्ध की कार्ल मार्क्स” या विषयाची मागणी केली. हे भाषण नेपाळच्या राजांच्या राजवाड्यात, राजांच्या उपस्थितीत झाले ⁴. त्यांनी सुरुवात दिलगिरी व्यक्त करून केली:

“मला खात्री आहे की, बहुतेक प्रतिनिधींना हे माहीत आहे की मी येथे उपस्थित असलो तरी शारीरिकदृष्ट्या मी एक अतिशय आजारी माणूस आहे, आणि परिषदेच्या कामकाजाचा ताण आणि दगदग सहन करणे मला मुळीच शक्य नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, काठमांडू, 20 नोव्हेंबर 1956 ⁴

त्यांनी इशारा दिला की बौद्ध देशांतील अनेक तरुण कार्ल मार्क्सला आपला प्रेषित मानतात. ते म्हणाले, साम्यवाद आणि बौद्ध धम्म यांचे ध्येय एकच आहे: दुःख आणि शोषण संपवणे. पण साम्यवाद बळाचा आणि हुकूमशाहीचा आधार घेतो, तर बुद्धांनी लोकांची मने बदलली; त्यामुळे तो बदल टिकून राहिला ⁵. भिक्खूंनी सक्रियपणे उपदेश करावा आणि लोकांची सेवा करावी, असे आवाहनही त्यांनी केले. त्यांनी भाषणाचा शेवट असा केला:

“मला पूर्ण खात्री आहे की, जर आपण सर्व जण, बुद्ध जितके प्रबुद्ध होते त्याच्या एक दशांश इतके प्रबुद्ध झालो, तर प्रेम, न्याय आणि सद्भावना या मार्गांनी आपण तोच परिणाम घडवून आणू शकू.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, काठमांडू, 20 नोव्हेंबर 1956 ⁶

परतीच्या वाटेवर त्यांनी बनारस हिंदू विद्यापीठात भाषण दिले आणि बौद्ध पवित्र स्थळांना भेटी दिल्या. 30 नोव्हेंबर 1956 रोजी ते विमानाने दिल्लीला पोहोचले ¹.

26 अलीपूर रोडवरील अखेरचे दिवस

दिल्लीत 26 अलीपूर रोड हे त्यांचे घर होते. ते सिरोहीच्या महाराजांच्या मालकीचे होते आणि त्यांनीच डॉ. आंबेडकरांना तेथे राहण्याचे निमंत्रण दिले होते. केंद्रीय मंत्रिमंडळाचा राजीनामा दिल्यानंतर 1 नोव्हेंबर 1951 पासून आपल्या निधनापर्यंत ते तेथे राहिले ^{7 8}.

कीर यांनी लिहिलेले चरित्र काही प्रमाणात डॉ. आंबेडकरांचे सचिव नानकचंद रत्तू यांच्या वृत्तांतावर आधारित आहे. त्यात या दिवसांचे सविस्तर वर्णन आहे ¹:

• 1 डिसेंबर रोजी त्यांनी बौद्ध कलेच्या एका प्रदर्शनाला आणि एका पुस्तकांच्या दुकानाला भेट दिली; तेथे त्यांनी नवी पुस्तके मागवली.
• 2 डिसेंबर रोजी ते दिल्लीत दलाई लामा यांच्या सन्मानार्थ झालेल्या एका कार्यक्रमाला उपस्थित राहिले.
• याच सुमारास त्यांनी बुद्ध की कार्ल मार्क्स चे शेवटचे प्रकरण पूर्ण केले आणि ते टाइप करण्यासाठी दिले. कोलंबियाच्या कालपटानुसार ही घटना 2 डिसेंबरची आहे ².
• 4 डिसेंबर रोजी ते शेवटचे राज्यसभेत (तेव्हा तिला कौन्सिल ऑफ स्टेट्स म्हणत) गेले. त्या संध्याकाळी त्यांनी महाराष्ट्रातील दोन नेत्यांना, आचार्य प्र. के. अत्रे आणि एस. एम. जोशी यांना, पत्रे सांगून लिहून घेतली. ते ज्या नव्या रिपब्लिकन पक्षाची योजना आखत होते, त्यात सामील होण्याचे निमंत्रण त्या पत्रांतून दिले होते.
• 16 डिसेंबर रोजी मुंबईत धर्मांतराचा आणखी एक कार्यक्रम घेण्याची योजनाही ते आखत होते.

5 डिसेंबर रोजी संध्याकाळी जैन नेत्यांचा एक गट बौद्ध धर्म आणि जैन धर्म यांविषयी चर्चा करण्यासाठी त्यांना भेटायला आला. नंतर डोळे मिटून बसलेले असताना त्यांनी बुद्धं सरणं गच्छामि (“मी बुद्धांना शरण जातो”) गायला सुरुवात केली आणि रत्तू यांना त्याचे ध्वनिमुद्रण लावायला सांगितले. झोपायला जाण्यापूर्वी त्यांनी बुद्ध आणि त्यांचा धम्म या ग्रंथाची टाइप केलेली प्रस्तावना आणि प्रास्ताविक आपल्याजवळ ठेवायला सांगितले, म्हणजे त्या रात्री ते वाचता येतील ¹.

6 डिसेंबर 1956

6 डिसेंबर 1956 रोजी सकाळी त्यांच्या पत्नी त्यांना उठवायला गेल्या, तेव्हा झोपेतच त्यांचे निधन झाल्याचे त्यांना आढळले ¹. त्या वेळी ते 65 वर्षांचे होते ⁸. 5 डिसेंबरच्या रात्री किंवा 6 डिसेंबरच्या पहाटे त्यांचे निधन झाले होते ². कीर यांच्या मते, मधुमेहाच्या दीर्घ आजारामुळे त्यांचे हृदय कमजोर झाले होते ¹.

ही बातमी झपाट्याने पसरली. पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू आणि इतर मंत्री त्यांच्या घरी आले. कीर नोंदवतात की, हिंदू समाजातील जुलमी बाबींविरुद्धच्या बंडाचे प्रतीक म्हणून डॉ. आंबेडकरांचे स्मरण केले जाईल, असे नेहरूंनी लोकसभेत सांगितले आणि सभागृहाचे कामकाज दिवसभरासाठी तहकूब करण्याची विनंती केली ¹.

त्यांच्या काही अनुयायांनी त्यांच्या मृत्यूची चौकशी करावी, अशी मागणी सरकारकडे केली. 26 नोव्हेंबर 1957 रोजी गृहमंत्री गोविंद वल्लभ पंत यांनी लोकसभेत सांगितले की, पोलीस चौकशीत त्यांचा मृत्यू नैसर्गिक असल्याचे आढळले आहे ¹.

मुंबईकडे अखेरचा प्रवास

मुंबईतील (तेव्हाचे बॉम्बे) त्यांच्या सहकाऱ्यांना कळवण्यात आले की त्यांचे पार्थिव त्याच रात्री विमानाने तेथे आणले जाईल ¹. कॅबिनेट मंत्री जगजीवन राम यांनी विमानाची व्यवस्था केली. दिल्लीत त्यांचे पार्थिव ट्रकमधून विमानतळाकडे नेले जात असताना हजारो लोक रस्त्यांच्या दुतर्फा उभे होते; या यात्रेला पाच तास लागले. रात्री 9.30 वाजता विमान निघाले. विमानात श्रीमती आंबेडकर, रत्तू आणि भिक्खू भदंत आनंद कौसल्यायन होते ¹.

7 डिसेंबरला पहाटे सुमारे 3 वाजता विमान मुंबईत पोहोचले. लोकसमुदायाने शांतपणे पार्थिव दादर येथील त्यांच्या जुन्या घरी, राजगृहात नेले. तेथे लोक तासन्‌तास रांगेत उभे होते. मुंबईतील गिरण्या, गोद्या आणि रेल्वे कार्यशाळा त्या दिवशी बंद राहिल्या ¹.

दादर येथे अंत्यसंस्कार, 7 डिसेंबर 1956

दुपारी 1.50 वाजता अंत्ययात्रा सुरू झाली. फुलांनी सजवलेल्या ट्रकवर त्यांच्या उशाशी बुद्धांची एक लहान मूर्ती ठेवलेली होती. अंत्ययात्रा व्हिन्सेंट रोडवरून (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड) दादर येथील समुद्रकिनाऱ्यावरील स्मशानभूमीकडे गेली. ती दोन मैल लांब पसरली होती आणि तिथे पोहोचायला सुमारे चार तास लागले ¹.

बौद्ध भिक्खूंनी अंत्यविधी केले. संध्याकाळी 7.50 वाजता त्यांचे पुत्र यशवंतराव यांनी चितेला अग्नी दिला आणि शहर पोलिसांनी त्यांच्या सन्मानार्थ “लास्ट पोस्ट” वाजवली ¹. कोलंबियाच्या कालपटात तिचे वर्णन “बौद्ध पद्धतीची एक प्रचंड अंत्ययात्रा” असे केले आहे, जिचा शेवट “समुद्रकिनारी” अंत्यसंस्काराने झाला ².

कीर लिहितात की पाच लाखांहून अधिक लोक हे दृश्य पाहत होते, आणि “आपल्या दिवंगत नेत्याची अखेरची इच्छा पूर्ण करण्यासाठी” स्मशानभूमीवरच “एक लाखाहून अधिक” (1,00,000 पेक्षा जास्त) लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला ¹.

चैत्यभूमी आणि आजचा महापरिनिर्वाण दिन

त्यांच्या निधनानंतर महाराष्ट्र सरकारने स्मारकासाठी दादर स्मशानभूमीतील जागा दिली ¹. आज तेथे स्तूपाच्या आकाराचे एक स्मारक उभे आहे, त्याला चैत्यभूमी म्हणतात. फॉरवर्ड प्रेसच्या माहितीनुसार, त्याचे उद्घाटन 5 डिसेंबर 1971 रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या सून मीरा आंबेडकर यांच्या हस्ते झाले ⁹.

त्यांच्या स्मृतिदिनाला महापरिनिर्वाण दिन (किंवा दिवस) म्हणतात. परिनिर्वाण हा बौद्ध शब्द आहे; त्याचा अर्थ मृत्यूच्या वेळी मिळणारी अंतिम मुक्ती. हे नाव बौद्ध नेते म्हणून त्यांचे स्थान दर्शवते ¹⁰. दर वर्षी 6 डिसेंबरला लाखो लोक त्यांना आदरांजली वाहण्यासाठी चैत्यभूमीवर येतात ⁹.

26 अलीपूर रोड येथील घर 2 डिसेंबर 2003 रोजी राष्ट्राला समर्पित करण्यात आले ⁷. तेथे उघड्या पुस्तकाच्या आकाराचे नवे डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक 13 एप्रिल 2018 रोजी खुले झाले ⁸.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• मृत्यूची नेमकी वेळ. कोलंबियाच्या कालपटानुसार 5 डिसेंबरची रात्र किंवा 6 डिसेंबरची पहाट. कीर फक्त एवढेच सांगतात की 6 डिसेंबरच्या सकाळी ते मृतावस्थेत आढळले. अधिकृत नोंदींमध्ये 6 डिसेंबर 1956 ही तारीख वापरली जाते ^{2 1 8}.
• त्यांनी बुद्ध की कार्ल मार्क्स कधी पूर्ण केले. कोलंबियाच्या कालपटानुसार 2 डिसेंबर. कीर याचे वर्णन 3 डिसेंबरच्या हकिकतीनंतर करतात. त्यांच्या समग्र लेखनाच्या संग्रहात हा निबंध पूर्ण झाल्याच्या तारखेशिवाय छापलेला आहे ^{2 1 11}.
• अंत्ययात्रेतील गर्दी किती होती. कीर: “पाच लाखांहून अधिक”. फॉरवर्ड प्रेस: अंत्ययात्रेत सुमारे 5 लाख. जिनिव्हा येथील भारताचे मिशन: “किमान पाच लाख शोकाकुल लोक” ^{1 9 12}.
• अंत्यसंस्काराच्या वेळी झालेले धर्मांतर. कीर “एक लाखाहून अधिक” असा आकडा देतात. याची स्वतंत्र मोजणी आम्हाला आढळली नाही.
• चैत्यभूमीचा स्तूप कधी बांधला गेला. कीर यांच्या मते 1968 मध्ये एक स्तूप उभारण्यात आला. फॉरवर्ड प्रेसनुसार स्मारकाचे उद्घाटन 5 डिसेंबर 1971 रोजी झाले ^{1 9}.
• काठमांडू येथील परिषदेचे नाव. कोलंबिया आणि कीर तिला WFB ची चौथी (जागतिक) बौद्ध परिषद म्हणतात. लेखन आणि भाषणे या खंडातील परिचयात तिला “world Buddhists Council Conference” असे म्हटले आहे ^{2 4}.

अधिक वाचा

• “बुद्ध की कार्ल मार्क्स”, काठमांडू येथील भाषण, लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 549–558 — त्यांचे शेवटचे मोठे भाषण.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, प्रकरण “The Last Journey” (इंटरनेट आर्काइव्ह) — त्यांच्या अखेरच्या आठवड्यांचे सर्वांत सविस्तर वर्णन.
• कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक — वर्षवार दिलेला छोटा, विश्वसनीय सारांश.
• PIB – 26 अलीपूर रोड येथील डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक (2018) — घराचा आणि स्मारकाचा इतिहास.
• फॉरवर्ड प्रेस – चैत्यभूमीवरील छायाचित्र-लेख — मुंबईतील अंत्यसंस्काराचे ठिकाण आणि स्मारक.

संदर्भ

1. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, तिसरी आवृत्ती, पृ. 506–511 archive.org ↗ ↩
2. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
3. कोलंबिया विद्यापीठ – अप्रकाशित प्रस्तावना franpritchett.com ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 549 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 550–556 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 558 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. PIB, 2 डिसेंबर 2003 archive.pib.gov.in ↗ ↩
8. PIB, 13 एप्रिल 2018 pib.gov.in ↗ ↩
9. फॉरवर्ड प्रेस – “Chaitya Bhoomi: India’s most visited death memorial” forwardpress.in ↗ ↩
10. दृष्टी IAS – “65th Mahaparinirvan Diwas” drishtiias.com ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 3, पृ. 439 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. भारताचे स्थायी मिशन, जिनिव्हा pmindiaun.gov.in ↗ ↩