वारसा

आपल्या आयुष्यातील सर्वांत मोठा बदल सुरू केल्यानंतर काही आठवड्यांतच डॉ. आंबेडकरांचे निधन झाले. तरीही त्यांचे कार्य थांबले नाही. त्यांच्या अनुयायांनी त्यांचा पक्ष, त्यांचा धर्म आणि त्यांची आंदोलने पुढे चालू ठेवली. दशकानुदशके त्यांचे विचार भारतात आणि परदेशात राजकारण, साहित्य, कायदा आणि विद्यापीठे यांमधून पसरत गेले.

कोलंबिया विद्यापीठाच्या कालपटात हे थोडक्यात असे मांडले आहे: ते “दलितांसाठी आजही एक प्रतीकात्मक उपस्थिती आणि एकत्र येण्याचा केंद्रबिंदू आहेत”, मग ते बौद्ध झालेले दलित असोत वा न झालेले ¹. (“दलित” म्हणजे “तुटलेले” किंवा “दडपलेले”. पूर्वी “अस्पृश्य” म्हटल्या गेलेल्या अनेक समाजांनी स्वतःसाठी निवडलेले हे नाव आहे.)

नवा पक्ष: रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया

13 ऑक्टोबर 1956 रोजी, धर्मांतराच्या आदल्या दिवशी, डॉ. आंबेडकरांनी पत्रकारांना सांगितले की त्यांना रिपब्लिकन पक्ष नावाचा नवा राजकीय पक्ष सुरू करायचा आहे. स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता ही तीन तत्त्वे मान्य करणाऱ्या सर्वांसाठी तो खुला असणार होता ². 4 डिसेंबर 1956 रोजी, निधनाच्या दोन दिवस आधी, त्यांनी महाराष्ट्रातील नेते प्र. के. अत्रे आणि एस. एम. जोशी यांना पत्र लिहून या पक्षात सामील होण्याचे निमंत्रण दिले ².

त्यांच्या निधनानंतर, 1957 मध्ये त्यांच्या अनुयायांनी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची (RPI) स्थापना केली ². त्यांचे चरित्रकार धनंजय कीर यांनी यावर टीका केली. त्यांनी लिहिले की हा पक्ष म्हणजे मुख्यतः जुनेच शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन (अनुसूचित जाती महासंघ) नव्या नावाने होते, इतर समाजांतील कोणताही मोठा नेता त्यात सामील झाला नाही, आणि लवकरच त्यात गट पडले ².

बौद्ध चळवळ वाढतच आहे

1956 नंतरही धर्मांतरे सुरू राहिली. त्यांचा बुद्ध आणि त्यांचा धम्म हा ग्रंथ 1957 मध्ये प्रकाशित झाला ³. नव्याने बौद्ध झालेल्यांसाठी तो जणू धर्मग्रंथच ठरला. विद्वान भिक्खू भदंत आनंद कौसल्यायन यांनी 1961 मध्ये त्याचा हिंदीत अनुवाद केला ⁴.

भारताच्या 2011 च्या जनगणनेत सुमारे 84.4 लाख (8.44 दशलक्ष) बौद्धांची नोंद झाली. त्यांपैकी सुमारे 65.3 लाख महाराष्ट्रात राहत होते; 1956 ची धर्मांतरे याच राज्यात सुरू झाली होती ⁵.

दर वर्षी दसऱ्याच्या दिवशी आंबेडकरी बौद्ध धम्मचक्र प्रवर्तन दिन (“धम्माचे चक्र पुन्हा फिरू लागले तो दिवस”) साजरा करण्यासाठी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर एकत्र येतात. 2024 मध्ये हा दिवस 68 व्यांदा साजरा झाला ⁶.

दलित पँथर आणि नवे साहित्य

1960 च्या दशकात मराठीत दलित लेखनाची एक नवी लाट आली, आणि तरुण वाचक अण्णा भाऊ साठे आणि बाबुराव बागूल यांसारख्या लेखकांकडे वळले. 1972 मध्ये मुंबईतील तरुण आंबेडकरी बौद्धांनी, ज्यांपैकी अनेक कवी होते, दलित पँथरची स्थापना केली. नामदेव ढसाळ, ज. वि. पवार आणि राजा ढाले हे तिच्या संस्थापकांपैकी होते. दलितांवरील अत्याचारांविरुद्ध लढणे हे तिचे उद्दिष्ट होते ⁷.

सहसंस्थापक ज. वि. पवार यांच्या मते तिची सुरुवात 29 मे 1972 रोजी झाली. त्यांनी लिहिले की डॉ. आंबेडकर “बुद्ध आणि क्रांतिबा जोतिबा फुले यांच्या खांद्यांवर उभे होते”, आणि त्यांच्या निधनानंतरची चळवळ त्यांनी रचलेल्या पायावरच उभी होती ⁸. त्याच सुमारास प्रकाशित झालेला ढसाळ यांचा गोलपिठा हा कवितासंग्रह आज मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानला जातो ⁷.

नामांतर: एका विद्यापीठाला त्यांचे नाव

1978 मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. आंबेडकरांचे नाव देण्यासाठी एक मोहीम सुरू झाली. तिला नामांतर (“नाव बदलणे”) आंदोलन असे म्हटले गेले. या बदलाला विरोध करणाऱ्या काही गटांनी आंदोलकांवर हल्ले केले. नागपुरातील एका स्मारकात, मारल्या गेलेल्या 27 कार्यकर्त्यांचे स्मरण केले जाते ⁹.

16 वर्षांनंतर, 14 जानेवारी 1994 रोजी, तडजोड झाली. ही संस्था डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ बनली; जुने नाव काढून टाकण्याऐवजी त्यात त्यांचे नाव जोडले गेले ⁹.

अखेर संकलित झालेले त्यांचे शब्द

अनेक वर्षे त्यांचे बहुतेक लेखन मिळणे कठीण होते. त्यातील बरेचसे लेखन म्हणजे त्यांच्या कागदपत्रांमध्ये सापडलेली अप्रकाशित टंकलिखिते आणि हस्तलिखित मसुदे होते ¹⁰. 14 एप्रिल 1979 रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या शिक्षण विभागाने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : लेखन आणि भाषणे (Writings and Speeches – BAWS) या ग्रंथमालेचे प्रकाशन सुरू केले. पहिल्या खंडाचे संकलन वसंत मून यांनी केले ^{11 12}.

ही ग्रंथमाला दोन दशकांत हळूहळू वाढत गेली. उदाहरणार्थ, खंड 14 प्रथम 1995 मध्ये आणि खंड 16 प्रथम 1998 मध्ये प्रकाशित झाला ^{13 14}. केंद्र सरकारच्या डॉ. आंबेडकर प्रतिष्ठानने (Dr. Ambedkar Foundation) हा संच पुन्हा छापला आहे, आणि 2019 मध्ये हिंदी खंड प्रकाशित केले ¹⁵. 2003 पर्यंत या समग्र साहित्याचा 11 भारतीय भाषांमध्ये अनुवाद झाला होता ¹⁶.

भारतरत्न, 1990

1990 मध्ये, त्यांच्या निधनानंतर तीस वर्षांहून अधिक काळाने, भारताने त्यांना भारतरत्न हा देशाचा सर्वोच्च नागरी पुरस्कार दिला ¹⁷.

स्मारके: पंचतीर्थ

केंद्र सरकार त्यांच्या जीवनाशी जोडलेल्या पाच ठिकाणांना पंचतीर्थ (“पाच तीर्थक्षेत्रे”) म्हणते. 2018 मध्ये सरकारने ही ठिकाणे अशी सांगितली: महू (मध्य प्रदेश) येथील त्यांचे जन्मस्थान; नागपूरची दीक्षाभूमी; विद्यार्थी असताना ते लंडनमध्ये ज्या घरात राहिले ते घर; दिल्लीतील 26 अलीपूर रोड येथील महापरिनिर्वाण भूमी; आणि मुंबईतील चैत्यभूमी ¹⁸.

• दीक्षाभूमी, नागपूर. धर्मांतर झाले त्या मैदानावर एक मोठा स्तूप उभा आहे. त्याचे उद्घाटन 18 डिसेंबर 2001 रोजी राष्ट्रपती के. आर. नारायणन यांच्या हस्ते झाले ¹⁹.
• चैत्यभूमी, मुंबई. दादर येथे त्यांच्या अंत्यसंस्काराच्या जागी असलेल्या या स्मारकाला दर 6 डिसेंबरला लाखो लोक भेट देतात ²⁰.
• 26 अलीपूर रोड, दिल्ली. 2003 मध्ये राष्ट्राला समर्पित. संविधानाचा मसुदा तयार करण्यातील त्यांच्या भूमिकेच्या सन्मानार्थ उघड्या पुस्तकाच्या आकाराचे नवे स्मारक 13 एप्रिल 2018 रोजी खुले झाले ^{16 18}.
• लंडन. किंग हेन्री रोड येथील डॉ. आंबेडकर स्मारकाचे उद्घाटन 14 नोव्हेंबर 2015 रोजी झाले. पंतप्रधानांनी या जागेचे वर्णन, डॉ. आंबेडकरांनी जिथे “ज्ञानाचा शोध घेतला” ते ठिकाण, असे केले ²¹.
• महू. मध्य प्रदेशातील त्यांचे जन्मस्थानही याच यादीत आहे ¹⁸.

दिल्लीत 15 जनपथ येथे ग्रंथालय आणि संशोधन केंद्र असलेले डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय केंद्र 7 डिसेंबर 2017 रोजी सुरू झाले ²².

भव्य पुतळे

भारतभरातील लहान-मोठ्या शहरांत डॉ. आंबेडकरांचे पुतळे उभे आहेत. कोलंबियाच्या कालपटात नोंदवले आहे की हे पुतळे अनेकदा “राजकीय संघर्षाची ठिकाणे बनतात” ¹. अलीकडचे पुतळे प्रचंड मोठे आहेत:

• हैदराबाद (2023). हुसेन सागर तलावाच्या काठी 50 फूट उंच चौथऱ्यावर उभा असलेला 125 फूट उंच पुतळा. त्याचे अनावरण 14 एप्रिल 2023 रोजी तेलंगणाचे मुख्यमंत्री के. चंद्रशेखर राव यांनी केले ²³.
• विजयवाडा (2024). “सामाजिक न्यायाचा पुतळा” (Statue of Social Justice): 81 फूट उंच पायावर उभा असलेला 125 फूट उंच कांस्य पुतळा, एकूण उंची 206 फूट. त्याचे अनावरण 19 जानेवारी 2024 रोजी आंध्र प्रदेशचे मुख्यमंत्री वाय. एस. जगन मोहन रेड्डी यांनी केले ²⁴.
• मेरीलँड, अमेरिका (2023). शिल्पकार राम सुतार यांनी घडवलेला 19 फूट उंच “समतेचा पुतळा” (Statue of Equality). त्याचे अनावरण 14 ऑक्टोबर 2023 रोजी वॉशिंग्टन डी.सी.जवळ झाले ²⁵.

जगभरात सन्मान

ज्या कोलंबिया विद्यापीठात त्यांनी शिक्षण घेतले, त्या विद्यापीठाने 1952 मध्ये त्यांना मानद डॉक्टरेट दिली. विद्यापीठाने त्यांचे वर्णन “भारताच्या आघाडीच्या नागरिकांपैकी एक — एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचे शूर रक्षक” असे केले ¹⁰. कोलंबियाने 1995 मध्ये त्यांचा अर्धपुतळा बसवला आणि 2009 मध्ये जात आणि त्यांचा वारसा या विषयावर परिषद भरवली ¹. भारताने संशोधक विद्यार्थ्यांना कोलंबियाला, तसेच त्यांनी जिथे शिक्षण घेतले त्या लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सलाही अभ्यास दौऱ्यांवर पाठवले आहे ¹⁸.

संयुक्त राष्ट्रांनी 13 एप्रिल 2016 रोजी पहिल्यांदा त्यांची जयंती साजरी केली. न्यूयॉर्कमध्ये विषमतेविरुद्धच्या लढ्यावर झालेल्या एका कार्यक्रमात ती साजरी झाली. PTI या वृत्तसंस्थेनुसार, UNDP च्या प्रमुख हेलन क्लार्क यांनी त्यांना “भारतातील आणि इतर देशांतील उपेक्षित लोकांचे प्रतीक” म्हटले ²⁶. जिनिव्हा येथील भारताच्या मिशनने 14 एप्रिल 2016 रोजी असाच कार्यक्रम घेतला ¹⁷.

इतरांनीही हाच मार्ग स्वीकारला. कॅनडातील ब्रिटिश कोलंबियाने 14 एप्रिल 2021 हा दिवस “डॉ. बी. आर. आंबेडकर समता दिन” म्हणून जाहीर केला ²⁷. न्यूयॉर्क शहराने 14 एप्रिल 2025 हा दिवस “डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर दिन” म्हणून घोषित केला ²⁸.

आंबेडकर जयंती, 14 एप्रिल

त्यांचा जन्मदिवस, 14 एप्रिल, आंबेडकर जयंती किंवा भीम जयंती म्हणून प्रचंड मिरवणुकांसह साजरा होतो ¹. कीर नोंदवतात की मुख्यमंत्री यशवंतराव चव्हाण यांच्या काळात महाराष्ट्राने हा दिवस सार्वजनिक सुट्टी म्हणून जाहीर केला ². जिनिव्हा येथील संयुक्त राष्ट्रांमधील भारताचे मिशन आज या दिवसाचे वर्णन सार्वजनिक सुट्टी असे करते ¹⁷.

कायदा आणि समाज यांवरील त्यांचा प्रभाव

• संविधान आणि आरक्षण. मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी असे संविधान लिहिण्यास मदत केली, ज्याने अस्पृश्यता नष्ट केली आणि भेदभावावर बंदी घातली ¹⁷. ज्या मागासवर्गांना सरकारी नोकऱ्यांमध्ये पुरेसे प्रतिनिधित्व नाही, त्यांच्यासाठी पदे राखीव ठेवण्याची मुभा संविधान राज्याला देते ²⁹. अनुच्छेद 340 मध्ये मागासवर्गांसाठी आयोग नेमण्याची तरतूद आहे; 1951 च्या राजीनाम्याच्या निवेदनात त्यांनी तक्रार केली की संविधान मंजूर होऊन एक वर्षाहून अधिक काळ लोटला, तरी सरकारने “हा आयोग नेमण्याचा विचारही केलेला नाही” ³⁰.
• कामगार कायदा. भारत सरकारमध्ये मजूर सदस्य असताना, 21 फेब्रुवारी 1946 रोजी त्यांनी वर्षभर चालणाऱ्या कारखान्यांमधील कामाचा आठवडा 54 तासांवरून 48 तासांपर्यंत कमी करणारे विधेयक मांडले ³¹.
• स्त्रियांचे हक्क. खाणींमध्ये काम करणाऱ्या स्त्रियांच्या प्रसूती लाभांमध्ये बदल करणारे प्रस्तावही त्यांनी मांडले ³². कायदामंत्री म्हणून त्यांनी संसदेत हिंदू कोड बिलाची जबाबदारी सांभाळली. या बिलात “स्त्रियांसाठी खूप वाढवलेले हक्क समाविष्ट होते”. त्या बिलाला पाठिंबा मिळाला नाही, तेव्हा 1951 मध्ये त्यांनी राजीनामा दिला ¹⁰.
• जगभरातील जातिविरोधी चळवळी. फेब्रुवारी 2023 मध्ये जातिभेदावर बंदी घालणारे सिएटल हे अमेरिकेतील पहिले शहर ठरले. आंबेडकरी गटांनी या निर्णयाचे स्वागत केले, तर काही हिंदू अमेरिकन गटांनी त्याला विरोध केला ³³.

त्यांचे साहित्य अजूनही विखुरलेले का आहे

आजही डॉ. आंबेडकरांचे लेखन वाचणे सोपे नाही. 2026 मध्ये सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालयाने स्मार्ट इंडिया हॅकॅथॉनसाठी SIH26096 ही समस्या दिली. त्यात विद्यार्थ्यांना त्यांच्या जीवनाचे आणि कार्याचे AI-आधारित डिजिटल संग्रहण (archive) तयार करण्यास सांगितले आहे. त्याच्या पार्श्वभूमीत म्हटले आहे की त्यांचे लेखन, भाषणे, संविधानविषयक चर्चा आणि हस्तलिखिते:

“ग्रंथालये, स्मारके, अभिलेखागारे आणि तुटक डिजिटल स्रोतांमध्ये पसरलेली आहेत, त्यामुळे ती मिळवणे आणि जतन करणे कठीण झाले आहे.”

— सामाजिक न्याय आणि सक्षमीकरण मंत्रालय, स्मार्ट इंडिया हॅकॅथॉन 2026, समस्या-विधान SIH26096 ³⁴

या संकेतस्थळासाठी आम्ही केलेल्या संशोधनातून याची कारणे दिसतात:

• त्यांची कागदपत्रे विभागली गेली. काही हस्तलिखिते महाराष्ट्र शासनाला 1979 मध्ये, महाराष्ट्राच्या ॲडमिनिस्ट्रेटर जनरलकडून मिळाली; तोपर्यंत ती शासनाकडे नव्हती ^{35 36}. आणखी एक टाइप केलेली रूपरेषा मुंबईतील पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीकडे होती ³⁷.
• काही ग्रंथ कधीच पूर्ण झाले नाहीत. संपादकांना बुद्ध की कार्ल मार्क्स तीन टाइप केलेल्या प्रतींवरून पुन्हा जुळवावे लागले, आणि क्रांती आणि प्रतिक्रांती चे फक्त काही भागच त्यांना सापडू शकले ³⁸.
• काही भाग हरवले. त्यांनी बुद्ध आणि त्यांचा धम्म साठी लिहिलेली प्रस्तावना 1957 मधील ग्रंथात छापली गेली नाही. कीर यांनी याला “एक गूढ” म्हटले. संपूर्ण मजकूर नंतरच प्रकाशात आला ^{2 39}.
• त्यांची अनेक भाषणे मराठीत होती, उदाहरणार्थ 15 ऑक्टोबर 1956 चे नागपूर येथील भाषण. त्यामुळे इंग्रजी वाचकांना वेगवेगळ्या अनुवादांवर अवलंबून राहावे लागते (प्रकरण 10 पाहा) ⁴⁰.

हे विखुरलेले तुकडे, प्रत्येक तथ्याच्या स्रोताच्या दुव्यासह, एका ठिकाणी एकत्र आणण्याचा हे संकेतस्थळ एक प्रयत्न आहे.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• दलित पँथरच्या स्थापनेची तारीख. ज. वि. पवार 29 मे 1972 ही तारीख देतात. इतर वृत्तांत “सुमारे जून–जुलै 1972” असे सांगतात आणि नेमक्या तारखेबद्दल “बराच वाद” असल्याचे नमूद करतात ^{8 7}.
• लेखन आणि भाषणे या मालेतील खंड प्रथम कधी प्रकाशित झाले. बहुतेक पुनर्मुद्रित खंडांवर “पहिली आवृत्ती … 14 एप्रिल, 1979” असे छापलेले आहे; ही ग्रंथमाला सुरू झाल्याची तारीख आहे. पण कोलंबिया खंड 11 साठी 1992 हे वर्ष देते, आणि खंड 14 व 16 वर 1995 व 1998 ही वर्षे छापलेली आहेत ^{41 42 14}.
• पंचतीर्थात कोणती पाच ठिकाणे येतात. 2017 च्या एका सरकारी निवेदनात चैत्यभूमीऐवजी मुंबईतील इंदू मिल स्मारकाच्या जागेचा उल्लेख होता; 2018 च्या निवेदनात चैत्यभूमीचा समावेश आहे ^{22 18}.
• “जगातील सर्वांत उंच” पुतळा. हैदराबाद आणि विजयवाडा येथील दोन्ही पुतळे 125 फूट उंच आहेत. विजयवाड्याचा पाया 81 फूट आहे, तर हैदराबादचा चौथरा 50 फूट; त्यामुळे एकूण उंचीत विजयवाड्याचा पुतळा अधिक उंच आहे ^{23 24}.
• SIH26096 मधील शब्दरचना. मूळ इंग्रजी दस्तऐवजात “spread across” (पसरलेले) असे शब्द आहेत; कधी कधी त्याचा आशय सांगताना वापरले जाणारे “scattered across” (विखुरलेले) हे शब्द त्यात नाहीत ³⁴.

अधिक वाचा

• कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, “तेव्हापासून” — त्यांच्या वारशाशी संबंधित घटना आणि वाचनसाहित्य.
• डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर : लेखन आणि भाषणे (परराष्ट्र मंत्रालयाच्या PDF) — अधिकृत समग्र साहित्य (दुव्यातील खंड क्रमांक बदला).
• फॉरवर्ड प्रेस – दलित पँथरच्या स्थापनेविषयी ज. वि. पवार — एका सहसंस्थापकाचा स्वतःचा वृत्तांत.
• स्क्रोल – नामांतर आंदोलन — 16 वर्षांचा तो लढा आजही का महत्त्वाचा आहे.
• PIB – डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक (2018) — स्मारके आणि पंचतीर्थ.
• SIH26096 समस्या-विधान — विखुरलेल्या साहित्याबद्दल सरकारचेच वर्णन.

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, “तेव्हापासून” franpritchett.com ↗ ↩
2. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, तिसरी आवृत्ती, पृ. 498 archive.org ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, शीर्षक पृष्ठ हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, वसंत मून यांची प्रस्तावना, पृ. vii–viii हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. प्यू रिसर्च सेंटर – 2011 च्या जनगणनेतील राज्यनिहाय आकडेवारी pewresearch.org ↗ ↩
6. द हितवाद, 12 ऑक्टोबर 2024 thehitavada.com ↗ ↩
7. द क्विंट – “50 Years On, Legacy of Dalit Panther…” thequint.com ↗ ↩
8. फॉरवर्ड प्रेस – ज. वि. पवार, “The day when they said ‘enough is enough’…” forwardpress.in ↗ ↩
9. स्क्रोल – “Why the 16-year campaign to rename Marathwada University after BR Ambedkar still matters” (2026) scroll.in ↗ ↩
10. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1950 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, प्रारंभीची पाने हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, प्रकाशन तपशील हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 1, प्रारंभीची पाने हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 16, प्रारंभीची पाने हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, प्रारंभीची पाने हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. PIB, 2 डिसेंबर 2003 archive.pib.gov.in ↗ ↩
17. संयुक्त राष्ट्रांमधील भारताचे स्थायी मिशन, जिनिव्हा pmindiaun.gov.in ↗ ↩
18. PIB, 13 एप्रिल 2018 pib.gov.in ↗ ↩
19. दीक्षाभूमीचे अधिकृत संकेतस्थळ deekshabhoomi.org ↗ ↩
20. फॉरवर्ड प्रेस forwardpress.in ↗ ↩
21. PIB, 14 नोव्हेंबर 2015 pib.gov.in ↗ ↩
22. PIB, 7 डिसेंबर 2017 pib.gov.in ↗ ↩
23. DT Next, 14 एप्रिल 2023 dtnext.in ↗ ↩
24. द साउथ फर्स्ट thesouthfirst.com ↗ ↩
25. DT Next / PTI, 15 ऑक्टोबर 2023 dtnext.in ↗ ↩
26. द क्विंट / PTI, 14 एप्रिल 2016 thequint.com ↗ ↩
27. द सेंटिनेल, 12 एप्रिल 2021 sentinelassam.com ↗ ↩
28. द ट्रिब्यून, 15 एप्रिल 2025 tribuneindia.com ↗ ↩
29. भारताचे संविधान, अनुच्छेद 16 legislative.gov.in ↗ ↩
30. लेखन आणि भाषणे, खंड 14 भाग 2 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
31. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 326 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 87 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. स्क्रोल, 22 फेब्रुवारी 2023 scroll.in ↗ ↩
34. SIH26096 समस्या-विधान (अधिकृत यादीची प्रत) zaidsayyed.in ↗ ↩
35. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 2, पृ. 96 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
36. लेखन आणि भाषणे, खंड 16 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
37. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 77 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
38. लेखन आणि भाषणे, खंड 3, पृ. 149 आणि 439 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
39. कोलंबिया विद्यापीठ – अप्रकाशित प्रस्तावना franpritchett.com ↗ ↩
40. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 3, पृ. 533 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
41. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, प्रारंभीची पाने हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
42. कोलंबिया – संपादकीय प्रस्तावना franpritchett.com ↗ ↩