लंडन, बडोदा आणि पुन्हा लंडन

जून 1916 मध्ये डॉ. आंबेडकर न्यूयॉर्कहून लंडनला आले. कोलंबियातील शिक्षणाला त्यांना आणखी दोन पात्रतांची जोड द्यायची होती: अर्थशास्त्रातील उच्च पदवी, आणि बॅरिस्टर (न्यायालयात खटले लढवणारा वकील) म्हणून काम करण्याचा अधिकार. हे पूर्ण करायला त्यांना सात वर्षे लागली, आणि या काळात त्यांना एक युद्ध, एक जहाज बुडणे, बडोद्यातील एक वेदनादायक अपमान आणि खूप उपासमार यांतून जावे लागले ¹.

लंडनमध्ये आगमन (1916)

त्यांचे जहाज लंडनला पोहोचले तेव्हा हा तरुण भारतीय क्रांतिकारक असावा, असा पोलिसांना संशय आला. त्यांना जाऊ देण्यापूर्वी पोलिसांनी त्यांचे कपडे आणि बुटांच्या आतली बाजूसुद्धा तपासली. कोलंबियातील त्यांच्या शिक्षकांनी लंडनमधील अर्थशास्त्रज्ञ एडविन कॅनन आणि सिडनी वेब यांच्यासाठी दिलेली ओळखपत्रे त्यांच्याजवळ होती ¹.

लंडनमधील त्यांचा पहिला पत्ता होता 21 क्रॉमवेल रोड. इंडिया ऑफिसने भारतीय विद्यार्थ्यांसाठी भाड्याने घेतलेले हे घर होते ^{2 3}.

एकाच वेळी दोन संस्था: LSE आणि ग्रेज इन

ऑक्टोबर 1916 मध्ये त्यांनी लंडन विद्यापीठाचा भाग असलेल्या लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स (LSE) मध्ये एम.एस्सी. (अर्थशास्त्र) म्हणजे अर्थशास्त्रातील पदव्युत्तर पदवीसाठी नाव नोंदवले. शुल्क होते 10 पौंड 10 शिलिंग (£10 10s) ⁴. त्यांनी भूगोल, राजकीय विचार, सामाजिक उत्क्रांती आणि सामाजिक सिद्धांत या विषयांवरील व्याख्याने ऐकली. हजेरीपटावरून दिसते की ते सगळ्या वर्गांना हजर राहिले नाहीत, आणि लवकरच ते संशोधनाकडे वळले ^{5 6}.

त्याच वेळी कायद्याच्या अभ्यासासाठी त्यांनी ग्रेज इनमध्ये प्रवेश घेतला. इंग्लंडमध्ये प्रत्येक भावी बॅरिस्टरला चार “इन्स ऑफ कोर्ट” (Inns of Court) पैकी एकाचे सदस्य व्हावे लागे. ग्रेज इनच्या प्रवेश नोंदवहीत (Index of Admission) नोव्हेंबर 1916 या तारखेची त्यांची नोंद आजही जपून ठेवलेली आहे ⁷.

मायदेशी परतावे लागले, आणि एक जहाज बुडाले (1917)

मग पैसे संपले. बडोद्याची शिष्यवृत्ती संपली, आणि तिच्या अटींनुसार त्यांना परत जाऊन बडोदा संस्थानाची सेवा करावी लागणार होती ². लंडन विद्यापीठाच्या 18 जुलै 1917 च्या ठरावाने त्यांना आपला अभ्यासक्रम चार वर्षांपर्यंत थांबवण्याची परवानगी दिली ⁸.

पहिले महायुद्ध अजूनही जोरात सुरू होते. त्यांनी आपली मौल्यवान पुस्तके आणि कागदपत्रे एका जहाजाने पाठवली आणि स्वतः दुसऱ्या जहाजाने प्रवास केला. ती पुस्तके घेऊन जाणाऱ्या एसएस सालसेट (SS Salsette) या जहाजावर 20 जुलै 1917 रोजी UB-40 या जर्मन पाणबुडीने टॉर्पेडो डागला. जहाज बुडाले आणि 15 खलाशांचा मृत्यू झाला ⁹. नष्ट झालेल्या गोष्टींमध्ये त्यांच्या कोलंबियातील प्रबंधाचे हस्तलिखितही होते ¹⁰. कीर यांनी लिहिलेल्या चरित्रानुसार, हरवलेल्या सामानासाठी थॉमस कुक या प्रवास कंपनीने दिलेल्या नुकसानभरपाईतून त्यांनी बडोद्याचे भाडे भरले ¹. 21 ऑगस्ट 1917 रोजी ते मुंबईला पोहोचले ^{11 9}.

बडोद्यातील अकरा दिवस

दिलेल्या वचनानुसार सेवा सुरू करण्यासाठी डॉ. आंबेडकर थेट बडोद्याला गेले. तिथे जे घडले त्याचे वर्णन त्यांनी पुढे व्हिसाच्या प्रतीक्षेत (Waiting for a Visa) या आठवणींमध्ये केले आहे. स्टेशनबाहेर पडताच त्यांनी स्वतःला विचारले:

“कुठे जायचे? मला कोण ठेवून घेईल?”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत ¹²

हिंदू हॉटेले एखाद्या “अस्पृश्याला” ठेवून घेत नसत. म्हणून ते एका पारशी धर्मशाळेत गेले. पारशी, म्हणजे झरथुष्ट्री धर्माचे अनुयायी, अस्पृश्यता पाळत नसतील, अशी त्यांना आशा होती. पण तिथल्या रखवालदाराने हिंदूला राहू देण्यास नकार दिला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी पारशी नावाने नोंदवहीत सही करण्याचे आणि दिवसाला दीड रुपया देण्याचे मान्य केले ^{12 13}. ते संस्थानाच्या महालेखापाल (अकाउंटंट जनरल) कार्यालयात प्रोबेशनर (प्रशिक्षणार्थी) म्हणून काम करत होते ¹⁴.

अकराव्या दिवशी सुमारे बारा संतप्त पारशी माणसे, प्रत्येकाच्या हातात काठी घेऊन, त्यांच्या खोलीवर आली. त्यांनी डॉ. आंबेडकरांना बदमाश म्हटले आणि संध्याकाळपर्यंत तिथून निघून जाण्याचा हुकूम दिला. त्यांच्या हिंदू आणि ख्रिश्चन मित्रांनीही त्यांना आपल्याकडे ठेवून घेतले नाही. ते कमाठी बाग या सार्वजनिक उद्यानात पाच तास बसून राहिले, आणि मग सामान घेऊन रात्रीच्या गाडीने मुंबईला निघून गेले ¹⁵. त्यांनी लिहिले की “केवळ अकरा दिवसांच्या मुक्कामानंतर बडोदा सोडून मुंबईला परत जाणे भाग पडले” ¹⁶. अठरा वर्षांनंतर त्यांनी लिहिले की तो प्रसंग आठवला की आजही डोळ्यांत पाणी आल्याशिवाय राहत नाही ¹⁶.

मुंबईत शिक्षक (1918–1920)

मुंबईत परतल्यावर त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या शिकवण्या घेतल्या आणि गुंतवणूकदारांना सल्ला देण्याचा व्यवसाय करून पाहिला. कीर यांच्या म्हणण्यानुसार, ग्राहकांना त्यांची जात कळल्यावर तो व्यवसाय बुडाला ¹. नोव्हेंबर 1918 मध्ये ते मुंबईच्या सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स अँड इकॉनॉमिक्समध्ये राजकीय अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक झाले ^{17 18}. कीर नोंदवतात की डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या पाण्याच्या भांड्यातून पाणी पिऊ नये, असा आक्षेप काही सहकाऱ्यांनी घेतला ¹.

27 जानेवारी 1919 रोजी त्यांनी साउथबरो समितीसमोर साक्ष दिली. नव्या ब्रिटिश सुधारणांनुसार मतदानाचा हक्क कोणाला मिळावा, हे ही समिती ठरवत होती. “अस्पृश्य” समाजांना कायदेमंडळात स्वतःचे प्रतिनिधी मिळालेच पाहिजेत, असा युक्तिवाद त्यांनी केला ^{19 1}. (पुढील एका प्रकरणात याविषयी सविस्तर माहिती आहे.)

शाहू महाराज आणि मित्रांची मदत

1920 मध्ये कोल्हापूरचे सुधारणावादी राज्यकर्ते शाहू महाराज यांच्या मदतीने त्यांनी मूकनायक (“मुक्यांचा नायक”) हे मराठी वृत्तपत्र सुरू केले. मार्च 1920 मध्ये माणगाव येथील परिषदेत महाराजांनी भावी नेते म्हणून त्यांची जाहीर प्रशंसा केली ²⁰.

डॉ. आंबेडकरांनी पगारातून बचत केली होती. त्यात कोलंबियातील त्यांचे मित्र नवल भथेना आणि कोल्हापूरचे महाराज यांच्याकडून घेतलेल्या कर्जांची भर घालून ते जुलै 1920 मध्ये पुन्हा लंडनला गेले ^{20 2}. एका वृत्तांतानुसार भथेना यांचे कर्ज 5,000 रुपयांचे होते ²¹. दुसऱ्या एका वृत्तांतानुसार शाहू महाराजांनी 1,500 रुपये दिले ¹¹.

पुन्हा लंडनमध्ये (1920)

सेलिग्मन यांनी LSE मधील प्राध्यापक हर्बर्ट फॉक्सवेल यांच्यासाठी त्यांना आपुलकीने ओळखपत्र लिहून दिले. त्यात त्यांनी डॉ. आंबेडकरांचे वर्णन “केवळ अतिशय हुशारच नव्हे, तर अत्यंत सुस्वभावी व्यक्ती” असे केले ²². फॉक्सवेल यांनी LSE ला उत्तर दिले की “इथे त्यांना जिंकण्यासारखे आणखी कोणतेही जग उरलेले नाही” ²³.

30 सप्टेंबर 1920 रोजी त्यांनी LSE च्या नव्या अर्जावर सही केली. त्यावर त्यांनी आपला पत्ता 95 ब्रुक ग्रीन, हॅमरस्मिथ असा दिला होता ²⁴. फेब्रुवारी 1921 पर्यंत ते चॉक फार्म आणि प्रिमरोज हिलजवळील 10 किंग हेन्रीज रोड येथे राहायला गेले होते. फेब्रुवारी 1922 मध्येही ते तिथूनच पत्रे लिहीत होते ^{25 26 10}.

पैशांची खूपच चणचण होती. ते अतिशय काटकसरीने राहत, थोडेसेच खात, आणि ब्रिटिश म्युझियमच्या वाचनालयात सतत अभ्यास करत ²⁰.

एम.एस्सी. (1921)

जून 1921 मध्ये लंडन विद्यापीठाने त्यांना एम.एस्सी. (अर्थशास्त्र) पदवी दिली. त्यांच्या प्रबंधाचे नाव होते “Provincial Decentralisation of Imperial Finance in British India” (ब्रिटिश भारतातील साम्राज्याच्या वित्ताचे प्रांतिक विकेंद्रीकरण) ^{27 28}. त्याआधी त्याच वर्षीच्या वसंत ऋतूत परीक्षेसाठी अर्ज करण्याची अंतिम मुदत त्यांची जवळजवळ चुकली होती. त्यांचा अर्ज उशिरा स्वीकारावा, अशी विनंती LSE च्या सचिवांना विद्यापीठाकडे करावी लागली ^{29 30}.

बॉनकडे एक वळण

25 फेब्रुवारी 1921 रोजी त्यांनी बर्लिनमधील प्रशियाच्या शिक्षण मंत्रालयाला जर्मन भाषेत पत्र लिहिले. बॉन विद्यापीठात अर्थशास्त्र शिकण्याची परवानगी त्यांनी मागितली. संस्कृत विद्वान हर्मन याकोबी यांनी आपल्याला तिथे डॉक्टरेट मिळवता येईल अशी व्यवस्था करण्यास मदत केली आहे, असे त्यांनी पत्रात लिहिले ²⁵. जर्मन अभ्यासक मारेन बेलविंकेल-शेम्प यांनी 2003 मध्ये बॉन विद्यापीठाचे अभिलेखागार तपासले. त्यांना आढळले की 29 एप्रिल 1921 रोजी डॉ. आंबेडकरांचे नाव विद्यापीठाच्या नोंदवहीत दाखल झाले होते. त्यांनी एकाही व्याख्यानाला हजेरी लावली नाही, म्हणून 12 जानेवारी 1922 रोजी त्यांचे नाव काढून टाकण्यात आले ²⁵.

बॅरिस्टर होणे

अर्थशास्त्राचे काम करत असतानाच त्यांनी ग्रेज इनमध्ये कायद्याचा अभ्यासही चालू ठेवला. भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने उद्धृत केलेल्या ग्रेज इनच्या नोंदींनुसार, 1922 मध्ये त्यांना बॅरिस्टर म्हणून मान्यता मिळाली (called to the Bar). याचा अर्थ ते बॅरिस्टर-ॲट-लॉ म्हणून पात्र ठरले ^{7 31}. 1923 मध्ये भारतात परतल्यावर त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयात ॲडव्होकेट (वकील) म्हणून वकिली करण्यासाठी अर्ज केला ⁷.

डी.एस्सी.: रुपयाचा प्रश्न (1923)

डी.एस्सी. (डॉक्टर ऑफ सायन्स) ही संशोधनावर आधारित डॉक्टरेट आहे. लंडन विद्यापीठ ही पदवी 1860 च्या दशकापासून देत होते, म्हणजे 1919 मध्ये पीएच.डी. सुरू करण्याच्या खूप आधीपासून ⁶. ऑक्टोबर 1922 मध्ये त्यांनी भारताच्या चलनपद्धतीविषयी (currency system) “रुपयाचा प्रश्न” (The Problem of the Rupee) हा प्रबंध सादर केला. मार्च 1923 मध्ये त्याची तपासणी झाली आणि त्याची “शिफारस करण्यात आली नाही”, पण त्यांना त्यात सुधारणा करण्याची परवानगी मिळाली. ऑगस्ट 1923 मध्ये त्यांनी तो पुन्हा सादर केला, आणि नोव्हेंबर 1923 मध्ये त्यांना डी.एस्सी. पदवी प्रदान करण्यात आली ²⁸. LSE म्हणते की या संस्थेतून डॉक्टरेट मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते, असे मानले जाते ².

तो पहिल्यांदा का नाकारला गेला? LSE म्हणते की त्याची कारणे LSE च्या फाइलमध्ये नोंदलेली नाहीत ². 1979 मध्ये LSE ने लिहिले होते की परीक्षकांची मते फक्त विद्यापीठापुरती गोपनीय होती ⁴.

हा प्रबंध 1923 मध्ये लंडनमध्ये प्रकाशित झाला. त्यांनी तो आपल्या वडिलांना आणि आईला अर्पण केला, “माझ्या शिक्षणासाठी त्यांनी केलेल्या त्यागाबद्दल आणि त्याबाबत त्यांनी दाखवलेल्या जाणतेपणाबद्दल माझ्या चिरंतन कृतज्ञतेचे प्रतीक म्हणून” ³². प्रस्तावनेत त्यांनी आपले मार्गदर्शक एडविन कॅनन यांचे आभार मानले, कारण “त्यांनी माझ्या सैद्धांतिक चर्चांची कठोर तपासणी केल्यामुळे मी अनेक चुकांपासून वाचलो आहे” ³³. 1932 मध्ये कॅनन यांनी लिहिले की डॉ. आंबेडकर हे “माझ्या काळात आमच्याकडे आलेल्या सर्व भारतीयांमध्ये निःसंशयपणे सर्वांत बुद्धिमान” होते ³⁴.

ते घर आज

10 किंग हेन्रीज रोड या घरावर 6 डिसेंबर 1991 पासून एक फलक आहे. त्यावर लिहिले आहे की ते येथे “1921-22 मध्ये राहिले”. 24 सप्टेंबर 2015 रोजी स्मारक उभारण्यासाठी हे घर महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने विकत घेण्यात आले ³⁵. कॅमडेन नगर परिषदेने (Camden Council) या घराचा संग्रहालय म्हणून वापर करण्यास परवानगी नाकारली. LSE च्या माहितीनुसार, नंतर अपिलात परिषदेचा हा निर्णय रद्द झाला ^{36 2}. आज हे घर “आंबेडकर हाउस” नावाचे संग्रहालय आहे ³⁷.

संदर्भांमधील मतभेद

• बॅरिस्टर म्हणून मान्यता: 1922 की 1923? भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाने उद्धृत केलेल्या ग्रेज इनच्या नोंदी 1922 सांगतात ⁷. त्यांच्या LSE फाइलमधील 1951 ची, त्यांच्या कारकिर्दीविषयीची एक टिप्पणी आणि द टाइम्समधील 7 डिसेंबर 1956 चा मृत्युलेख, हे दोन्ही 1923 सांगतात ¹⁷. विकिमीडिया कॉमन्सवर दिलेली 28 जून 1922 ही नेमकी तारीख ग्रेज इनच्या नोंदींशी पडताळून पाहता आली नाही ³⁸.
• डी.एस्सी. की पीएच.डी.? LSE च्या स्वतःच्या नोंदणी कार्डवर “D.Sc. (Econ)” असे लिहिले आहे ²⁷. प्रिचेट यांचा कालपट आणि LSE ची एक ब्लॉग नोंद यांसह काही लेखक तिला पीएच.डी. म्हणतात ^{20 30}.
• एम.एस्सी.ची तारीख. LSE चे नोंदणी कार्ड आणि 1950 चे पत्र जून 1921 सांगतात ²⁷. मे 1922 च्या एका LSE पत्रात चुकीने जुलै 1921 असे लिहिले आहे, आणि त्यांच्या अभ्यासाची सुरुवात ऑक्टोबर 1919 पासून दाखवली आहे ³⁹. प्रिचेट यांच्या कालपटात एम.एस्सी. 1922 मध्ये दाखवले आहे ²⁰.
• बॉन. बॉनच्या अभिलेखागारानुसार त्यांनी 1921 मध्ये नाव नोंदवले, पण तिथे कधीच शिक्षण घेतले नाही. कीर 1923 मधील तीन महिन्यांच्या मुक्कामाचे वर्णन करतात, आणि द बीकननुसार मार्च 1923 मध्ये ते बॉनमध्ये होते ^{25 11}.
• बडोद्यातील नोकरी आणि तिथे ते किती काळ राहिले. आपल्या आठवणींत ते स्वतः सांगतात की ते अकाउंटंट जनरल कार्यालयात प्रोबेशनर होते आणि अकरा दिवसांनी तिथून निघाले ¹⁴. कीर त्यांना महाराजांचे मिलिटरी सेक्रेटरी (लष्करी सचिव) म्हणतात ¹. द बीकननुसार ते 31 ऑगस्ट 1917 रोजी रुजू झाले आणि नोव्हेंबर 1917 मध्ये गेले ¹¹. त्यांच्या 1921 च्या जर्मन भाषेतील स्वपरिचयपत्रात (CV) म्हटले आहे की सप्टेंबर 1917 ते मार्च 1918 या काळात त्यांनी बडोद्याच्या अर्थ विभागात काम केले ²⁵. आठवणींमधील तारखाच गोंधळलेल्या आहेत: त्यात म्हटले आहे की ते 1916 मध्ये परतले आणि 1918 मध्ये त्यांनी लंडन सोडले ¹³.
• जहाज कुठे बुडाले. राठोर म्हणतात इंग्लिश खाडी (English Channel). स्कॉट स्ट्राउड म्हणतात भूमध्य समुद्र ^{9 40}. थॉमस कुककडून मिळालेल्या भरपाईची माहिती फक्त कीर यांच्याकडूनच मिळते.
• सिडनहॅम महाविद्यालयातील कालावधी. द बीकन 11 नोव्हेंबर 1918 ते 11 मार्च 1920 असा कालावधी देते ¹¹. त्यांच्या 1921 च्या स्वपरिचयपत्रात 1918 ते मार्च 1920 असे आहे ²⁵. 1951 च्या टिप्पणीत नोव्हेंबर 1918 ते नोव्हेंबर 1920 असे म्हटले आहे; पण ते बरोबर असू शकत नाही, कारण ऑगस्ट 1920 पर्यंत ते लंडनला पोहोचले होते ¹⁷.
• किंग हेन्रीज रोडवरील वर्षे. फलकावर 1921–22 असे लिहिले आहे ³⁵. Ambedkar in London या पुस्तकाच्या एका परीक्षणात 1920–22 असे दिले आहे ³⁷.
• ते मायदेशी कधी परतले. द बीकननुसार एप्रिल 1923; हे जून 1923 मध्ये त्यांनी मुंबई उच्च न्यायालयाकडे केलेल्या अर्जाशी जुळते. प्रिचेट यांच्या कालपटात त्यांचे परतणे 1924 मध्ये दाखवले आहे ^{11 20}.
• चुकीच्या व्यक्तीच्या नावे दिलेले अवतरण. LSE च्या ऑनलाइन प्रदर्शनात “अत्यंत सुस्वभावी व्यक्ती” हे वाक्य फॉक्सवेल यांचे असल्याचे म्हटले आहे ². पण विद्यार्थी फाइलमधील पत्रावरून दिसते की ते सेलिग्मन यांनी लिहिले होते ²².

अधिक वाचा

• LSE ग्रंथालय: “शिका, संघर्ष करा, संघटित व्हा” — त्यांच्या विद्यार्थीदशेवरील LSE चे ऑनलाइन प्रदर्शन.
• त्यांची संपूर्ण LSE विद्यार्थी फाइल (PDF) — 1916–1994 या काळातील मूळ अर्ज आणि पत्रांची 63 पाने.
• व्हिसाच्या प्रतीक्षेत (Waiting for a Visa), संपादन: फ्रान्सिस प्रिचेट — बडोद्यातील अपमानाचे त्यांनी स्वतः केलेले वर्णन.
• भारताचे सर्वोच्च न्यायालय: ॲडव्होकेट म्हणून त्यांच्या नोंदणीची शताब्दी — त्यांचे कायद्याचे प्रशिक्षण आणि ग्रेज इनच्या नोंदी.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 6 – रुपयाचा प्रश्न — त्यांच्या डी.एस्सी. प्रबंधाचा संपूर्ण मजकूर.
• मारेन बेलविंकेल-शेम्प: आंबेडकर आणि बॉन (PDF) — बॉनच्या अभिलेखागारात काय आहे, त्यांच्या जर्मन पत्रासह.
• LSE इतिहास ब्लॉग: “इथे त्यांना जिंकण्यासारखे आणखी कोणतेही जग उरलेले नाही” — त्यांच्या LSE मधील काळाविषयी LSE च्या अभिलेखपालांचा लेख.

संदर्भ

1. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
2. LSE ग्रंथालय प्रदर्शन lse.ac.uk ↗ ↩
3. LSE चा 1916 चा प्रवेश अर्ज, PDF पृ. 63 lse.ac.uk ↗ ↩
4. LSE विद्यार्थी फाइल, PDF पृ. 12 आणि 63 lse.ac.uk ↗ ↩
5. LSE हजेरीपट, PDF पृ. 62 lse.ac.uk ↗ ↩
6. LSE इतिहास ब्लॉग (2023) blogs.lse.ac.uk ↗ ↩
7. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय sci.gov.in ↗ ↩
8. LSE च्या 6 मार्च 1951 च्या पत्रात उद्धृत सिनेट ठराव, PDF पृ. 32 lse.ac.uk ↗ ↩
9. आकाश सिंह राठोर यांच्या संशोधनावरील PTI वृत्त, The Week मार्फत theweek.in ↗ ↩
10. आंबेडकरांचे सेलिग्मन यांना पत्र, 16 फेब्रु. 1922 franpritchett.com ↗ ↩
11. The Beacon thebeacon.in ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 673 (PDF पृ. 694) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. प्रिचेट संपादित आवृत्ती franpritchett.com ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 675 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 676–78 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 678 (PDF पृ. 699) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. LSE विद्यार्थी फाइल, PDF पृ. 36 lse.ac.uk ↗ ↩
18. सिडनहॅम महाविद्यालयाचा इतिहास sydenham.ac.in ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 253 (PDF पृ. 268) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. प्रिचेट कालपट, 1920 चे दशक franpritchett.com ↗ ↩
21. ThePrint theprint.in ↗ ↩
22. सेलिग्मन यांचे फॉक्सवेल यांना पत्र, 23 सप्टें. 1920, PDF पृ. 56 lse.ac.uk ↗ ↩
23. फॉक्सवेल यांचे मिसेस मेअर यांना पत्र, 9 नोव्हें. 1920, PDF पृ. 55 lse.ac.uk ↗ ↩
24. LSE प्रवेश अर्ज, PDF पृ. 61 lse.ac.uk ↗ ↩
25. बॉनसाठी अर्ज, 25 फेब्रु. 1921 franpritchett.com ↗ ↩
26. आंबेडकरांचे LSE ला पत्र, 7 एप्रिल 1921, PDF पृ. 50 lse.ac.uk ↗ ↩
27. LSE नोंदणी कार्ड, PDF पृ. 59 lse.ac.uk ↗ ↩
28. LSE चे 21 डिसें. 1950 चे पत्र, PDF पृ. 41 lse.ac.uk ↗ ↩
29. LSE चे 1 एप्रिल 1921 चे पत्र, PDF पृ. 52 lse.ac.uk ↗ ↩
30. LSE इतिहास ब्लॉग (2016) blogs.lse.ac.uk ↗ ↩
31. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय – प्रमाणपत्र पृष्ठ api.sci.gov.in ↗ ↩
32. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, PDF पृ. 333 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
33. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, पृ. 330 (PDF पृ. 345) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
34. कॅनन यांचे बेव्हरिज यांना पत्र, 13 डिसें. 1932, PDF पृ. 30 lse.ac.uk ↗ ↩
35. कॅमडेन नियोजन दस्तऐवज camdocs.camden.gov.uk ↗ ↩
36. Camden New Journal (2019) camdennewjournal.co.uk ↗ ↩
37. LSE इतिहास ब्लॉग, पुस्तक परीक्षण blogs.lse.ac.uk ↗ ↩
38. Wikimedia Commons commons.wikimedia.org ↗ ↩
39. LSE फाइल, PDF पृ. 38 lse.ac.uk ↗ ↩
40. Scroll scroll.in ↗ ↩