कोलंबिया विद्यापीठ

जुलै 1913 मध्ये मुंबईहून आलेले एक तरुण न्यूयॉर्कमध्ये जहाजातून उतरले. ते 22 वर्षांचे होते. भारतात जातिव्यवस्था त्यांच्या समाजाला, म्हणजे महारांना, “अस्पृश्य” मानत होती: असे लोक, ज्यांना मंदिरे, विहिरी आणि अनेक शाळांपासून दूर ठेवले जात असे. अमेरिकेत मात्र, त्यांनी पुढे लिहिल्याप्रमाणे, आपण “एक अस्पृश्य” आहोत हेच ते पूर्णपणे विसरू शकले ¹. पुढची तीन वर्षे डॉ. आंबेडकर कोलंबिया विद्यापीठात राहिले आणि शिकले, आणि या अनुभवाने त्यांचे आयुष्य बदलून टाकले ².

बडोद्याची शिष्यवृत्ती

डॉ. आंबेडकरांनी 1912 मध्ये मुंबईच्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमधून अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र हे विषय घेऊन बी.ए. पदवी मिळवली होती ^{2 3}. 1913 मध्ये बडोदा संस्थानाचे राजे महाराजा सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांनी कोलंबिया विद्यापीठात उच्च शिक्षणासाठी शिष्यवृत्त्या देऊ केल्या. त्यांपैकी दरमहा £11.50 ची, तीन वर्षांसाठीची एक शिष्यवृत्ती डॉ. आंबेडकरांना मिळाली ².

हे पैसे एका अटीवर मिळाले होते. त्या बदल्यात, शिक्षणानंतर त्यांना बडोदा संस्थानासाठी काम करावे लागणार होते. चां. भ. खैरमोडे यांच्या मराठी चरित्राचा आधार घेणाऱ्या द बीकननुसार, करारात दहा वर्षांच्या सेवेची अट होती, आणि शिष्यवृत्तीचा कालावधी 15 जून 1913 ते 14 जून 1916 असा होता ⁴. इतिहासकार एलिनॉर झेलियट यांनी नमूद केले आहे की हे विद्यावेतन बडोद्याच्या शिक्षण खात्यामार्फत मिळत असे, आणि अमेरिकेची ही योजना नेमकी कोणाची कल्पना होती हे स्पष्ट नाही ⁵.

न्यूयॉर्कमध्ये आगमन

जुलै 1913 च्या तिसऱ्या आठवड्यात ते न्यूयॉर्कला पोहोचले. सुरुवातीला ते विद्यापीठाच्या हार्टली हॉल या वसतिगृहात राहिले, पण तिथले जेवण न आवडल्याने आठवडाभरातच तिथून निघाले. ऑगस्टमध्ये ते 554, वेस्ट 114 वी स्ट्रीट येथील कॉस्मोपॉलिटन क्लब या भारतीय विद्यार्थ्यांनी चालवलेल्या घरात राहायला गेले. शेवटी ते लिव्हिंग्स्टन हॉलमध्ये (आताचे नाव वॉलॅक हॉल) स्थिरावले. तिथे ते नवल भथेना या पारशी विद्यार्थ्यासोबत राहत; भथेना आयुष्यभर त्यांचे मित्र राहिले ².

अनेक वर्षांनंतर त्यांनी आपल्या चरित्रकाराला सांगितले की सुरुवातीला त्यांनी कॅम्पसवरील सामाजिक जीवनाचा आनंद घेतला. मग एका रात्री त्यांनी “पूर्ण गांभीर्याने” अभ्यास करायचा निर्णय घेतला ². लो लायब्ररीच्या घुमटाखालील वाचनकक्षात ते तासन्‌तास घालवत ².

अभ्यासक्रमांचा प्रचंड भार

त्यांनी किती कठोर परिश्रम घेतले हे कोलंबियाच्या नोंदींवरून दिसते. उन्हाळी सत्रांसह तीन वर्षांत त्यांनी अर्थशास्त्राचे 29, इतिहासाचे 11, समाजशास्त्राचे 6, तत्त्वज्ञानाचे 5, मानववंशशास्त्राचे 4 आणि राज्यशास्त्राचे 3 अभ्यासक्रम घेतले; शिवाय प्राथमिक फ्रेंच आणि जर्मनसुद्धा ². या अभ्यासक्रमांच्या यादीत सार्वजनिक वित्त, सांख्यिकी, समाजवाद, रेल्वे अर्थशास्त्र, भारत आणि पर्शियाचा इतिहास, आणि फ्रेंच राज्यक्रांती यांचा समावेश आहे ⁶.

त्यांना एखाद्या मर्यादित विभागात नव्हे, तर कोलंबियाच्या संपूर्ण ग्रॅज्युएट स्कूलमध्ये (पदव्युत्तर विभागात) प्रवेश मिळाला होता ².

त्यांचे शिक्षक

अमेरिकेतील काही सर्वांत नामवंत विचारवंतांनी त्यांना शिकवले:

• एडविन आर. ए. सेलिग्मन, कर आणि सार्वजनिक पैशांचे तज्ज्ञ. ते डॉ. आंबेडकरांचे मुख्य मार्गदर्शक झाले, आणि अनेक वर्षे दोघांचा पत्रव्यवहार चालू राहिला ².
• जॉन ड्युई, लोकशाही आणि शिक्षणाचे तत्त्वज्ञ. जातिनिर्मूलन (1936) मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी ड्युई यांना “माझे शिक्षक” म्हटले ^{2 5}.
• जेम्स हार्वे रॉबिन्सन आणि जेम्स शॉटवेल, इतिहासकार ².
• अलेक्झांडर गोल्डनवायझर, मानववंशशास्त्रज्ञ (मानवी समाजांचा अभ्यास करणारे), आणि फ्रँकलिन गिडिंग्ज, समाजशास्त्रज्ञ ⁶.

1930 मध्ये कोलंबियाच्या माजी विद्यार्थ्यांच्या मासिकाने त्या वर्षांबद्दलची त्यांची आठवण छापली:

“माझ्या आयुष्यात मला मिळालेले सर्वांत चांगले मित्र,” डॉ. आंबेडकर म्हणतात, “म्हणजे कोलंबियातील माझे काही वर्गमित्र आणि माझे थोर प्राध्यापक — जॉन ड्युई, जेम्स शॉटवेल, एडविन सेलिग्मन आणि जेम्स हार्वे रॉबिन्सन.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, Columbia Alumni News मध्ये उद्धृत, 19 डिसेंबर 1930 ⁷

कोलंबियातील पहिली पदवी: 1915 मध्ये एम.ए.

एम.ए. (मास्टर ऑफ आर्ट्स) ही पहिल्या पदवीनंतर मिळवायची पदवी असते; त्यासाठी सहसा उच्च स्तरावरचे अभ्यासक्रम पूर्ण करावे लागतात, आणि प्रबंध (thesis) नावाचा एक दीर्घ निबंध लिहावा लागतो. 15 मे 1915 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी “ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि वित्त” (Administration and Finance of the East India Company) हा आपला एम.ए.चा प्रबंध सादर केला. भारताच्या मोठ्या भागावर राज्य करणारी ही ब्रिटिश व्यापारी कंपनी कशी चालवली जात होती, आणि ती पैसा कसा उभा करत होती व खर्च करत होती, याचा अभ्यास त्यात होता ⁸. कोलंबियाच्या नोंदीत त्यांची पदवी “MA 1915” अशी आहे ⁹. जून 1915 मध्ये, अर्थशास्त्र हा मुख्य विषय घेऊन, ते एम.ए.ची परीक्षा उत्तीर्ण झाले ².

त्यांच्या हयातीत हा प्रबंध कधीच प्रकाशित झाला नाही. 1979 मध्ये कोलंबियाकडून त्याची एक प्रत मिळवण्यात आली, आणि आता तो त्यांच्या समग्र लेखनात समाविष्ट आहे ¹⁰.

“भारतातील जाती” (9 मे 1916)

9 मे 1916 रोजी डॉ. आंबेडकरांनी अलेक्झांडर गोल्डनवायझर यांच्या मानववंशशास्त्राच्या चर्चासत्रात एक निबंध वाचला. त्याचे नाव होते “भारतातील जाती : त्यांची यंत्रणा, उत्पत्ती आणि विकास” ¹¹. जातीचे कारण वंश (race) नाही, असा युक्तिवाद त्यांनी केला ⁵. त्यांच्या मते जातीचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे अंतर्विवाह (endogamy): लोक फक्त आपल्याच गटात लग्न करू शकतात, हा नियम ¹². हा निबंध मे 1917 मध्ये इंडियन अँटिक्वेरी (Indian Antiquary) या नियतकालिकात छापला गेला ¹¹. आयुष्यभर त्यांना या निबंधाचा अभिमान वाटत राहिला ².

पीएच.डी.: काम लवकर पूर्ण, पदवी उशिरा

पीएच.डी. (डॉक्टर ऑफ फिलॉसॉफी) ही संशोधनातील सर्वोच्च पदवी आहे. तिच्यासाठी प्रबंध (dissertation) नावाचा एक दीर्घ, मौलिक अभ्यास करावा लागतो.

1916 मध्ये त्यांनी न्यूयॉर्क सोडले, तोपर्यंत डॉ. आंबेडकरांनी बहुतेक काम पूर्ण केले होते ². 1920 मध्ये प्राध्यापक सेलिग्मन यांनी लिहिले की ते “डॉक्टरेटच्या पदवीसाठीची परीक्षा लक्षणीय प्रावीण्यासह उत्तीर्ण झाले” ¹³. तरीही कोलंबियाच्या स्वतःच्या नोंदींनुसार पीएच.डी. 1927 मध्ये दिली गेली ⁹. त्यांच्या अधिकृत गुणपत्रकावर तारीख 8 जून 1927 आहे ¹⁴. मग हे दहा वर्षांचे अंतर का?

संदर्भ तीन कारणांकडे निर्देश करतात:

1. कोलंबियाला छापील पुस्तक हवे होते. त्या काळी कोलंबियाची राज्यशास्त्र विद्याशाखा (Faculty of Political Science) प्रबंध प्रत्यक्ष प्रकाशित होऊन त्याच्या प्रती जमा केल्याशिवाय पीएच.डी. देत नसे. 1936 मधील विद्याशाखेच्या एका टिपणात या नियमाचे वर्णन आहे ¹⁵.
2. त्यांचे हस्तलिखित समुद्रात बुडाले. 1917 मध्ये त्यांची पुस्तके आणि कागदपत्रे मायदेशी नेणाऱ्या जहाजावर पाणतीराने (torpedo) हल्ला झाला. 1922 मध्ये त्यांनी सेलिग्मन यांना लिहिले की अशा प्रकारे त्यांनी “मूळ प्रबंधाचे माझे हस्तलिखित” गमावले ¹⁶. (पुढील प्रकरणात ही कहाणी आहे.)
3. आधी त्यांना उदरनिर्वाहासाठी कमवावे लागणार होते. अभ्यासाकडे परत येण्यापूर्वी त्यांना भारतात नोकरी करावी लागली ².

अखेर 1925 मध्ये हा प्रबंध लंडनमध्ये ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती (The Evolution of Provincial Finance in British India) या नावाने प्रकाशित झाला. भारतातील ब्रिटिश सरकार आणि प्रांत यांच्यात पैशांची वाटणी कशी होत असे, याचा अभ्यास त्यात होता ¹⁷. सेलिग्मन यांनी त्याची प्रस्तावना लिहिली; तिच्यावर ऑक्टोबर 1924 ची तारीख आहे, आणि तिच्यात त्यांनी या पुस्तकाला डॉ. आंबेडकरांचा “उत्कृष्ट प्रबंध” म्हटले ¹⁸. डॉ. आंबेडकरांनी हे पुस्तक बडोद्याच्या महाराजांना “माझ्या शिक्षणाच्या बाबतीत त्यांनी केलेल्या मदतीबद्दल माझ्या कृतज्ञतेचे प्रतीक म्हणून” अर्पण केले ¹⁹. त्यानंतर दोन वर्षांनी कोलंबियाने पीएच.डी. प्रदान केली.

पदवी त्या वेळी मिळण्याचे कारण हे पुस्तकच होते, असे कोणताही संदर्भ स्पष्टपणे सांगत नाही. पण तो नियम, हरवलेले हस्तलिखित आणि 1925 मधील पुस्तक या गोष्टी एकमेकांशी जुळतात, त्यामुळे हेच सर्वांत संभाव्य स्पष्टीकरण आहे.

मोकळ्या हवेत श्वास

सुमारे वीस वर्षांनंतर, बहुधा 1935 किंवा 1936 मध्ये, मागे वळून पाहताना डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले ²⁰:

“युरोप आणि अमेरिकेतील माझ्या पाच वर्षांच्या वास्तव्याने, मी अस्पृश्य आहे ही जाणीवच माझ्या मनातून पूर्णपणे पुसून टाकली होती …”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत ¹

कोलंबिया विद्यापीठ सांगते की पुढे त्यांनी कोलंबियाचे वर्णन, जिथे त्यांनी पहिल्यांदा सामाजिक समता अनुभवली ती जागा, असे केले ²¹. हे स्वातंत्र्य अनुभवल्यानंतर, 1917 मध्ये भारतातील जातीच्या नियमांमध्ये परत येणे त्यांच्यासाठी धक्कादायक ठरले; पुढील प्रकरणात ते दिसेल ¹.

कोलंबिया त्यांचे स्मरण ठेवते

जानेवारी 1952 मध्ये कोलंबियाने त्यांना मानद डॉक्टर ऑफ लॉज (LLD) पदवी देण्याचा आपला आधीचा प्रस्ताव पुन्हा मांडला. एखाद्याच्या आयुष्यभराच्या कार्याचा सन्मान करण्यासाठी ही पदवी दिली जाते. डॉ. आंबेडकरांनी होकार दिला, पण त्यांनी लिहिले की या प्रवासाचा खर्च त्यांना जवळजवळ 15,000 रुपये येईल. तेव्हा विद्यापीठाच्या हितचिंतकांनी दिलेल्या देणग्यांमुळे कोलंबियाने त्यांच्या प्रवासखर्चासाठी $1,500 देऊ केले ²². 5 जून 1952 रोजी कोलंबियाच्या पदवीदान समारंभात (Commencement) त्यांना ही पदवी मिळाली. मानपत्रात त्यांचा उल्लेख “एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचे शूर रक्षक” असा केला होता ^{22 21}.

24 ऑक्टोबर 1995 रोजी त्यांचा ब्राँझचा अर्धपुतळा कोलंबियाच्या लेहमन लायब्ररीला अर्पण करण्यात आला. तो Federation of Ambedkarite and Buddhist Organisations UK या संस्थेने दान केला होता ²¹. कोलंबियाच्या अभिलेखागारात त्यांची फाइल, छायाचित्रे आणि मानद पदवीसंबंधीची पत्रे आजही जपून ठेवलेली आहेत ⁹.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• त्यांना पीएच.डी. कधी मिळाली? चार तारखा आढळतात:
  • 1921 मध्ये बॉन विद्यापीठाला केलेल्या स्वतःच्या अर्जात त्यांनी लिहिले की त्यांनी 1916 मध्ये डॉक्टरेट मिळवली ²³.
  • त्यांच्या LSE फाइलमधील 1951 च्या कारकिर्दीच्या सारांशात — बहुधा त्यांचे चरित्रकार चां. भ. खैरमोडे यांनी LSE ला पाठवलेल्या सारांशात — 8 जून 1917 असे म्हटले आहे ²⁴.
  • कोलंबियाचे अभिलेखागार आणि त्यांचे गुणपत्रक 1927, नेमके सांगायचे तर 8 जून 1927, असे सांगतात ^{9 14}.
  • कोलंबियाचेच 1930 मधील माजी विद्यार्थ्यांचे मासिक त्यांचा उल्लेख “‘28PhD” असा करते, आणि कोलंबियाच्या 1950 मधील एका कार्डवर “Ph.D. … 1928” असे लिहिलेले आहे ^{7 22}.
  • याचा सर्वांत योग्य अर्थ असा: त्यांनी आपला अभ्यास आणि परीक्षा 1916–17 मध्ये पूर्ण केल्या, पण पदवी औपचारिकपणे 1927 मध्ये प्रदान झाली. जानेवारी 1919 मध्ये त्यांनी साउथबरो समितीसमोर साक्ष दिली, तेव्हा त्यांची ओळख फक्त “कोलंबिया विद्यापीठाचे एम.ए.” अशी करून दिली होती ²⁵.
• एम.ए. प्रबंधाचे शीर्षक. कोलंबियाची सूची आणि त्यांचे समग्र लेखन “ईस्ट इंडिया कंपनीचे प्रशासन आणि वित्त” (1915) हे शीर्षक देतात ^{9 8}. धनंजय कीर यांच्या चरित्रात “Ancient Indian Commerce” (प्राचीन भारतीय व्यापार) हे नाव आहे ².
• पीएच.डी. प्रबंधाचे शीर्षक. कीर म्हणतात की त्यांचा 1916 मधील प्रबंध “National Dividend of India – A Historic and Analytical Study” (भारताचा राष्ट्रीय लाभांश – एक ऐतिहासिक आणि विश्लेषणात्मक अभ्यास) हा होता, आणि त्याचाच विस्तार होऊन पीएच.डी.चा प्रबंध झाला ². कोलंबिया हा प्रबंध ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती म्हणून नोंदवते ⁹. 1917 मध्ये हरवलेल्या मसुद्यामुळे हा बदल झाला असावा.
• “सर्वांत चांगले मित्र” हे वाक्य प्रथम कुठे छापले गेले. कोलंबियाचे अभिलेखागार 19 डिसेंबर 1930 च्या Columbia Alumni News चा उल्लेख करते ⁹. कोलंबियाच्या वर्धापनदिनाच्या संकेतस्थळानुसार ते 1930 मधील न्यूयॉर्क टाइम्स च्या एका मुलाखतीतून आले ²¹.
• 1952 चा समारंभ. कोलंबियाच्या फाइलींमधील पत्रांमध्ये 5 जून 1952 च्या नेहमीच्या वार्षिक पदवीदान समारंभाचे (Commencement) वर्णन आहे ²². प्रिचेट यांचा कालपट त्याला “द्विशताब्दीनिमित्त विशेष दीक्षांत समारंभाचा” (Bicentennial Special Convocation) भाग म्हणतो ²⁶.

अधिक वाचा

• कोलंबिया विद्यापीठ अभिलेखागार – नामवंत माजी विद्यार्थ्यांविषयी मार्गदर्शिका — त्यांच्या पदव्या, प्रबंध आणि कोलंबियाकडे असलेल्या आंबेडकरांविषयीच्या प्रत्येक नोंदीची यादी.
• फ्रान्सिस प्रिचेट यांचा कालपट, 1910 चे दशक — कोलंबियातील एका प्राध्यापिकेने संदर्भांसह लिहिलेला, सविस्तर वर्षवार वृत्तांत.
• कोलंबियातील त्यांचे अभ्यासक्रम — त्यांच्या गुणपत्रकावरून घेतलेले प्रत्येक अभ्यासक्रम आणि शिक्षक.
• एलिनॉर झेलियट, “Dr. Ambedkar and America” (1991) — त्यांच्यासाठी अमेरिकेचा अर्थ काय होता, यावर एका आघाडीच्या अभ्यासकांचे भाषण.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 1 – “भारतातील जाती” — 1916 मधील चर्चासत्रातील निबंधाचा संपूर्ण मजकूर.
• लेखन आणि भाषणे, खंड 6 – त्यांचे अर्थशास्त्रावरील प्रबंध — एम.ए.चा प्रबंध आणि ब्रिटिश भारतातील प्रांतिक अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती.
• कोलंबिया ग्रंथालयांचे प्रदर्शन: “Caste, Ambedkar, and Contemporary India” — त्यांच्यावरील कोलंबियाचे ऑनलाइन प्रदर्शन.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 673 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
3. भारताचे सर्वोच्च न्यायालय sci.gov.in ↗ ↩
4. द बीकन thebeacon.in ↗ ↩
5. झेलियट, “Dr. Ambedkar and America” (1991) franpritchett.com ↗ ↩
6. प्रिचेट – अभ्यासक्रमांची यादी franpritchett.com ↗ ↩
7. कोलंबिया विद्यापीठ अभिलेखागार – Alumni News ची स्कॅन प्रत guides.library.columbia.edu ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, PDF पृ. 18 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. कोलंबिया विद्यापीठ अभिलेखागार guides.library.columbia.edu ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, PDF पृ. 20 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, PDF पृ. 18 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 9 (PDF पृ. 24) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. सेलिग्मन यांचे 23 सप्टेंबर 1920 चे पत्र, LSE विद्यार्थी फाइल, PDF पृ. 56 lse.ac.uk ↗ ↩
14. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
15. अर्विन कोलियर, कोलंबिया पीएच.डी.साठी छपाईची अट irwincollier.com ↗ ↩
16. आंबेडकरांचे सेलिग्मन यांना पत्र, 16 फेब्रुवारी 1922, सेलिग्मन कागदपत्रे franpritchett.com ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, शीर्षक पृष्ठ हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, प्रस्तावना हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 6, अर्पणपत्रिका हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. व्हिसाच्या प्रतीक्षेत वरील प्रिचेट यांची टीप franpritchett.com ↗ ↩
21. कोलंबिया – “Columbians Ahead of Their Time” c250.columbia.edu ↗ ↩
22. कोलंबिया मानद पदवी पत्रव्यवहार guides.library.columbia.edu ↗ ↩
23. बेलविंकेल-शेम्प, मूळ कागदाच्या प्रतिकृतीसह franpritchett.com ↗ ↩
24. LSE विद्यार्थी फाइल, PDF पृ. 34–36 lse.ac.uk ↗ ↩
25. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 274 (PDF पृ. 289) हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
26. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩