शाळा आणि कॉलेजची वर्षे

1904 मध्ये कुटुंब सातारा सोडून बॉम्बेला (आजची मुंबई) आले. बॉम्बे ही तेव्हा मुंबई इलाख्याची (Bombay Presidency) राजधानी होती ^{1 2}. पुढच्या नऊ वर्षांत भीमरावांनी असे काही केले जे त्यांच्या समाजातील जवळजवळ कोणीच आधी केले नव्हते: त्यांनी शालेय शिक्षण पूर्ण केले आणि विद्यापीठाची पदवी मिळवली ².

हे सोपे नव्हते. त्यांनी गर्दीच्या खोलीत अभ्यास केला, शाळेत अपमान सहन केले, लहान वयात लग्न केले, आणि त्यांना वडिलांच्या त्यागावर आणि दोन उदार माणसांच्या मदतीवर अवलंबून राहावे लागले. हे प्रकरण त्यांच्या तरुण आयुष्यातील सर्वांत दुःखद दिवसाने संपते.

मुंबईतील एका खोलीचे घर

गिरणी कामगारांची मोठी वस्ती असलेल्या लोअर परळ भागातील डबक चाळीत कुटुंब एकाच खोलीत राहत होते ³. चाळ म्हणजे एका सामायिक व्हरांड्याच्या बाजूने असलेल्या, एका-एका खोलीच्या लहान घरांची इमारत. त्यांची खोली म्हणजेच स्वयंपाकघर, झोपण्याची खोली आणि अभ्यासाची खोली — सगळे एकाच वेळी. डोक्यावर सरपण रचलेले असे, आणि भीम झोपत तेव्हा त्यांच्या पायांजवळ एक बकरी बसलेली असे ³.

त्यांचे वडील रामजी महिना पन्नास रुपयांच्या छोट्याशा लष्करी पेन्शनवर गुजराण करत. तरीही ते मुलासाठी नवी पुस्तके विकत आणत; कधी आपल्या विवाहित मुलींकडून उसने पैसे घेऊन, तर कधी त्यांचे दागिने गहाण ठेवून ³. ते भीम यांना लवकर झोपायला पाठवत, स्वतः रात्री दोन वाजेपर्यंत जागे राहत, आणि मग रॉकेलच्या दिव्याच्या उजेडात अभ्यास करण्यासाठी मुलाला उठवत ³.

रामजी इंग्रजी वाचनाची पुस्तके आणि भाषांतराचे सराव वापरून त्यांना घरीही शिकवत. डॉ. आंबेडकर पुढे म्हणाले की या सरावामुळे त्यांचा शब्दसंग्रह वाढला ³.

एल्फिन्स्टन हायस्कूल

मराठा हायस्कूलमध्ये काही महिने शिकल्यानंतर भीम मुंबईतील सर्वोत्तम सरकारी शाळांपैकी एक असलेल्या एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये गेले ³. तिथे ते एकमेव “अस्पृश्य” विद्यार्थी होते, आणि मागच्या बाकावर एकटे बसत ².

कीर एका दिवसाची गोष्ट सांगतात. एका शिक्षकाने भीम यांना फळ्यावर बोलावले. इतर मुलांनी आपले जेवणाचे डबे फळ्यामागे ठेवलेले होते. त्यांच्या जवळ येण्याने आपले अन्न “विटाळेल” या भीतीने, ते तिथे पोहोचण्यापूर्वीच मुलांनी धावत जाऊन डबे बाजूला ओढले ³.

भीम आणि त्यांच्या मोठ्या भावाला हिंदू धर्मग्रंथांची प्राचीन भाषा असलेली संस्कृत शिकायची होती. त्यांना तशी परवानगी मिळाली नाही, कारण ते ग्रंथ “अस्पृश्यांनी” वाचायचे नसतात, असे मानले जात असे. त्याऐवजी त्यांना फारसी घ्यावी लागली ³. अनेक वर्षांनंतर डॉ. आंबेडकर संस्कृत शिकले — काही प्रमाणात स्वतःच्या प्रयत्नांनी आणि काही प्रमाणात विद्वानांच्या मदतीने ³. पैशांची चणचण होती, म्हणून त्यांचे भाऊ आनंदराव यांनी शाळा सोडून नोकरी धरली, आणि कुटुंबाने आपल्या सगळ्या आशा भीम यांच्यावर लावल्या ³.

बागेतील मित्र

शाळा सुटल्यावर चर्नी रोडजवळच्या एका सार्वजनिक बागेत बसून वाचायला भीम यांना आवडत असे. तिथे त्यांची भेट कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर यांच्याशी झाली. “दादा” केळुसकर म्हणून ओळखले जाणारे केळुसकर विल्सन हायस्कूलमध्ये शिक्षक आणि मराठी लेखक होते. या मुलाची कहाणी ऐकून केळुसकर प्रभावित झाले; त्यांनी त्यांना पद्धतशीरपणे कसे वाचावे ते दाखवले, आणि वाचायला पुस्तके दिली ^{4 3}. पुढे अनेक दशके ते त्यांचे मार्गदर्शक आणि मदतनीस राहिले ⁵.

क्रिकेट, संगीत आणि नाटके

भीम फक्त पुस्तकी किडा नव्हते. मुंबईत त्यांनी शेजारपाजारच्या मुलांना जमवून हॉकी, फुटबॉल आणि क्रिकेटचे संघ बनवले. ते आपल्या संघाचे कर्णधार होते, आणि इतर जातींच्या संघांविरुद्ध सामने खेळत. क्रिकेट हा त्यांचा सर्वांत आवडता खेळ होता ⁴.

त्यांचे भाऊ आनंदराव यांना तबला (हाताने वाजवायच्या दोन वाद्यांची जोडी) फार आवडत असे, आणि कॉलेजच्या दिवसांत भीमही तबला वाजवायला शिकले. त्यांनी तर शेक्सपिअरच्या किंग लिअर वर आधारित एक नाटक परिसरातील मुलांसाठी लिहिले, आणि शेजाऱ्यांसमोर ते सादरही केले ⁴.

बदलते जग

भीम मोठे होत होते, तो काळ “अस्पृश्य” समाज संघटित होऊ लागण्याचा होता. 1903 मध्ये पुण्याचे एक महार, शिवराम जानबा कांबळे, यांनी सासवड येथे 51 गावांतील महारांना एकत्र आणले. त्यांनी सरकारी नोकऱ्या, शाळा, पोलीस आणि सैन्य यांमध्ये प्रवेशाचा हक्क मिळावा, यासाठी मुंबईच्या गव्हर्नरकडे अर्ज केला ². 1906 मध्ये समाजसुधारक वि. रा. शिंदे यांनी या समाजांच्या शिक्षणाला पाठबळ देण्यासाठी डिप्रेस्ड क्लासेस मिशनची स्थापना केली ³. बडोदा या संस्थानात महाराजा सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांनी 1883 मध्येच “अस्पृश्य” मुलांसाठी शाळा सुरू केल्या होत्या ³. लवकरच ते भीमरावांच्या आयुष्यात मोठी भूमिका बजावणार होते.

रमाबाईंशी विवाह

1906 मध्ये दापोलीजवळील वणंद येथील नऊ वर्षांच्या रमाबाई यांच्याशी भीमरावांचा विवाह ठरवण्यात आला ². त्यांचे नाव रामी होते. त्यांचे वडील हमाल म्हणून काम करत होते, आणि आई-वडिलांच्या निधनानंतर त्या मुंबईत आपल्या काकांकडे राहत होत्या ⁶. त्या काळी बालविवाह सामान्य होते, आणि कुटुंबेच असे विवाह ठरवत ³.

हे लग्न रात्री भायखळा मार्केटच्या उघड्या शेडमध्ये झाले. दोन्ही कुटुंबांनी तिथल्या दगडी ओट्यांचा बाकांसारखा उपयोग केला, आणि मार्केट उघडण्यापूर्वी पहाटेच ते तिथून निघून गेले ³. पुढे भीमराव आणि रमाबाई यांना पाच मुले झाली, पण त्यांच्यापैकी चार लहानपणीच मरण पावली ⁶.

एक परीक्षा, एक सत्कार आणि बुद्धांवरचे एक पुस्तक

1907 मध्ये भीमराव मॅट्रिकची परीक्षा (Matriculation Examination) उत्तीर्ण झाले. ही शाळेची शेवटची परीक्षा होती; ती उत्तीर्ण झाल्यावर विद्यार्थ्याला विद्यापीठात प्रवेश घेता येत असे. त्यांना सर्वसाधारण गुण मिळाले, आणि फारसी हा त्यांचा सर्वांत चांगला विषय होता ^{2 3}.

त्यांच्या समाजाला हा आनंद साजरा करायचा होता. 1956 मध्ये लिहिलेल्या एका प्रस्तावनेत डॉ. आंबेडकरांनी आठवण सांगितली की, लोकांना त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी एक जाहीर सभा घ्यायची होती, कारण ते “माझ्या समाजातील या टप्प्यापर्यंत पोहोचणारा पहिला मुलगा” होते. (त्या प्रस्तावनेत ते ही सभा त्याआधीच्या शाळेच्या एका परीक्षेशी, “इंग्रजी चौथी इयत्ता” परीक्षेशी, जोडतात. कीर आणि नंतरचे बहुतेक लेखक ती मॅट्रिकशी जोडतात. खाली “जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत” हा भाग पाहा.) त्यांच्या वडिलांनी नकार दिला:

“माझ्या वडिलांनी सरळ नकार दिला, आणि म्हणाले की अशा गोष्टीमुळे मुलाच्या डोक्यात हवा जाईल; शेवटी त्याने फक्त एक परीक्षा उत्तीर्ण केली आहे, त्याहून अधिक काहीही केलेले नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना (1956) ⁷

आयोजकांनी कुटुंबाचे मित्र असलेल्या केळुसकरांना रामजींचे मन वळवायला सांगितले. सभा झाली, आणि अध्यक्षस्थानी केळुसकर होते. शेवटी त्यांनी भीमरावांना बुद्धांच्या जीवनावर स्वतः लिहिलेल्या पुस्तकाची एक प्रत भेट दिली. ते पुस्तक बडोदा सयाजीराव ओरिएंटल सिरीजसाठी (Baroda Sayajirao Oriental Series) लिहिलेले होते ⁷. मराठीतील हे पुस्तक 1898 मध्ये प्रकाशित झाले होते ⁸.

“मी ते पुस्तक मोठ्या आवडीने वाचले, आणि त्याचा माझ्यावर खूप प्रभाव पडला; मी त्याने खूप भारावून गेलो.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, अप्रकाशित प्रस्तावना (1956) ⁷

बुद्धांविषयीच्या आपल्या आयुष्यभराच्या आस्थेची सुरुवात या भेटवस्तूपासून झाली, असे डॉ. आंबेडकरांनी पुढे सांगितले ⁷.

एल्फिन्स्टन कॉलेज आणि बडोद्याचे महाराज

3 जानेवारी 1908 रोजी भीमरावांनी मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न असलेल्या एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला ⁴. त्या काळातील आणि त्या ठिकाणच्या एका महारासाठी हा प्रवेश म्हणजे “एक अनोखी कामगिरी” होती, असे कोलंबिया विद्यापीठाचा प्रिचेट कालपट म्हणतो ². आजारपणामुळे त्यांचे एक वर्ष वाया गेले ³.

कॉलेजमध्येही जात त्यांचा पाठलाग करत राहिली. कॉलेजचे उपाहारगृह चालवणाऱ्या ब्राह्मणाने त्यांना चहा किंवा पाणी द्यायला नकार दिला. प्राध्यापक मुलर या एका शिक्षकांनी त्यांना पुस्तके आणि अगदी कपडेही वापरायला दिले ³.

इंटरमिजिएट आर्ट्सची परीक्षा ते उत्तीर्ण झाल्यानंतर वडिलांकडचे पैसे संपले. तेव्हा केळुसकर भीमरावांना बडोद्याचे महाराजा (राजे) सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांच्याकडे घेऊन गेले. महाराजांनी एका जाहीर भाषणात, होतकरू “अस्पृश्य” विद्यार्थ्यांना मदत करण्याचे वचन दिले होते. त्यांनी भीमरावांना काही प्रश्न विचारले, आणि मग त्यांना दरमहा पंचवीस रुपयांची शिष्यवृत्ती मंजूर केली ^{3 4}.

बडोदा हे एक संस्थान होते, म्हणजे ब्रिटिश नियंत्रणाखाली एखाद्या भारतीय राजाने चालवलेले राज्य. सयाजीराव सुधारक म्हणून ओळखले जात; त्यांनी अनेक शाळा सुरू केल्या, जातिभेदाविरुद्ध लढण्याचा प्रयत्न केला, आणि खालच्या जातींतील विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्त्या देऊ केल्या ⁹.

याच सुमारास कुटुंब परळ येथील इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्ट चाळ क्र. 1 मधील 50 आणि 51 क्रमांकाच्या दोन खोल्यांमध्ये राहायला गेले ³. 1953 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी संसदेत सांगितले, “मी आयुष्यभर परळमध्ये इम्प्रूव्हमेंट ट्रस्टच्या एका चाळीत, खोली क्र. 50 मध्ये राहिलो”; त्या खोलीसाठी ते सुरुवातीला महिना साडेतीन रुपये भाडे देत ¹⁰.

पदवी, मुलगा आणि नोकरी

1912 मध्ये भीमराव मुंबई विद्यापीठाची बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले ^{11 3}. डिसेंबर 1912 मध्ये त्यांचा पहिला मुलगा यशवंत जन्मला ¹².

पदवीधर झाल्यानंतर, वडिलांचा विरोध असूनही, त्यांनी बडोदा संस्थानात नोकरी स्वीकारली. कीर सांगतात की त्यांना बडोदा संस्थानाच्या सैन्यात लेफ्टनंट नेमण्यात आले ³. 1915 मधील ब्रिटिश गुप्तचर विभागाच्या (स्पेशल ब्रँच) एका नोंदीनुसार बडोदा सेवायादीत (Baroda Service List) त्यांचे नाव “मिलिटरी प्रोबेशनर” (Military Probationer) म्हणून होते ¹³.

वडिलांचा शेवटचा निरोप

जानेवारी 1913 मध्ये ते बडोद्यात जेमतेम पंधरा दिवस होते, तेवढ्यात तार आली: त्यांचे वडील गंभीर आजारी होते. घरी परतताना वडिलांसाठी मिठाई घेण्यासाठी ते सुरत स्टेशनवर उतरले, आणि त्यांची गाडी चुकली. दुसऱ्या दिवशी ते मुंबईला पोहोचले, तेव्हा वडील अखेरच्या घटका मोजत होते. रामजींनी आपला अशक्त हात मुलाच्या पाठीवरून फिरवला, आणि मग प्राण सोडला ³.

तो दिवस होता 2 फेब्रुवारी 1913. कीर हा दिवस भीमरावांच्या आयुष्यातील सर्वांत दुःखद दिवस म्हणतात ^{3 11}. रामजी गरिबीत आणि कर्जबाजारी अवस्थेत गेले ³.

काही महिन्यांतच बडोद्याच्या महाराजांनी भीमरावांना अमेरिकेत शिकण्याची संधी देऊ केली ³. 4 जून 1913 रोजी त्यांनी न्यूयॉर्कमधील कोलंबिया विद्यापीठात शिकण्याच्या करारावर सही केली ⁹. 15 जून रोजी ते एस. एस. सार्डेग्ना या जहाजाने मुंबईहून निघाले ¹³. त्यांचे परदेशातील जीवन हा पुढच्या प्रकरणाचा विषय आहे.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• मॅट्रिकचे वर्ष आणि गुण. कीर, प्रिचेट कालपट आणि वसंत मून हे सर्व 1907 देतात ^{3 2 8}. गुजरात सरकारचे एक जीवनचरित्र 1908 देते ¹⁴. कीर 750 पैकी 282 गुण देतात; फॉरवर्ड प्रेस 750 पैकी 382 देते ¹².
• कोणत्या परीक्षेनिमित्त सत्कार झाला, आणि अध्यक्ष कोण होते. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः लिहिले की ही सभा “मी इंग्रजी चौथी इयत्तेची परीक्षा उत्तीर्ण झालो त्या वर्षी” झाली, आणि अध्यक्षस्थानी केळुसकर होते ⁷. कीर ती 1907 च्या मॅट्रिकशी जोडतात, आणि समाजसुधारक स. का. बोले अध्यक्ष होते असे सांगतात ³.
• विवाहाचे वर्ष आणि रमाबाईंचे माहेरचे आडनाव. प्रिचेट (कदम यांचा हवाला देऊन) आणि PARI 1906 देतात ^{2 6}. कीर म्हणतात की हा विवाह 1907 च्या मॅट्रिकनंतर झाला ³. प्रिचेट त्यांच्या वडिलांचे नाव भिकू धुत्रे असे देतात ²; कीर ते भिकू वलंगकर असे देतात ³.
• बी.ए.चे वर्ष आणि विषय. आम्ही तपासलेले सर्व संदर्भ 1912 देतात ^{11 3 12}. 1913 साठी आम्हाला कोणताही विश्वासार्ह संदर्भ सापडला नाही. प्रिचेट त्यांचे विशेष विषय अर्थशास्त्र आणि राज्यशास्त्र असे नोंदवतात; फॉरवर्ड प्रेसनुसार त्यांचे पेपर फारसी आणि इंग्रजीचे होते, आणि त्यांना 1,000 पैकी 449 गुण मिळाले.
• संस्कृत कुठे नाकारली गेली. कीर हे एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये घडल्याचे सांगतात ³. काही पुनर्कथनांमध्ये हे एल्फिन्स्टन कॉलेजमध्ये घडल्याचे सांगितले जाते; त्यासाठी आम्हाला कोणताही सुरुवातीच्या काळातील संदर्भ सापडला नाही.
• बडोद्यातील नोकरी. कीर म्हणतात की बी.ए.नंतर, वडिलांच्या निधनापूर्वी, ते लेफ्टनंट म्हणून रुजू झाले ³. 1943 मधील एका सरकारी परिचयपत्रानुसार ते अमेरिकेला जाण्यासाठी जहाजाची वाट पाहत असताना महाराजांनी त्यांना लेफ्टनंट केले ¹⁵. 1915 मधील स्पेशल ब्रँचच्या नोंदीनुसार त्यांनी कोणतेही लष्करी प्रशिक्षण घेतले नव्हते ¹³.
• बडोद्याची शिष्यवृत्ती कधी सुरू झाली. प्रिचेट 25 रुपयांचे विद्यावेतन 1908 मधील त्यांच्या कॉलेज प्रवेशाशी जोडतात ². कीर म्हणतात की ते इंटरमिजिएट आर्ट्सची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यानंतर मिळाले ³. कोलंबियाचा एक जुना कालपट महाराजांशी त्यांची भेट 1910 मध्ये झाल्याचे सांगतो ¹⁶.
• ते एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये कधी दाखल झाले. फॉरवर्ड प्रेस 1904 सांगते ¹²; प्रिचेट कालपट 1901 सांगतो ². डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले की कुटुंब साताऱ्यात “1904 पर्यंत” राहिले ¹.

अधिक वाचा

• बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ची अप्रकाशित प्रस्तावना — वडील, सत्कार आणि केळुसकरांनी दिलेली भेटवस्तू यांविषयी डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः लिहिलेले छोटे वर्णन.
• प्रिचेट कालपट: 1900 चे दशक आणि 1910 चे दशक — कोलंबिया विद्यापीठाचा वर्षवार कालपट.
• डॉ. बी. आर. आंबेडकर यांचे जीवन आणि काळ (फॉरवर्ड प्रेस) — परस्परविरोधी तारखांविषयीच्या टिपांसह सविस्तर कालानुक्रम.
• भीमराव आणि रमाबाई आंबेडकर यांचे स्मरण (PARI) — रमाबाईंच्या जीवनाचे छोटे वर्णन.
• स्कॉट आर. स्ट्राउड, “The American Question” (CASTE नियतकालिक, 2024) — सयाजीराव गायकवाड तिसरे यांनी आंबेडकरांना कोलंबियाला पाठवण्याचा निर्णय कसा घेतला, याविषयी.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 665 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
3. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 16 archive.org ↗ ↩
4. खैरमोडे, प्रिचेट संकेतस्थळावरील भाषांतर franpritchett.com ↗ ↩
5. स्कॉट आर. स्ट्राउड, फॉरवर्ड प्रेस (2018) forwardpress.in ↗ ↩
6. PARI (2022) ruralindiaonline.org ↗ ↩
7. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट franpritchett.com ↗ ↩
8. लेखन आणि भाषणे, खंड 11, वसंत मून यांची प्रस्तावना, पृ. ix हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
9. स्कॉट आर. स्ट्राउड, CASTE नियतकालिक (2024) journals.library.brandeis.edu ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 15, पृ. 872 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
12. फॉरवर्ड प्रेस कालानुक्रम forwardpress.in ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 17 भाग 1, पृ. 472 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. गुजरात सरकार sje.gujarat.gov.in ↗ ↩
15. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 5 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
16. कोलंबिया CCNMTL कालपट ccnmtl.columbia.edu ↗ ↩