बालपण

भीमराव आंबेडकर एका अभिमानी लष्करी कुटुंबात लहानाचे मोठे झाले. त्यांचे वडील अधिकारी आणि शिक्षक होते, आणि घर पुस्तकांनी व प्रार्थनांनी भरलेले होते. पण घराबाहेरचे जग या मुलाला सतत आठवण करून देत होते की त्यांचा जन्म महार म्हणून, म्हणजे “अस्पृश्य” मानल्या गेलेल्या समाजात झाला आहे.

हे प्रकरण त्यांच्या एका लष्करी गावातील जन्मापासून साताऱ्यातील शालेय दिवसांच्या शेवटापर्यंत त्यांच्या सोबत जाते. त्यात ते अनुभवही आहेत ज्यांनी, त्यांच्याच शब्दांत, त्यांना पहिल्यांदा अस्पृश्यतेबद्दल विचार करायला लावले.

लष्करी गावात जन्म

भीमरावांचा जन्म 14 एप्रिल 1891 रोजी मध्य भारतातील इंदूरजवळच्या महू येथे झाला. इंग्रजांनी हे गाव लष्करी तळ म्हणून वसवले होते. ते रामजी सकपाळ आणि भीमाबाई यांचे चौदावे आणि शेवटचे अपत्य होते ¹. महू ही एक छावणी (cantonment), म्हणजे सैन्याचे कायमचे ठाणे होते. 2003 मध्ये तिचे नाव बदलून डॉ. आंबेडकर नगर करण्यात आले ².

चौदा मुलांपैकी सात अगदी लहानपणीच मरण पावली. उरलेली मुले म्हणजे बाळाराम, गंगा, रमाबाई, आनंदराव, मंजुळा, तुळसा, आणि सर्वांत धाकटे “भिवा” — घरी भीमरावांना याच नावाने हाक मारत ¹.

त्यांच्या जन्मतारखेबद्दलही एक छोटे गूढ आहे. डॉ. आंबेडकर म्हणाले होते की निश्चितपणे एवढेच सांगता येते की त्यांचा जन्म महू येथे, दुपारी बारा वाजता झाला. 14 एप्रिल 1891 ही तारीख त्यांच्या शाळा आणि कॉलेजच्या नोंदींमधून येते, पण काही अधिकृत कागदपत्रांमध्ये 1892 किंवा 1893 असे वर्ष दिलेले आहे ². आज महू येथे भीम जन्मभूमी नावाचे स्मारक उभे आहे. त्याचे पहिले अनावरण 14 एप्रिल 1991 रोजी झाले, आणि 14 एप्रिल 2008 रोजी त्याचे पुन्हा उद्घाटन झाले ³.

सैन्य सोडल्यानंतर: दापोली आणि सातारा

त्यांचे वडील सैन्यातून निवृत्त झाले तेव्हा भीमराव अजून अगदी लहानगे होते; ही निवृत्ती बहुधा 1893 मध्ये झाली ². कुटुंब रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली या छोट्या गावी गेले ¹. तिथे निवृत्त महार आणि चांभार सैनिकांनी एक वसाहत वसवली होती ². डॉ. आंबेडकरांनी पुढे लिहिले की त्यांच्या वडिलांचा तिथे कायमचे स्थायिक होण्याचा विचार होता:

“पण काही कारणांमुळे माझ्या वडिलांनी आपला विचार बदलला. कुटुंब दापोली सोडून साताऱ्याला गेले, जिथे आम्ही 1904 पर्यंत राहिलो.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत (सुमारे 1935–36) ⁴

सुमारे पाच वर्षांचे असताना भीम आपल्या मोठ्या भावासोबत दापोलीत शाळेत जाऊ लागले ⁵. त्यांच्या मुलाखतीवर आधारित 1932 मधील न्यूयॉर्क टाइम्सच्या एका लेखात म्हटले आहे की तिथे “अस्पृश्य” मुलांना एका खोलीत वेगळे बसावे लागे. शाळेच्या पाण्यातून पाणी पिण्याची त्यांना कधीच परवानगी नव्हती ¹.

सुमारे 1896 मध्ये कुटुंब साताऱ्याला गेले, आणि रामजींना सार्वजनिक बांधकाम खात्यात नोकरी मिळाली ¹.

आईचे निधन

साताऱ्याला आल्यानंतर लवकरच भीमाबाईंचे निधन झाले. तेव्हा भीम फक्त पाच-सहा वर्षांचे होते ^{1 5}. त्यांच्या चौदा मुलांपैकी तीन मुलगे (बाळाराम, आनंदराव आणि भीमराव) आणि दोन मुली (मंजुळा आणि तुळसा) त्यांच्यानंतर हयात होती ¹.

मुलांचा सांभाळ त्यांच्या आत्याने, म्हणजे वडिलांच्या बहिणीने, मीरा यांनी केला (कीर त्यांचे नाव मीराबाई असे लिहितात) ⁵. डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वर्णन “मी ओळखत असलेल्यांपैकी सर्वांत दयाळू जीव” असे केले. त्या खूप ठेंगण्या होत्या आणि त्यांच्या पायांना त्रास होता, त्यामुळे इकडेतिकडे जाण्यासाठी त्यांना अनेकदा मदत लागे ⁴. खेळकर, खोडकर भिवा अडचणीत सापडले की मार बसू नये म्हणून त्या त्यांना आपल्या पाठीमागे लपवत ⁶.

त्यांचे वडील कडक शिस्तीचे आणि धार्मिक होते. दररोज संध्याकाळी ते भीम आणि त्यांच्या भावाला बहिणींसमोर आणि पाहुण्यांसमोर रामायण आणि महाभारतातील भाग मोठ्याने वाचायला लावत ⁷. त्यांनी भीम यांच्याकडून हस्ताक्षराचा इतका सराव करून घेतला की त्यांचे इंग्रजी हस्ताक्षर उत्कृष्ट झाले ¹.

भीम हे एक सर्वसाधारण, उत्साही मूलही होते. ते खो-खो, फुटबॉल आणि सर्वांत जास्त क्रिकेट खेळत, आणि हार मान्य करणे त्यांना अजिबात आवडत नसे ⁶.

गोणपाटावरची शाळा

साताऱ्यात भीम आधी एका मराठी माध्यमाच्या शाळेत गेले. 7 नोव्हेंबर 1900 रोजी ते गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये इंग्रजी पहिल्या इयत्तेत दाखल झाले ⁶. त्या पहिल्या दिवसाच्या स्मरणार्थ महाराष्ट्र आता 7 नोव्हेंबर हा दिवस विद्यार्थी दिवस म्हणून पाळतो ⁸. डॉ. आंबेडकरांनी पुढे आठवण सांगितली की समाजसुधारक म. गो. रानडे यांचे निधन झाल्यामुळे 16 जानेवारी 1901 रोजी शाळा बंद ठेवली गेली, तेव्हा ते “सातारा हायस्कूलमध्ये पहिल्या इयत्तेतील विद्यार्थी” होते. तेव्हा ते सुमारे नऊ वर्षांचे होते; रानडे कोण हे त्यांना माहीतही नव्हते, आणि इतर मुलांप्रमाणे सुटी मिळाली याचाच त्यांना आनंद झाला ⁹.

शाळेत ते आपल्या वर्गमित्रांसोबत बसू शकत नसत. ते एका कोपऱ्यात गोणपाटाच्या (खरखरीत पोत्याच्या कापडाच्या) तुकड्यावर एकटे बसत. शाळेतील सफाई कामगार त्याला हात लावत नसे, म्हणून तो तुकडा त्यांना रोज संध्याकाळी घरी घेऊन जावा लागे ¹⁰. शिक्षकाने परवानगी दिली की इतर मुले केव्हाही नळावर पाणी पिऊ शकत. पण भीम नळाला हात लावू शकत नसत:

“शाळेच्या शिपायाची उपस्थिती आवश्यक असे, कारण अशा कामासाठी वर्गशिक्षक ज्याचा उपयोग करू शकत असा तो एकमेव माणूस होता. शिपाई उपलब्ध नसेल तर मला पाण्याशिवाय राहावे लागे. ही परिस्थिती एका वाक्यात मांडता येईल — शिपाई नाही, तर पाणी नाही.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत ¹¹

शिपाई (peon) म्हणजे शाळेतील सेवक. कीर पुढे सांगतात की काही शिक्षक भीम आणि त्यांच्या भावाच्या वह्यांनाही हात लावत नसत ⁵.

सगळेच शिक्षक निष्ठुर नव्हते. एकदा केवळ एक पैज जिंकण्यासाठी भीम मुसळधार पावसात छत्रीशिवाय चालत शाळेत आले. पेंडसे नावाच्या एका ब्राह्मण शिक्षकांनी, गरम पाण्याने आंघोळ आणि कोरडे कापड मिळावे म्हणून, या चिंब भिजलेल्या मुलाला आपल्या मुलासोबत घरी पाठवले ⁵.

घरी त्यांच्या बहिणी कुटुंबाचे कपडे धुत, आणि मोठी बहीण मुलांचे केस कापत असे, कारण साताऱ्यातील कोणताही धोबी किंवा न्हावी पैसे घेऊनसुद्धा “अस्पृश्य” कुटुंबाचे काम करत नसे ¹¹.

कोरेगावचा प्रवास

सुमारे 1901 मध्ये भीमरावांचे वडील सातारा जिल्ह्याच्या खटाव तालुक्यातील कोरेगाव या गावी रोखपाल (cashier) म्हणून काम करत होते. दुष्काळात उपाशी असलेल्या लोकांना काम मिळावे म्हणून सरकार तिथे पाण्याचा तलाव खोदत होते ⁴. (हे पुण्याजवळील भीमा कोरेगावपेक्षा वेगळे ठिकाण आहे.)

रामजींनी उन्हाळ्याच्या सुटीत मुलांना तिकडे बोलावले. भीम, त्यांचे मोठे भाऊ आणि एक भाचा नवे कपडे घालून निघाले; पहिल्यांदाच रेल्वेत बसायला मिळणार म्हणून ते खूप उत्साहात होते. वडील त्यांना घ्यायला मसूर स्टेशनवर एका नोकराला पाठवणार होते. पण कोणीच आले नाही ¹².

चांगले कपडे घातलेली ही मुले ब्राह्मण आहेत, असे दयाळू स्टेशनमास्तरांना वाटले, आणि त्यांनी मुलांना ते कोण आहेत असे विचारले:

“क्षणाचाही विचार न करता मी बोलून गेलो की आम्ही महार आहोत.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत ¹²

स्टेशनमास्तरांचा चेहरा बदलला आणि ते निघून गेले. कोणताही गाडीवान त्यांना न्यायला तयार नव्हता. शेवटी एक जण दुप्पट भाडे घेऊन आपली बैलगाडी द्यायला तयार झाला, पण अट अशी की मुलांनी गाडी स्वतः हाकायची आणि तो बाजूने चालत येणार ¹³.

ते रात्री उशिरापर्यंत प्रवास करत राहिले. त्यांना मिळालेले एकमेव पाणी एका दुर्गंधी येणाऱ्या डबक्यातले होते, त्यामुळे त्यांना आपले जेवण पूर्ण करता आले नाही. एका जकात वसूल करणाऱ्याच्या झोपडीजवळ भीम मुसलमान असल्याचे भासवून उर्दूत बोलले, तरीही त्यांना पाणी नाकारले गेले. पाळीपाळीने पहारा देत मुले गाडीतच झोपली, आणि दुसऱ्या दिवशी सकाळी कोरेगावला पोहोचली. त्यांचे पत्र वडिलांपर्यंत पोहोचलेच नव्हते ¹⁴.

“हे घडले तेव्हा मी नऊ वर्षांचा मुलगा होतो. पण त्याने माझ्या मनावर कधीही न पुसला जाणारा ठसा उमटवला आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत ¹⁰

त्यांनी लिहिले की या प्रवासामुळे त्यांना “मला यापूर्वी कधीही बसला नव्हता असा धक्का” बसला. त्यामुळे त्यांनी पहिल्यांदाच अस्पृश्यतेबद्दल गंभीरपणे विचार केला ¹¹.

“सकपाळ”चे “आंबेडकर” कसे झाले

महाराष्ट्रात आडनावे अनेकदा कुटुंबाच्या मूळ गावावरून घेतली जात. कुटुंबाचे आडनाव सकपाळ होते, पण शाळेत भीम यांचे नाव आंबडवे या गावावर आधारित आडनावाने नोंदवले गेले ⁵.

ज्यांचे स्वतःचे आडनाव आंबेडकर होते, अशा एका ब्राह्मण शिक्षकांना हा मुलगा फार आवडू लागला. डॉ. आंबेडकरांनी आपले चरित्रकार खैरमोडे यांना सांगितले की हे शिक्षक रोज दुपारच्या जेवणाच्या वेळी आपली भाकरी आणि भाजी त्यांना देत; दोघांचे हात एकमेकांना लागू नयेत म्हणून ते अन्न वरून भीम यांच्या हातात टाकत ⁶. कीर यांच्या मते, या शिक्षकांनी शाळेच्या नोंदींमध्ये या मुलाचे आडनाव बदलून स्वतःचे, म्हणजे आंबेडकर, असे केले ⁵. सातारा हायस्कूलच्या रजिस्टरमध्ये त्यांचे नाव “भिवा रामजी आंबेडकर” असे नोंदलेले आहे ².

डॉ. आंबेडकर त्यांना कधीच विसरले नाहीत. ते लंडनमधील पहिल्या गोलमेज परिषदेसाठी निघाले, तेव्हा त्यांना या शिक्षकांचे एक प्रेमळ पत्र आले. 1927 मध्ये हे शिक्षक त्यांना भेटायला आले, तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी उठून उभे राहून त्यांना वाकून नमस्कार केला, आणि नंतर त्यांच्यासाठी एक सूट शिवून घेतला ^{6 5}.

नवी आई, आणि एक निर्णय

1898 मध्ये रामजींनी दुसरे लग्न केले ¹⁵. भीम याबद्दल नाखूश होते. कीर सांगतात की आपल्या आईचे दागिने सावत्र आईने घातलेले पाहणे त्यांना विशेषतः आवडत नसे ⁵.

साताऱ्यातील इतर काही मुलांनी केले होते तसे, मुंबईला पळून जाऊन गिरणीत काम करायचे, असे त्यांनी ठरवले. तीन रात्री त्यांनी आत्या झोपलेल्या असताना त्यांची पैशांची पिशवी घेण्याचा प्रयत्न केला. चौथ्या रात्री ती त्यांच्या हाती लागली, पण तिच्यात फक्त अर्धा आणा (एक अगदी लहान नाणे) होता; प्रवासासाठी तो पुरेसा नव्हता. लाज वाटून त्यांनी नवा निर्णय घेतला: मन लावून अभ्यास करायचा, परीक्षा उत्तीर्ण व्हायचे आणि स्वावलंबी व्हायचे ⁵. त्यांच्या शिक्षकांनी हा बदल लक्षात घेतला, आणि शक्य तितके उत्तम शिक्षण त्यांना द्यावे, असा सल्ला त्यांच्या वडिलांना दिला ⁵.

1904 मध्ये कुटुंब सातारा सोडून मुंबईला गेले, आणि भीमरावांच्या शिक्षणाचा एक नवा अध्याय सुरू झाला ⁴.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• जन्मवर्ष. बहुतेक संदर्भ 14 एप्रिल 1891 ही तारीख देतात; खैरमोडे यांना ती शाळेच्या नोंदींमध्ये सापडली. काही अधिकृत कागदपत्रांमध्ये 1892 किंवा 1893 असे आहे ². 1943 मधील एका सरकारी परिचयपत्रात “1893” छापले होते; त्यांच्या समग्र लेखनाच्या संपादकांनी ते दुरुस्त करून 1891 केले ¹⁶.
• वडील कधी निवृत्त झाले. गोपाळ, खैरमोडे यांच्या आधारे, 1893 सांगतात ²; प्रिचेट यांचा कालपट 1894 सांगतो ¹.
• आईचे निधन कधी झाले. प्रिचेट 1896 देतात ¹. फॉरवर्ड प्रेस 1897 देते ¹⁷. कीर म्हणतात की भीम तेव्हा “सुमारे सहा” वर्षांचे होते ⁵.
• कुटुंब मुंबईला कधी गेले. डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले की ते साताऱ्यात “1904 पर्यंत” राहिले ⁴. प्रिचेट यांच्या कालपटात हे स्थलांतर 1901 मध्ये दाखवले आहे ¹⁵.
• कोरेगाव की गोरेगाव, आणि प्रवासाचे तपशील. व्हिसाच्या प्रतीक्षेत च्या छापील मजकुरात या ठिकाणाचे नाव “Koregaon” (कोरेगाव) आणि “Goregaon” (गोरेगाव) असे दोन्ही प्रकारे लिहिलेले आहे ¹². कीर पुढे सांगतात की गाडीवानाने आधी मुलांना गाडीतून बाहेर फेकले, आणि मोठ्या भावाने गाडी हाकली ⁵. डॉ. आंबेडकरांच्या स्वतःच्या वर्णनात बाहेर फेकले गेल्याचा उल्लेख नाही; त्यात फक्त “आमच्यापैकी एकाने लगाम हाती घेतला” असे म्हटले आहे ¹³.
• आडनावाची कहाणी. कीर हे शिक्षक हायस्कूलमध्ये होते असे सांगतात ⁵. खैरमोडे त्यांना हायस्कूलपूर्वीच्या मराठी शाळेतील भीम यांचे पहिले शिक्षक म्हणतात ⁶. या शिक्षकांचे पूर्ण नाव कृष्णाजी केशव आंबेडकर असे बहुतेक ठिकाणी दिले जाते, आणि काही वृत्तांतांनुसार भीम यांच्या वडिलांनी आधी त्यांचे नाव “आंबडवेकर” असे नोंदवले होते ¹⁸. यांपैकी कोणताही तपशील आम्हाला प्राथमिक (मूळ) स्रोतात सापडला नाही.

अधिक वाचा

• व्हिसाच्या प्रतीक्षेत — Waiting for a Visa (कोलंबिया विद्यापीठाचा मजकूर) — कोरेगावचा प्रवास आणि शालेय दिवस यांबद्दल डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः दिलेले वर्णन.
• प्रिचेट कालपट: 1890 चे दशक आणि 1900 चे दशक — सुरुवातीच्या चरित्रांतील उताऱ्यांसह कोलंबिया विद्यापीठाचा कालपट.
• खैरमोडे यांच्या चरित्राचे भाषांतर — त्या मराठी चरित्रातील, भिवाच्या बालपणीच्या रोजच्या जीवनातील गोष्टी.
• धनंजय कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission — आंबेडकरांच्या मदतीने लिहिलेले, 1954 मधील अभिजात चरित्र (इंटरनेट आर्काइव्ह).

संदर्भ

1. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
2. अशोक गोपाळ, A Part Apart, स्क्रोलमधील उतारा scroll.in ↗ ↩
3. इंदूर जिल्हा, मध्य प्रदेश शासन indore.nic.in ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 665 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 10 archive.org ↗ ↩
6. खैरमोडे, प्रिचेट संकेतस्थळावरील भाषांतर franpritchett.com ↗ ↩
7. आंबेडकरांची अप्रकाशित प्रस्तावना (1956) franpritchett.com ↗ ↩
8. द ट्रिब्यून (2022) tribuneindia.com ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 211 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 670 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 671 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 666 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 667 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
14. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 668–670 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
15. प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 4 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. फॉरवर्ड प्रेस कालानुक्रम forwardpress.in ↗ ↩
18. विकिपीडिया, B. R. Ambedkar (फक्त दिशा दाखवण्यासाठी; त्यात मराठी वृत्तपत्रांतील बातम्यांचे संदर्भ आहेत) en.wikipedia.org ↗ ↩