भीमरावांच्या आधी

भीमराव आंबेडकरांचा जन्म 1891 मध्ये झाला. पण त्यांची कहाणी त्याच्या खूप आधी सुरू होते — पश्चिम भारतातील खेड्यांमध्ये, ब्रिटिश सैन्याच्या बराकींमध्ये आणि काही धाडसी समाजसुधारकांच्या शाळांमध्ये.

हिंदू समाज ज्या कुटुंबाला “अस्पृश्य” म्हणत असे, अशा कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. त्या शिक्क्याविरुद्ध लढण्यात त्यांनी आपले आयुष्य का घालवले हे समजून घेण्यासाठी, आधी ही व्यवस्था कशी चालत होती, त्यांचे लोक कोण होते आणि त्यांच्या कुटुंबाने तोपर्यंत काय मिळवले होते, हे आपण पाहायला हवे.

जातिव्यवस्था काय होती?

अनेक शतके हिंदू समाज जाती नावाच्या हजारो गटांमध्ये विभागलेला होता. आपली जात कोणी निवडत नसे. माणूस तिच्यात जन्माला येई, आणि ती सोडणे फार कठीण होते. डॉ. आंबेडकरांनी पुढे लिहिले की जातीत जन्मलेल्या व्यक्तीबद्दल, “त्याचा व्यवसाय, त्याचे राहण्याचे ठिकाण, त्याचे देव आणि त्याचे राजकारण, हे सर्व तो ज्या गटाचा आहे तो गट त्याच्यासाठी ठरवतो” ¹.

लोकांनी सहसा आपल्याच जातीत लग्न करावे, अशी अपेक्षा असे. 1916 मधील आपल्या “भारतातील जाती” या निबंधात डॉ. आंबेडकरांनी असा युक्तिवाद केला की गटाबाहेर लग्न न करण्याचा हा नियम हाच जातीचा खरा गाभा, म्हणजेच “सार” (essence) आहे ².

जाती समान नव्हत्या. त्यांचा एकावर एक असा उच्च-नीच क्रम होता. एका जुन्या धार्मिक रचनेने त्यांना चार वर्णांमध्ये (मोठे गट) विभागले होते: ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र. “अस्पृश्य” मानलेल्या समाजांना तर या रचनेच्याही बाहेर ठेवले होते. डॉ. आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की त्यांना “अवर्ण, म्हणजे ज्यांना कोणताही वर्ण नाही असे” म्हटले जात असे ³.

काही लोक जात म्हणजे कामाची वाटणी करण्याचा एक साधा मार्ग आहे, असे म्हणून तिचे समर्थन करत. डॉ. आंबेडकर याच्याशी असहमत होते:

“जातिव्यवस्था म्हणजे केवळ श्रमाची विभागणी नाही. ती श्रमिकांचीही विभागणी आहे.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, जातिनिर्मूलन (1936) ⁴

“अस्पृश्यता” म्हणजे काय?

अस्पृश्यता म्हणजे ठरावीक जातींच्या लोकांचा स्पर्श, आणि कधी कधी तर त्यांची सावलीसुद्धा, इतरांना “विटाळ” करते असे मानून त्यांना वागवले जाणे ⁵. रोजच्या जीवनात त्यांना वेगळे ठेवले जात असे.

डॉ. आंबेडकरांनी वर्णन केले आहे की प्रत्येक गाव खरे तर दोन गावे होते: “स्पृश्यांची” वस्ती आणि “अस्पृश्यांची” वस्ती, आणि त्या दोघांमध्ये अंतर. अस्पृश्यांच्या वस्त्यांना स्वतःची नावे होती, उदाहरणार्थ महारवाडा (महारांची वस्ती) ⁶.

त्यांनी स्पष्ट केले की “अस्पृश्य” कुटुंबे गावातली सर्वांत घाणेरडी कामे करत, इतरांच्या दारी जाऊन अन्न गोळा करत, आणि मसाले व तेल “दुरून” विकत घेत. त्यांना गावाला आपले घर मानावे लागे, “आणि तरीही गावातील कोणालाही कधीही स्पर्श करायचा नाही, आणि कोणाचाही स्पर्श होऊ द्यायचा नाही” ⁷.

महार समाज

भीमरावांचे कुटुंब महार समाजाचे होते. आजचा महाराष्ट्र असलेल्या मराठी भाषिक प्रदेशात “अस्पृश्य” मानला गेलेला सर्वांत मोठा समाज महार होता. ते त्या संपूर्ण प्रदेशात गावांच्या कडेला आणि शहरांमध्ये राहत ⁸.

महार हे गावाचे सेवक होते. इतिहासकार एलिनॉर झेलियट त्यांच्या पारंपरिक कामांची यादी देतात: पहारेकरी, इतर गावांना निरोप पोहोचवणारा, गावकुसाची दुरुस्ती करणारा, स्मशानात सरपण नेणारा, मेलेली जनावरे उचलणारा, आणि ज्याच्या शब्दाने शिवेचे (हद्दीचे) तंटे मिटत तो माणूस ⁸.

त्या बदल्यात त्यांना वतन नावाचा वंशपरंपरागत हक्क होता: जमिनीचा एक छोटा तुकडा, आणि बलुते, म्हणजे शेतकऱ्यांकडून गोळा केलेला धान्याचा वाटा. 1928 मध्ये डॉ. आंबेडकरांनी मुंबई कायदेमंडळाला (Bombay Legislative Council) सांगितले की ती जमीन इतक्या वेळा वाटली गेली होती की तिच्यातून जवळजवळ काहीच उत्पन्न मिळत नव्हते. धान्य मिळणे शेतकऱ्यांच्या “मर्जीवर” (sweet will) अवलंबून होते; ते सरळ द्यायला नकार देऊ शकत ⁹.

ते म्हणाले की कोणताही सरकारी विभाग महाराला दिवसा किंवा रात्री, कोणत्याही वेळी बोलावू शकत असे, आणि त्याला “हरकाम्या नोकर” (maid of all work) मानले जाई. तो पुरुष बाहेरगावी असेल, तर त्याच्याऐवजी त्याच्या वडिलांना, पत्नीला किंवा आईला काम करायला लावले जाऊ शकत असे ¹⁰. महारांनी “घाणेरडी कामे” करायला नकार दिला, तर त्यांची जमीन जाऊ शकत असे. त्यांच्याच शब्दांत, “त्यांना घाणेरडी कामे करणे किंवा उपासमारीला तोंड देणे, यांपैकी एकाची निवड करावी लागते” ¹¹.

मुंबई सैन्यातील सैनिक

यातून बाहेर पडण्याचा एक महत्त्वाचा मार्ग होता. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीने (एक व्यापारी कंपनी, जिने हळूहळू भारताच्या मोठ्या भागावर ताबा मिळवला) आपली सैन्ये उभारली, तेव्हा तिने “अस्पृश्य” समाजांमधून अनेक सैनिक भरती केले. डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले की कंपनीचे मुंबई सैन्य (Bombay Army) मोठ्या प्रमाणात महारांमधून भरती केलेले होते ¹².

चरित्रकार अशोक गोपाळ नोंदवतात की कोकण किनारपट्टी, आणि विशेषतः रत्नागिरी जिल्हा, हे भरतीचे एक मोठे केंद्र होते. लष्करी नोंदींमध्ये “परवारी” म्हणून ओळखले जाणारे महार भरती झालेल्यांपैकी सुमारे सहावा भाग होते. सैन्यातील जीवनात नियमित पगार, निवृत्तिवेतन (पेन्शन) आणि शिक्षण मिळत असे. सैन्यात जातीपेक्षा हुद्दा जास्त महत्त्वाचा होता ¹³.

प्रत्येक रेजिमेंट शाळा चालवत असे, आणि सैनिकांच्या कुटुंबातील लोकही तिथे शिकू शकत. काही भारतीय सैनिकांना पुण्यातील एका लष्करी शाळेत शिक्षक बनण्याचे प्रशिक्षण दिले जात असे ¹³. सैन्यातील या शिक्षणाने पुढे भीमरावांच्या कुटुंबाला घडवले.

कोरेगावचा स्तंभ

1 जानेवारी 1818 रोजी, पुण्यापासून सुमारे सोळा मैलांवर, भीमा नदीकाठच्या कोरेगाव गावाजवळ, कंपनीच्या एका लहान सैन्यतुकडीने दुसरे बाजीराव यांच्या सैन्याशी लढाई केली. बाजीराव हे पेशवे होते (पुण्यातून मराठा राज्याचा कारभार चालवणारे ब्राह्मण मुख्य प्रधान) ¹³. 1885 च्या अधिकृत गॅझेटियरनुसार कंपनीच्या बाजूने 834 जण होते. त्यांचा मुख्य भाग म्हणजे कॅप्टन फ्रान्सिस स्टॉन्टन यांच्या नेतृत्वाखालील बॉम्बे नेटिव्ह इन्फंट्रीच्या पहिल्या रेजिमेंटच्या दुसऱ्या बटालियनचे 500 सैनिक. त्यांनी संपूर्ण दिवसभर गाव लढवत ठेवले. त्यांच्यापैकी सुमारे 275 जण ठार, जखमी किंवा बेपत्ता झाले ¹⁴.

नंतर इंग्रजांनी त्या ठिकाणी एक उंच दगडी ओबेलिस्क (स्तंभ) बांधला. गॅझेटियरनुसार तो 65 फूट उंच आहे, आणि त्यावर इंग्रजी व मराठीत शिलालेख, तसेच मृत आणि जखमींची नावे आहेत ¹⁴. त्यावर नावे असलेल्या सैनिकांपैकी सुमारे 22 जण महार होते; त्यांच्या नावांच्या शेवटी असलेल्या “-नाक” या प्रत्ययावरून ते ओळखता येतात ¹³.

या लढाईचा अर्थ काय, यावर इतिहासकारांमध्ये अजूनही वाद आहे. इतिहासकार श्रद्धा कुंभोजकर लिहितात की त्या दिवशी कोणत्याच बाजूचा निर्णायक विजय झाला नाही. त्यानंतर लगेचच कंपनीने मोठे युद्ध जिंकले, म्हणून ही लढाई इंग्रजांचा विजय म्हणून लक्षात राहिली ¹⁵. डॉ. आंबेडकर स्वतः या लढाईकडे मराठा साम्राज्याचा अंत करणारी लढाई म्हणून पाहत ¹⁶, आणि त्यांनी लिहिले:

“कोरेगावच्या लढाईत जे लढले ते महार होते, आणि महार हे अस्पृश्य आहेत.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, “The Untouchables and the Pax Britannica” (अप्रकाशित हस्तलिखित) ¹⁷

महारांसाठी हा स्तंभ शौर्याचे प्रतीक बनला. डॉ. आंबेडकरांनी 1927 मध्ये त्याला भेट दिली ¹³, आणि नंतरच्या काळातील महार रेजिमेंटच्या बिल्ल्यावर हा स्तंभ होता ¹⁸.

दार बंद होते

भीमरावांच्या जन्माच्या सुमारास हा मार्ग बंद झाला. सैन्य फक्त ज्या गटांना ते “लढाऊ जमाती” (martial races) म्हणत, त्यांच्यामधूनच भरती करू लागले, आणि महारांना वगळण्यात आले ¹². डॉ. आंबेडकरांनी पुढे आठवण सांगितली की आपल्या वडिलांच्या कागदपत्रांमध्ये त्यांना “सैन्यात महारांच्या भरतीवर बंदी घालणाऱ्या, 1892 मध्ये काढलेल्या आदेशांविरुद्ध” केलेला एक अर्ज सापडला होता ¹⁹.

निवृत्त महार सैनिक गप्प बसले नाहीत. दापोलीत राहणारे माजी सैनिक गोपाळबाबा वलंगकर यांनी, सैन्याने महारांना पुन्हा भरती करावे अशी मागणी करणारे अर्ज संघटित केले ²⁰. दापोलीतील पेन्शनधारकांनी 1892 ते 1894 या काळात आपल्या मुलांना स्थानिक सरकारी शाळेत प्रवेश मिळावा म्हणूनही लढा दिला. त्यांच्या पत्रांवरील सह्यांपैकी एक सही “Pensioner Subedar Ramnak Malnac” (पेन्शनर सुभेदार रामनाक मालनाक) अशी होती; ही व्यक्ती बहुधा भीमरावांचे वडीलच होते ¹³.

सकपाळ कुटुंब

भीमरावांचे आडनाव सकपाळ होते. त्यांचे मूळ गाव आंबडवे; ते आज कोकण किनारपट्टीवरील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या मंडणगड तालुक्यात आहे ²¹. डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या मुळांचे वर्णन असे केले:

“आमचे कुटुंब मूळचे मुंबई इलाख्यातील रत्नागिरी जिल्ह्याच्या दापोली तालुक्यातले. ईस्ट इंडिया कंपनीच्या राजवटीच्या अगदी सुरुवातीपासूनच माझ्या पूर्वजांनी आपला वंशपरंपरागत व्यवसाय सोडून कंपनीच्या सैन्यात नोकरी धरली होती.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, व्हिसाच्या प्रतीक्षेत (सुमारे 1935–36) ²²

त्यांचे आजोबा मालोजी सकपाळ हे निवृत्त सैनिक होते. त्यांच्या मुलांपैकी दोघे म्हणजे रामजी आणि मीरा नावाची मुलगी ²³.

भीमरावांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ सुमारे 1866 मध्ये, वयाच्या सुमारे 18 व्या वर्षी, मुंबई सैन्यात दाखल झाले. लष्करी नोंदींमध्ये त्यांचे नाव “रामनाक मालनाक” असे आहे. शिक्षक प्रशिक्षणासाठी पुण्याला त्यांची निवड झाली, आणि ते इंदूरजवळील महू येथील लष्करी शाळेचे मुख्याध्यापक झाले ¹³. सुरुवातीच्या काळातील एक चरित्रकार धनंजय कीर म्हणतात की त्यांनी चौदा वर्षे मुख्याध्यापक म्हणून काम केले ²³. डॉ. आंबेडकरांनी लिहिले की त्यांचे वडील “अधिकारी पदापर्यंत पोहोचले आणि निवृत्त झाले तेव्हा सुभेदार होते” ²². सुभेदार हा भारतीय सैनिकाला मिळू शकणाऱ्या सर्वोच्च हुद्द्यांपैकी एक होता ¹³.

रामजी अतिशय धार्मिक होते. ते कबीरपंथ मानत; हा जातिभेदावर टीका करणारे संतकवी कबीर यांचा मार्ग होता ²³. डॉ. आंबेडकरांनी पुढे लिहिले की त्यांचे वडील “कबीरपंथी होते, जरी त्यांचे वडील रामानंदी होते”, आणि ते मूर्तिपूजेवर विश्वास ठेवत नसत ²⁴.

1867 मध्ये रामजींनी ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड येथील मुरबाडकर कुटुंबातील भीमाबाई यांच्याशी लग्न केले. भीमाबाईंचे वडील रामजींच्याच रेजिमेंटमध्ये वरिष्ठ सैनिक होते ¹³. पुढे त्यांना चौदा मुले झाली. 1888 पासून हे कुटुंब महू या लष्करी गावात राहत होते ¹³.

आधीचे समाजसुधारक

जातीला आव्हान देणारे भीमराव पहिले नव्हते. पुण्यात जोतीराव फुले (जन्म 1827) आणि त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई फुले यांनी 1848 मध्ये मुलींसाठी शाळा सुरू केली. 1873 मध्ये जोतीरावांनी गुलामगिरी हे पुस्तक प्रकाशित केले, आणि जातीविरुद्ध लढण्यासाठी सत्यशोधक समाजाची (सत्याचा शोध घेणाऱ्यांचा समाज) स्थापना केली ²⁵. सावित्रीबाई त्या शाळेच्या पहिल्या शिक्षिका होत्या. मुलींना शिकवल्याबद्दल त्यांना अपमान आणि छळ सहन करावा लागला ²⁶.

भीमरावांच्या जन्माच्या पाच महिन्यांहूनही कमी काळ आधी, 28 नोव्हेंबर 1890 रोजी, जोतीराव फुले यांचे निधन झाले ²⁵. त्यांचे विचार महार सैनिकांपर्यंत पोहोचले होते: गोपाळबाबा वलंगकर फुल्यांच्या सत्यशोधक समाजात सामील झाले होते ¹³. कीर लिहितात की रामजी सकपाळ स्वतः फुल्यांचे चाहते होते ²³.

अनेक दशकांनंतर डॉ. आंबेडकरांनी आपले शूद्र पूर्वी कोण होते? (1946) हे पुस्तक फुल्यांना अर्पण केले:

“आधुनिक भारतातील सर्वश्रेष्ठ शूद्र, ज्यांनी हिंदूंमधील खालच्या वर्गांना ते वरच्या वर्गांचे गुलाम आहेत याची जाणीव करून दिली, आणि भारतासाठी परकीय राजवटीपासूनच्या स्वातंत्र्यापेक्षा सामाजिक लोकशाही अधिक महत्त्वाची आहे, ही शिकवण ज्यांनी दिली.”

— डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर, शूद्र पूर्वी कोण होते? (1946) ची अर्पणपत्रिका ²⁷

भीमराव अशा जगात जन्माला आले: जातीने चहूबाजूंनी बंदिस्त केलेले, पण सैनिक, शिक्षक आणि समाजसुधारकांनी काही दारे ढकलून उघडलेले जग.

जिथे संदर्भांमध्ये मतभेद आहेत

• सैन्यातील बंदी कधी सुरू झाली. डॉ. आंबेडकर आपल्या रानडे यांच्यावरील भाषणात हे आदेश 1892 चे असल्याचे सांगतात ¹⁹, पण दुसऱ्या एका निबंधात “सुमारे 1890 पासून” असे म्हणतात ¹². इतिहासकार फिलिप कॉन्स्टेबल “1892 नंतर” वगळले गेल्याविषयी लिहितात ²⁸.
• कोरेगावचा स्तंभ कधी बांधला गेला, आणि तो किती उंच आहे. 1885 च्या गॅझेटियरमध्ये 1822 सालचा इंग्रजी शिलालेख आणि 65 फूट उंची नोंदलेली आहे ¹⁴. कुंभोजकर एका ब्रिटिश अधिकाऱ्याचा हवाला देतात, ज्याने लढाईच्या पुढच्या वर्षी 60 फूट उंच स्तंभ बांधला जात असताना पाहिला होता ¹⁵.
• रामजी सकपाळ यांचा हुद्दा आणि रेजिमेंट. डॉ. आंबेडकर म्हणतात की ते सुभेदार म्हणून निवृत्त झाले ²². कीर त्यांना 2nd ग्रेनेडियर्सचे (दुसऱ्या ग्रेनेडियर्सचे) सुभेदार-मेजर म्हणतात ²³. गोपाळ, खैरमोडे यांच्या मराठी चरित्राच्या आधारे, सांगतात की ते 107th पायोनियर्समधून सुभेदार म्हणून निवृत्त झाले ¹³.
• गावाचे नाव आणि तालुका. कीर हे नाव “Ambavade” (आंबवडे) असे लिहितात आणि ते मंडणगडजवळ असल्याचे सांगतात ²³. गोपाळ म्हणतात की “Ambadave” (आंबडवे) हे बरोबर आहे, पण ते गाव “माणगाव तालुक्यात” असल्याचे सांगतात ¹³. रत्नागिरी जिल्हा प्रशासन ते मंडणगड तालुक्यात असल्याचे नोंदवते ²¹. डॉ. आंबेडकर स्वतः “दापोली तालुका” असे म्हणाले होते ²².
• आजोबांचा धार्मिक पंथ. डॉ. आंबेडकर आपल्या आजोबांना रामानंदी म्हणतात ²⁴, तर कीर म्हणतात की संपूर्ण कुटुंब कबीर संप्रदायाचे होते ²³.

अधिक वाचा

• व्हिसाच्या प्रतीक्षेत — Waiting for a Visa (कोलंबिया विद्यापीठाचा मजकूर) — अस्पृश्यतेच्या अनुभवांविषयी डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः लिहिलेल्या छोट्या आठवणी, त्यांच्या बालपणापासून सुरू होणाऱ्या.
• कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट, 1890 चे दशक — काळजीपूर्वक संदर्भ दिलेला, वर्षवार कालपट.
• ज्या शिक्षणाने आपल्याला त्यांचा मुलगा दिला, त्यासाठी रामजी सकपाळ यांनी कसा संघर्ष केला — अशोक गोपाळ यांच्या A Part Apart या चरित्रातील उतारा: सैन्य, दापोली आणि रामजी सकपाळ यांच्याविषयी.
• एलिनॉर झेलियट, “Mahar” — एका आघाडीच्या इतिहासकाराने महार समाजावर लिहिलेला ज्ञानकोशातील छोटा लेख.
• श्रद्धा कुंभोजकर, “Contesting Power, Contesting Memories” — कोरेगावच्या स्मारकाचा इतिहास.
• महात्मा जोतीराव फुले यांची जीवनरेखा — सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठाचा, तारखांसह दिलेला कालपट.

संदर्भ

1. लेखन आणि भाषणे, खंड 5, पृ. 63 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
2. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 8 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
3. लेखन आणि भाषणे, खंड 7, पृ. 36 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
4. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 47 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
5. लेखन आणि भाषणे, खंड 10, पृ. 3 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
6. लेखन आणि भाषणे, खंड 5, पृ. 62 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
7. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 663 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
8. एलिनॉर झेलियट, “Mahar”, Encyclopedia of World Cultures encyclopedia.com ↗ ↩
9. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 77 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
10. लेखन आणि भाषणे, खंड 2, पृ. 76 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
11. लेखन आणि भाषणे, खंड 5, पृ. 257 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
12. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 87 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
13. अशोक गोपाळ, A Part Apart, स्क्रोलमधील उतारा scroll.in ↗ ↩
14. Gazetteer of the Bombay Presidency, खंड XVIII, Poona (1885), पृ. 244–247 archive.org ↗ ↩
15. श्रद्धा कुंभोजकर, Economic and Political Weekly (2012) epw.in ↗ ↩
16. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 83 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
17. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 86 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
18. आउटलुक (2018) outlookindia.com ↗ ↩
19. लेखन आणि भाषणे, खंड 1, पृ. 211 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
20. कोलंबिया विद्यापीठ – प्रिचेट कालपट franpritchett.com ↗ ↩
21. रत्नागिरी जिल्हा, महाराष्ट्र शासन ratnagiri.gov.in ↗ ↩
22. लेखन आणि भाषणे, खंड 12, पृ. 665 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
23. कीर, Dr. Ambedkar: Life and Mission, पृ. 8 archive.org ↗ ↩
24. कोलंबिया विद्यापीठ – आंबेडकरांनी बुद्ध आणि त्यांचा धम्म साठी लिहिलेली अप्रकाशित प्रस्तावना (1956) franpritchett.com ↗ ↩
25. सावित्रीबाई फुले पुणे विद्यापीठ – महात्मा फुले अध्यासन unipune.ac.in ↗ ↩
26. द वीक (PTI), 2020 theweek.in ↗ ↩
27. लेखन आणि भाषणे, खंड 7 हे पान या संकेतस्थळावर वाचा · अधिकृत PDF ↗ ↩
28. कॉन्स्टेबल, Journal of Asian Studies (2001), सारांश knowledge.lancashire.ac.uk ↗ ↩